ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

किञ्चिन्निवेदनम् ॥
अयमिदानीं ताण्ड्यमहाब्राह्मणाख्यस्य सामवेदादिमब्राह्मणस्य द्वा-
दशाध्यायात्मकः प्रथमो भागः पुनर्मुद्रापितः प्रकाशं नीयते । अस्य च स-
भाष्यस्य प्राथमिकं मुद्रणं इतश्चतुष्षष्टेर्वर्षेभ्यः पूर्वं कलिकातानगरे Asiatic
Society समाख्यया समित्या कृतं प्रकाशितञ्चेति तदर्थं धन्यवादार्हा
सा समितिरतीवेति नाऽत्र संशयलेशः । तथाऽपि तदानीं समीचीनादर्श-
पुस्तकालाभेन यथाकथञ्चित् प्रकाशनेनाऽपि ग्रन्थसंरक्षणमभिप्सता तदानी-
न्तनेन प्रकाशकेन यथोपलम्भं प्रकाशं प्रापितः । अतश्च तत्र मूलेऽशुद्धि-
विशेषाभावेऽपि भाष्यमशुद्धिभरितमेव मुद्रितमासीत् । मुद्रितस्याऽपि तस्या-
ऽप्राप्तिमिदानीं पश्यता संस्कृतग्रन्थरक्षणैकदत्तचित्तेन श्रेष्ठिकुलतिलकेन
श्रीचौखम्बासंस्कृतग्रन्थावलीप्रकाशकमहोदयेन पुनर्मुद्रणमस्याऽऽरभ्य अर्धा-
धिकभागमुद्रणानन्तरमेवाऽस्मद्धस्तं प्रापितस्संशोधनाय । अस्माभिस्तु
तदनुरोधात् स्वीकृतं यद्यपि संशोधनम्, तदर्थं चाऽऽदर्शपुस्तकद्वयमानायितं
अडयार् पुस्तकालयात् बडोदापुस्तकालयाच्च, तदनुसारेण कृतमपि शोधन-
मग्रे यथारुचि, तथाऽपि तदाऽल्पावशिष्टमुद्रणेऽस्मिन् प्रथमभागे साऽऽस्था
नाऽस्माकमजनि यथा भवितव्यम् । द्वितीयभागस्तु यथामतिशक्ति परिश्रम्य
सर्वाङ्गसुन्दरः प्रकाशनीय इत्यस्ति महानाभिलाषः, यदि स सेत्स्यति मन्ये
प्रियपाठकास्तर्प्स्यन्तीति । अथ च यद्यवसरो लभ्येत पुनरपीमं भागं
सर्वाङ्गरमणीयं कृत्वा प्रकाशयिष्यामः । इदानीं ग्रन्थमिममनुपलम्भयोग्यमुप-
लब्धिविषयं कृतवतः श्रीचौखम्बाग्रन्थावल्यधिपतीनाशीर्भिरभिपूर्य स-
न्तोष्टव्यमित्यभ्यर्थये विद्वन्मणीन् । ग्रन्थविषये यद्वक्तव्यं तत् सर्वं द्विती-
यभागभूमिकायामभिधास्यते । अत्र त्वेतावतैव विरम्यते—
वाराणसीहनुमद्धट्टः }
मार्गशीर्षकृष्णसप्तमी } इति विपश्चिदनुचरः
वि० सं० १९९१ } अ० चिन्नस्वामिशास्त्री ।
२८-११-३४ ई० }

इस पृष्ठ का मुद्रण अत्यधिक मन्द (faded/washed-out scan) होने के कारण अधिकांश पाठ स्पष्ट रूप से पठनीय नहीं है। अति-धुंधले अक्षरों के आधार पर जो रूपरेखा और कुछ शब्द/अंश दृष्टिगोचर हो रहे हैं, उनका पंक्तिबद्ध विवरण निम्न प्रकार है:

॥ समर्पणम् ॥ (अथवा ॥ प्राक्कथनम् ॥)
[अस्पष्ट / अति मन्द मुद्रण]
[अस्पष्ट]
[अस्पष्ट]
[अस्पष्ट]
[अस्पष्ट]
[अस्पष्ट]
[अस्पष्ट]
[अस्पष्ट]
[अस्पष्ट]
[अस्पष्ट]
[अस्पष्ट]
[अस्पष्ट]
[अस्पष्ट]
[अस्पष्ट]
[अस्पष्ट]
[अस्पष्ट]
[अस्पष्ट]
[अस्पष्ट]
[अस्पष्ट]
[अस्पष्ट]
[अस्पष्ट]
[अस्पष्ट]
[अस्पष्ट] ... [अस्पष्ट]
[अस्पष्ट] (विद्यावारिधि) ... [अस्पष्ट]
[अस्पष्ट] ... संवत् ...
[अस्पष्ट] ... ता० १५-११-..

॥ श्रीः ॥
ताण्ड्यमहाब्राह्मणगतानां
विषयाणां सूची ॥

विषयाः- पृष्ठम्-
प्रथमाध्याये प्रथमखण्डे--
मङ्गलाचरणम् १
उपोद्घातत्वेनाऽनारभ्याधीतानां प्रकृति-
गामित्वविचारः २
प्रथमाध्यायगतानां मन्त्राणां द्वितीयतृ-
तीयाध्यायगतानां विष्टुतीनाञ्च क्र-
त्वङ्गत्वम् ३
होत्रध्वर्युब्रह्मोद्गातॄणामेव वरणम् ४
मन्त्रस्येयत्ताप्रतिपादनम् ५
वृतस्योद्गातूर्जपमन्त्रः ५
देवयजनदेशं गच्छत उद्गातूर्जपमन्त्रः ६
प्रातरनुवाकावसानसमये उद्गात्रादिभि-
र्वेद्यक्रमणं कर्तव्यम् ८
उद्गात्रादीनां हविर्धानप्रवेशमन्त्रः ९
प्रथमाध्याये द्वितीयखण्डे--
उद्गात्रादिभिर्मन्त्रोच्चारणपूर्वकं सो-
मस्पर्शनं कार्यम् १०
उद्गात्रादिभिर्द्रोणकलशावस्थापनं
कार्यम् ११
अभिषवसाधनीभूतग्राव्णां स्पर्शनम् १२
उद्गात्रा दशापवित्रेण द्रोणकलशस्स-
म्मार्र्ष्टव्यः १३
धाराग्रहणसमये पठनीयो मन्त्रः १४
प्रथमाध्याये तृतीयखण्डे--
उद्गातृप्रस्तोतृप्रतिहर्तृभिः क्रमेण प्रवृ-
त्तहोमौ कर्तव्यौ १५
स्तोमयोजनमन्त्रः १६

विषयाः- पृष्ठम्-
स्तोमयोजनानन्तरं पठनीयो मन्त्रः १७
आदित्यप्रेक्षणमन्त्रः १८
प्रथमाध्याये चतुर्थखण्डे--
आदित्याहवनीयाद्युपस्थानमन्त्रः १९
सदसो द्वारि तिष्ठद्भिर्मार्जालीयोदुम्ब-
र्यादीनामुपस्थानं कार्यम् २०
[L39

२ ताण्ड्यमहाब्राह्मणगतानां

विषयाः- पृष्ठम्-
रथारोहणमन्त्रः ३७
अश्वबन्धनरज्जुग्रहणमन्त्रः ३८
प्रथमाध्याये अष्टमखण्डे—
सर्वदक्षिणाप्रतिग्रहे पठनीयो मन्त्रः ३९
हिरण्यादिप्रतिग्रहे मन्त्रः ३९
अविप्रतिग्रहे मन्त्रः ४०
आसनशय्यादिवस्तुप्रतिग्रहे मन्त्रः ४१
तिलमाषादिप्रतिग्रहे मन्त्रः ४२
प्रथमाध्याये नवमदशमखण्डयोः—
त्रिवृत्पञ्चदशादिस्तोमभागमन्त्राः ४४
प्रथमाध्यायगतमन्त्राणां विनियोग-
सङ्ग्रहः ४९
द्वितीयाध्याये प्रथमखण्डे—
बहिष्पवमानसाधनीभूतत्रिवृत्स्तोमग-
ताया उद्यतीविष्टुतेस्स्वरूपम् ५२
उद्यतेर्नानाविधफलसाधनत्वेन प्रशंसा ५३
द्वितीयाध्याये द्वितीयखण्डे—
त्रिवृत्स्तोमगतपरिवर्तिनीविष्टुतेस्स्वरू-
पम् , तत्प्रशंसा च ५४
द्वितीयाध्याये तृतीयखण्डे—
त्रिवृत्स्तोमगतकुलायिनीविष्टुतेस्स्वरूपम् ५६
बहुफलसाधनत्वेन कुलायिन्याः प्रशंसा ५७
द्वितीयाध्याये चतुर्थखण्डे—
पञ्चदशस्तोमगतपञ्चपञ्चिनीविष्टुतः स्व-
रूपम् , तत्प्रशंसा च ५८
द्वितीयाध्याये पञ्चमषष्ठखण्डयोः—
पञ्चदशस्तोमस्य विष्टुत्यन्तरप्रदर्शनम् ६०
द्वितीयाध्याये सप्तमाष्टमनवमेषु खण्डेषु—
सप्तदशस्तोमस्य विष्टुतिस्वरूपवर्णनम्,
तद्विभागस्तुती च ६२
द्वितीयाध्याये दशमखण्डे—
सप्तदशस्तोमीयविष्टुतेर्व्यूहनप्रकारः ६७
अत्राऽधिकारिनिर्देशः ६८

विषयाः- पृष्ठम्-
द्वितीयाध्याये एकादशखण्डे—
सप्तदशस्तोमस्य विष्टुत्यन्तरविधानम् ६९
द्वितीयाध्याये द्वादशखण्डे—
सप्तदशस्तोमस्योद्यत्याख्या विष्टुतिः ७०
द्वितीयाध्याये त्रयोदशखण्डे—
सप्तदशस्तोमस्य क्षत्राख्या विष्टुतिः ७१
द्वितीयाध्याये चतुर्दशखण्डे--
एकविंशस्तोमस्य विष्टुतयः ७२
तृतीयाध्याये—
त्रिणवादीनां स्तोमानां विष्टुतिप्रदर्शनम् ७७
चतुर्थाध्याये प्रथमखण्डे—
गवामयनसंज्ञाया निर्वचनम् ९१
गवामयनस्य द्वादशमासकर्तव्यता ९२
गवामयनवेदनस्य सफलत्वम् ९३
गावामयनिकप्रथमदिनस्याऽतिरात्रसं-
स्थाकत्वम् ९३
अतिरात्रप्रशंसा ९४
अभिप्लवषडहपूर्वकत्र्यहविधानम् ९५
तदुत्तरत्र्यहविधानम् ९६
पृष्ठ्यषडहविधानम् , तत्प्रशंसा च ९७
चतुर्थाध्याये द्वितीयखण्डे—
गावामयनिकद्वितीयदिनस्य प्रायणीयसं-
ज्ञकत्वम् ९८
प्रायणीयशब्दव्युत्पत्तिः ९८
प्रायणीयदि

विषयाणां सूची । ३

[प्रथमः स्तम्भः]
विषयाः– पृष्ठम्–
प्रायणीयदिने बहिष्पवमानस्य मत-
भेदेन स्तोत्रीयविधानम् १०२
तत्रैव स्वाभिमतस्तोत्रीयविधानम् १०३
चतुर्थाध्याये तृतीयखण्डे—
माध्यन्दिनसवने ब्राह्मणाच्छंसिकर्तृक
पृष्ठस्तोत्रनिर्वर्तकाभीवर्तसामनिर्व-
चनम् १०४
अभीवर्तसाम्नो ब्रह्मसामत्वेन प्रशंसा १०५
चतुर्थाध्याये चतुर्थखण्डे—
गवामयने मासपञ्चकपर्येन्तमहःक्लृप्तिः
बार्हतप्रगाथसम्पादनञ्च १०८
चतुर्थाध्याये पञ्चमखण्डे—
गवामयने षष्ठे मासि अभिजिद्विषुव-
न्मध्यगनस्वरसामविधानम् ११३
स्वरसङ्ख्यापूर्वकं तत्स्तुतिः ११३
स्वरसाम्नां स्तोमविधानम् ११४
तेषामनुष्ठानस्थानम् ११५
अनुष्ठानस्थानस्य प्रशंसा ११६
चतुर्थाध्याये षष्ठखण्डे—
गवानयने प्रधानभूतविषुवदाख्या-
हर्विधानम् ११८
तस्मिन्नहनि एकविंशस्तोमविधानम् ११९
एकविंशस्तोमस्य सफलत्वम् ११९
विषुवदह्नि बहिष्पवमानस्य प्रतिपद्वि-
धानम् १२०
विषुवदह्नि दिवाकीर्त्यसामविधानम् १२१
दिवाकीर्त्यादिसाम्नां तृचविधानम् १२२
चतुर्थाध्याये सप्तमखण्डे—
विषुवदह्नि माध्यन्दिनपवमानेऽभीवर्तं-
सामाऽपि कार्यम् १२४
अत्र प्रगाथविधानम्, तत्प्रशंसा च १२५
उत्तरस्मिन् पक्षसि प्रातिलोम्येन स्व-
रसामाभिप्लवादयः कार्याः १२६

[द्वितीयः स्तम्भः]
विषयाः– पृष्ठम्–
चतुर्थाध्याये अष्टमखण्डे—
उत्तरस्मिन् पक्षसि अभिप्लवानन्तरं
गौरायुरिति द्वे अहनी १२७
उत्तरस्मिन् पक्षसि षष्ठे मासि द्वाद-
शाहान्तर्गतदशाहविधानम् १२८
अत्र दशमेऽह्नि वामदेव्याग्निष्टोमसा-
म्नोविधानम् १२९
चतुर्थाध्याये नवमखण्डे—
दशमेऽह्नि पत्नीसंयाजानन्तरमाहव-
नीयोपस्थानं कार्यम् १३१
दशमेऽह्नि मानसाख्यस्तोत्रविधानम् १३२
मानसस्तोत्रे प्रस्तावोद्गीथादिकं मन-
सैव कर्तव्यम् १३३
मानसस्तोत्रानन्तरं आनक्षत्रदर्श-
नाद्गृहपतेरौदुम्बर्यनुत्सर्गः १३४
अत्र सर्वैर्वाग्यमनं कर्तव्यम् १३५
आत्मनोऽवदानप्रकारः सत्रिणां वप-
नविधानञ्च १३६
चतुर्थाध्याये दशमखण्डे—
गवामयनस्य महाव्रताख्यमुपान्त्य-
महः १३७
महाव्रतस्य पञ्चविंशस्तोमकता १३८
पञ्चमाध्याये प्रथमखण्डे—
महाव्रते वामदेव्यं साम कार्यम् १३९
अत्र शिरःपक्षादिभेदेन पञ्चविधस्य
होतुः पृष्ठस्य विधानम् ”
प्रकारपञ्चके होतुः पृष्ठे पार्थक्येन
स्तोमविधानम् १४०
पञ्चमाध्याये द्वितीयखण्डे—
महाव्रते प्रकारान्तरेण स्तोमसाम्नां
विधानम् १४३
पञ्चमाध्याये तृतीयखण्डे—
महाव्रते इलान्दाख्यं सामाऽग्निष्टोमसा-
मत्वेन कर्तव्यम् १४६

" (१७७)
Yes, Agnistoma -> from mouth: Trivrt, Gayatri, Brahmana, Agni.
From chest (uratah): Pancadasa stoma, Rajanya, Indra...
So it is indeed Rajanya, but printed possibly as 'रजन्य' or 'राजन्य'. Let's look again: wait, is that a small dot or faint line? No, it looks like 'रजन्य'. I should transcribe what is seen, but let me check if it's 'राजन्य': wait, look at 'स्तोमरजन्य' vs 'स्तोमेराजन्य' - no. Let's look at the letter 'र': it might just be 'रजन्य'. I will write 'राजन्यैन्द्रादीनामु-' or 'रजन्यैन्द्रादीनामु-'? Wait, if it is a typo, standard practice is to transcribe what is printed, but let me look at the image again at 400% zoom.
At 400% zoom:
स्तो - म - [ ] - ज - न्यै - न्द्रा - दी - ना - मु -
Wait! Between 'म' and 'ज', there is:
A curved stroke (र) and a vertical stroke (ा)!
Wait! Look at the hook of 'ज': the horizontal prong of 'ज' points to the left!
Wait, 'ज' consists of: a horizontal prong with a curl pointing left, attached to a vertical stem on the right.
Here, look at:

। विषयाणां सूची । ५
विषयाः- पृष्ठम्-
मध्यतस्सप्तदशस्तोमवैश्यादीनामुत्पत्तिः ,,
पद्भ्यामेकविंशस्तोमशूद्रादीनामुत्पत्तिः १७९
षष्ठाध्याये द्वितीयखण्डे-
त्रिवृदादिस्तोमानां वेदनावश्यकता १८०
त्रिणवत्रयस्त्रिंशस्तोमयोर्विधानम् १८१
षष्ठाध्याये तृतीयखण्डे--
अग्निष्टोमस्य सर्वफलसाधकत्वम् १८२
अग्निष्टोमस्य ज्योतिष्टोमत्वेन व्यपदेशे
प्रश्नोत्तरे १८३
त्रिवृदादिस्तोमचतुष्टयस्य यज्ञनिर्वाह-
कत्वेन प्रशंसा १८४
षष्ठाध्याये चतुर्थखण्डे--
अग्निष्टोमे उद्गातृकर्तृकमौदुम्बर्युच्छ्र-
यणम् १८७
औदुम्बर्युच्छ्रयणे मन्त्रविधानम् , त-
दर्थविचारश्च १८८
उद्गातृप्रस्तोत्रादीनामौदुम्बर्यास्सम्-
न्तत उपवेशनप्रकारः १९०
षष्ठाध्याये पञ्चमखण्डे--
द्रोणकलशस्योत्पत्तिप्रकारः तस्य प्रोह-
णविधानञ्च १९१
द्रोणकलशप्रोहणे मन्त्रविधानम् ,
तदर्थविचारश्च १९२
द्रोणकलशप्रोहणं हविर्धानादधः कर्त-
व्यम् १९३
द्रोणकलशस्योपरि दशापवित्रस्थाप-
नम् १९४
षष्ठाध्याये षष्ठखण्डे--
उद्गात्रा ग्राव्णामुपरि द्रोणकलशाध्यूहनं
कर्तव्यम् १९७
द्रोणकलशसम्मार्जनार्थं मन्त्रविधा-
नम् १९८
विषयाः- पृष्ठम्-
तत्सम्मार्जनसाधनतया शुक्लस्य दशा-
पवित्रस्य विधानम् १९९
उद्गात्रा धारानुमन्त्रणं कर्तव्यम् २०१
षष्ठाध्याये सप्तमखण्डे-
प्रवृत्तहोमविधानम् २०२
अध्वर्युप्रमुखैर्बहिष्पवमानार्थं प्रस-
र्पणं कार्यम् २०३
प्रसर्पणसमये वाङ्नियमविधानम् २०४
अध्वर्वादीनां पञ्चर्त्विजां समारम्भण-
विधानम् ,,
तत्र प्रस्तोत्रादीनां विच्छेदे दोषस्तत्प-
रिहारश्च २०५
प्रसर्पणसमयेऽध्वर्युणा प्रस्तरप्रहरणं
कर्तव्यम् २०७
बहिष्पवमानस्य चात्वालसम्बन्धप्र-
दर्शनम् २१०
षष्ठाध्यायेऽष्टमखण्डे-
बहिष्पवमाने नवस्तोत्रीयाः, दशमो
हिङ्कारश्च २१०
बहिष्पवमानस्तोत्रीयाणां दशसङ्ख्या-
सम्पात्तिप्रदर्शनम् २११
बहिष्पवमानप्रशंसा २११
बहिष्पवमानस्तोत्रीयास्समानदेवताकाः
समानच्छन्दस्काश्च २१२
बहिष्पवमानस्योत्तमायां ऋचि रथन्त-
रवर्णा गायेत् २१४
षष्ठाध्याये नवमखण्डे--
स्तोत्रेषु काम्यप्रतिपद्विधानम् २१५
षष्ठाध्याये दशमखण्डे--
दीक्षितमरणे प्रतिपद्विशेषः २२२
अनृताभिशस्तस्य प्रतिपद्विशेषः २२३
द्वियजमानकप्रयोगे प्रतिपद्विशेषः २२४

६ ताण्ड्यमहाब्राह्मणगतानां
[वामस्तम्भः / प्रथमः स्तम्भः]
विषयाः- पृष्ठम्-
वैरिरोकामस्य प्रयोगे प्रतिपद्विधानम् २२५
सप्तमाध्याये प्रथमखण्डे--
बहिष्पवमाने गायत्रसाम्नः स्तुतिप्र-
कारः २२६
गायत्रसामनि हिङ्कारस्यैव प्रतिहार-
स्थानीयत्वम् २२७
गायत्रसामाऽनिरुक्तं गेयम् २२९
गायत्रसाम्नो निधनानि २३०
सप्तमाध्याये द्वितीयखण्डे--
आज्यस्तोत्राणां देवताकल्पनम् २३१
उक्तदेवतास्तुतिः २३२
सप्तमाध्याये तृतीयखण्डे--
माध्यन्दिनसवने माध्यन्दिनपवमान-
स्तुतिः २३२
पृष्ठस्तोत्रे सामनिधनछन्दसां विधा-
नम् २३३
सप्तमाध्याये चतुर्थखण्डे--
माध्यन्दिनपवमानगतबृहतीच्छन्दस्तु-
तिः २३८
माध्यन्दिनसवनस्य त्रैष्टुभत्वप्राप्तिः २४१
सप्तमाध्याये पञ्चमखण्डे--
आमहीयवसाम्नस्स्तुतिः २४२
शौरवयौधाजयौशनानां साम्नां स्तु-
तिः २४२
सप्तमाध्याये षष्ठखण्डे-
बृहद्रथन्तरयोः स्तुतिः २४६
ज्योगमयाविने रथन्तरबृहतोर्विधा-
नम् २४९
सप्तमाध्याये सप्तमखण्डे--
बृहद्रथन्तरयोः स्तुतिप्रकारः २५०
बृहद्रथन्तरयोः प्रस्तावप्रतिहारभाग-
प्रदर्शनम् २५१
रथन्तरगाने नियमविशेषः २५३

[दक्षिणस्तम्भः / द्वितीयः स्तम्भः]
विषयाः- पृष्ठम्-
सप्तमाध्याये अष्टमखण्डे--
वामदेव्यसाम्नो निर्वचनम् , तस्य दे-
वतासम्बन्धद्वारा स्तुतिश्च २५५
वामदेव्यस्य योनिभुता ऋक् गायत्री २५७
वैराजशाक्वररैवतानामुत्पत्तिप्रकारः २५८
सप्तमाध्याये नवमखण्डे--
वामदेव्यस्य गाननियमः २६०
सप्तमाध्याये दशमखण्डे--
रथन्तरपृष्ठे नौधससाम कार्यम् २६३
नौधससाम्नो ब्रह्मवर्चसफलजनक-
त्वम् २६५
बृहत्पृष्ठे श्यैतसाम कार्यम् २६६
श्यैतस्य पशुफलार्थत्वम् २६६
अष्टमाध्याये प्रथमखण्डे--
अभिचारप्रयोगार्थं ब्रह्मसामविधा-
नम् २६७
अष्टमाध्याये द्वितीयखण्डे--
प्रतिष्ठादिफलार्थत्वेन ब्रह्मसामविधा-
नम् २७१
अष्टमाध्याये तृतीयखण्डे--
तृतीयसवने कालेयसाम्नो विधानम् ,
तन्निर्वचनञ्च २७३
कालेयस्य सर्वपृष्ठरूपत्वेन प्रशंसा २७४
अष्टमाध्याये चतुर्थखण्डे--
तृतीयसवनस्याऽऽदौ गायत्रीविधानम् २७५
आर्भवपवमाने गायत्रसंहितादिसाम्नां
विधानम् २७७
अष्टमाध्याये पञ्चमखण्डे--
सफपौष्कलयेश्छन्दोविधानम् २७९
श्यावाश्वान्धीगवययोस्तृचविधानम् २८०
श्यावाश्वस्य स्तोभप्रदर्शनम् २८१
आन्धीगवस्य निधनप्रदर्शनम् २८२
कावसाम्नो विधानम् ,,

विषयाणां सूची । ७
विषयाः— पृष्टम्—
अष्टमाध्याये षष्ठखण्डे—
यज्ञायज्ञीयसामविधानम् २८३
यज्ञायज्ञीयस्य सर्वयज्ञात्मकत्वम् २८४
यज्ञायज्ञीयसाम्नो गानप्रकारकथनम् २८६
अष्टमाध्याये सप्तमखण्डे—
यज्ञायज्ञियसाम्नः प्रकारान्तरेण प्रशं-
सा २८८
शिरः प्रावृत्य यज्ञायज्ञीयं साम गात-
व्यम् २९०
अष्टमाध्यायेऽष्टमखण्डे—
उक्थस्तोत्रीयाणामाग्नेयत्वम् २९२
उक्थस्तोत्रीयाणां गायत्रीच्छन्दस्क-
त्वम् २९३
उक्थस्तोत्रे साकमश्वं नाम साम
कार्यम् ,,
उक्थस्तोत्रे सौभरं द्वितीयं साम
कार्यम् २९४
सौभरस्य निधनभेदेन फलभेदः २९५
उक्थस्तोत्रे सौभरसामानन्तरं नार्मेधं
साम कार्यम् २९८
अष्टमाध्याये नवमखण्ड—
हारिवर्णाख्यं साम उक्थस्तोत्रे क-
र्तव्यम् २९९
उद्वंशीयाख्यं सामाऽच्छावाकसाम
भवति ३००
उद्वंशीयाख्यसाम्नस्सर्वपृष्ठतेजोरूप
त्वेन प्रशंसा ३०१
अष्टादंष्ट्राख्यं सामाऽच्छावाकसाम क-
र्तव्यम् ३०३
अष्टमाध्याये दशमखण्डे—
कामताभेदेन उक्थ्यानां विधानम् ३०४
नवमाध्याये प्रथमखण्डे—
अतिरात्रसंस्थायां रात्रिपर्यायाणां वि-
धानम् ३०७
विषयाः— पृष्टम्—
रात्रिपर्यायाणां नानाप्रकारेण प्रशं-
सा ३०८
रात्रिपर्यायेषु वैतहव्यं साम कार्यम् ३०९
वैतहव्ये निधनविधानम् ३१०
सन्धिस्तोत्रस्य विधानम् ३१२
कामताभेदेन वैकल्पिकसन्धिसाम्नां
विधानम् ३१३
नवमाध्याये द्वितीयखण्डे--
गौरीविताख्यमैत्रावरुणसाम्नो विधा-
नम् ३१५
काण्वाख्यं साम ब्राह्मणाच्छंसिना का-
र्यम् ३१६
नवमाध्याये तृतीयखण्डे--
सत्रिणां साम्युत्थाने प्रायश्चित्तम् ३२०
प्रभातसमयात्पूर्वमाश्विनशस्त्रसमाप-
ने प्रायश्चित्तम् ३२१
आश्विनशस्त्रे ऋचां परिमितिः ३२२
विहितन्यूनसंस्तवे प्रायश्चित्तम् ३२३
नवमाध्याये चतुर्थखण्डे—
प्रातरनुवाकोपाकरणस्य कालविधा-
नम् ३२४
बहिष्पवमाने प्रतिपद्विधानम् ३२५
संसुतसोमे होमत्रयविधानम् ३२६
[

८ ताण्ड्यमहाब्राह्मणगतानां
विषयाः— पृष्ठम्—
नवमाध्याये सप्तमखण्डे--
प्रातस्सवने सोमातिरेके प्रायश्चित्तम् ३३६
माध्यन्दिनसवने सोमातिरेके प्राय-
श्चित्तम् ३३८
तृतीयसवने सोमातिरेके प्रायश्चित्तम् ३३९
नवमाध्यायेऽष्टमखण्डे--
सत्रमध्ये दीक्षितानां मरणे कर्तव्य-
विधानम् ३४१
अत्रोद्गातृकृत्यविधानम् ३४२
नवमाध्याये नवमखण्डे--
द्रोणकलशस्थसोमक्षये प्रायश्चित्तम् ३४५
नाराशंसस्योपशोषणे प्रायश्चित्तम् ३४७
चमसमक्षणात्पूर्वमध्वर्युणा स्तोत्रो-
पाकरणे कृते प्रायश्चित्तम् ३४९
सोमाभिषवार्थग्राव्णां भेदने प्रायश्चि-
त्तम् ३५०
नवमाध्याये दशमखण्डे--
प्रवर्ग्यपात्रस्य महावीरस्य भेदने प्रा-
यश्चित्तम् ३५१
यज्ञमध्ये यूपस्य विरोहणे प्रायश्चि-
त्तम् ३५२
दशमाध्याये दशमखण्डे--
व्यूढद्वादशाहगतत्रिवृत्स्तोमविधा-
नम् ३५४
पञ्चदशसप्तदशस्तोमयोर्विधानम् ३५५
एकविंशत्रिणवस्तोमयोर्विधानम् ३५६
त्रयस्त्रिंशस्तोमविधानम् ३५७
चतुर्विंशादीनां छन्दोमानां विधानम् ,,
दशमाध्याये द्वितीयखण्डे-
द्वादशाहान्तर्गतदशरात्रसाधनीभूतानां
त्रिवृदादिस्तोमानां गायत्र्यादिच्छ-
न्दसाञ्च सृष्टिप्रकारः ३५९
दशमाध्याये तृतीयखण्डे--
द्वादशाहस्य ऋद्धिफलकत्वेन विधा-
नम् ३६१
विषयाः— पृष्ठम् —
द्वादशाहगतदीक्षाणामपि समृद्धिहेतु-
त्वप्रतिपादनम् ३६२
द्वादशाहाधिकारिप्रतिपादनम् ३६३
द्वादशाहं वृहत्यात्मना तुष्टुवानस्य
स्वाराज्यप्राप्तिः ३६४
दीक्षाणामवभृथस्य प्रशंसा ३६५
द्वादशाहस्य विराट्सम्पत्तिप्रतिपाद-
नम् ३६६
दशमाध्याये चतुर्थखण्डे--
द्वादशाहगतातिरात्रयोर्विधानम् ३६७
दशमाध्याये पञ्चमखण्डे--
द्वादशाहान्तर्गतनवरात्रस्य विभज्य
विधानम् ३७०
नवरात्रे गायत्र्यादिच्छन्दसां निरूप-
णम् ३७२
द्वादशाहस्य देवानां स्थानत्वेन स्तुतिः ३७५
दशमाध्याये षष्ठखण्डे--
द्वादशाहान्तर्गतपृष्ठ्यषडहे प्रथमदि-
नस्य तदीयस्तोमादेश्च विधा-
नम् ३७७
पृष्ठ्यषडहे द्वितीयदिनस्य तदीयस्तो-
मादीनाञ्च स्वरूपवर्णनम् ३७८
तृतीयचतुर्थपञ्चमदिनानां तदीयस्तो-
मानाञ्च स्वरूपविवेचनम् ३७९
षष्ठदिनस्य तदीयस्तोमानाञ्च विधा-
नम् ३८०
दशमाध्याये सप्तमाष्टमखण्डयोः--
पृष्ठ्यषडहस्याऽग्निशब्दविभक्तिप्रदर्श-
नपुरस्सरं स्तुतिः ३८१
दशमाध्याये नवमदशमैकादशेषु खण्डेषु
पृष्ठ्यषडहस्य सामानिरूपणम् ३८४
एकादशाध्याये प्रथमखण्डे--
द्वादशाहान्तर्गतदशरात्रस्य प्रथमदिने
बहिष्पवमानस्य स्तोमक्लृप्तिप्रदर्श-
नम् ३९३

विषयाणां सूची । ९
[वामभागः]
विषयाः— पृष्ठम्—
एकादशाध्याये द्वितीयखण्डे--
तत्रैवाऽऽज्यस्तोत्राणां स्तोमक्लृप्ति-
प्रदर्शनम् ३९६
एकादशाध्याये तृतीयखण्डे--
तत्रैव माध्यन्दिनपवमानस्य स्तोत्री-
याणां साम्नाञ्च प्रदर्शनम् ३९८
एकादशाध्याये चतुर्थखण्डे—
तत्रैव पृष्ठस्तोत्रस्य स्तोत्रीयाणां सा-
म्नाञ्च विधानम् ४०१
एकादशाध्याये पञ्चमखण्डे--
तत्रैवाऽऽर्भवपवमानस्य स्तोत्रीयाणां
साम्नाञ्च विधानम् ४०४
एकादशाध्याये षष्ठखण्डे--
दाशरात्रिकस्य द्वितीयदिने बहिष्प-
वमानस्य तृचविधानम् ४१२
एकादशाध्याये सप्तमखण्डे--
तत्रैवाऽऽज्यस्तोत्राणां विधानम् ४१४
एकादशाध्यायेऽष्टमखण्डे--
तत्रैव माध्यन्दिनपवमानस्य तृचप्र-
दर्शनम् ४१५
एकादशाध्याये नवमखण्डे--
तत्रैव होतुःपृष्ठस्य स्तोत्रीयविधानम् ४१९
एकादशाध्याये दशमखण्डे--
तत्रैवाऽऽर्भवपवमानस्य स्तोत्रीयाणां
साम्नाञ्च विधानम् ४२१
एकादशाध्याये एकादशखण्डे--
तत्रैवोक्थ्यस्तोत्राणां तत्साम्नाञ्च वि-
धानम् ४२६
द्वादशाध्याये प्रथमखण्डे--
दाशरात्रिकतृतीयदिने बहिष्पवमानस्य
स्तोमप्रदर्शनम् ४३०
[दक्षिणभागः]
विषयाः— पृष्ठम्—
द्वादशाध्याये द्वितीयखण्डे--
तत्रैवाऽऽज्यस्तोत्राणां तृचप्रदर्शनम् ४३२
द्वादशाध्याये तृतीयखण्डे--
तत्रैव माध्यन्दिनपवमानस्य स्तोत्री-
याणां साम्नाञ्च प्रदर्शनम् ४३४
द्वादशाध्याये चतुर्थखण्डे--
तत्रैव पृष्ठस्तोत्रस्य स्तोत्रीयाणां सा-
म्नाञ्च विधानम् ४३९
द्वादशाध्याये पञ्चमखण्डे--
तत्रैवाऽऽर्भवपवमानस्य स्तोत्रीयादी-
नां विधानम् ४४५
द्वादशाध्याये षष्ठखण्डे--
तत्रैवोक्थ्यानां स्तोत्रीयविधानम् ४५२
द्वादशाध्याये सप्तमखण्डे--
दाशरात्रिकचतुर्थदिने बहिष्पवमानस्य
स्तोत्रीयविधानम् ४५५
द्वादशाध्यायेऽष्टमखण्डे--
तत्रैवाऽऽज्यस्तोत्राणां स्तोमस्तोत्रीया-
दीनां विधानम् ४५९
द्वादशाध्याये नवमखण्डे --
तत्रैव माध्यन्दिनपवमानस्य स्तोत्रीय-
प्रदर्शनम् ४६२
द्वादशाध्याये दशमखण्डे--
तत्रैव पृष्ठस्तोत्रस्य तृचप्रदर्शनम् ४६७
द्वादशाध्याये एकादशखण्डे--
तत्रैवाऽऽर्भवपवमानस्य तृचसाम्नां
प्रदर्शनम् ४७३
द्वादशाध्याये द्वादशखण्डे--
तत्रैवोक्थस्तोत्रस्य तृचप्रदर्शनम् ४८०
द्वादशाध्याये त्रयोदशखण्डे--
तत्रैव षोडशिस्तोत्रस्य स्तोत्रीयाणां
साम्नाञ्च विधानम् ४८३
ताण्ड्यमहाब्राह्मणगतविषयसूची समाप्ता ॥

The provided image contains an essentially blank page showing only very faint bleed-through/ghost text from the reverse side, making the original text illegible and impossible to reliably transcribe.

The only visible printed/digitized text is the footer metadata:

CC-0. ASI Srinagar Circle, Jammu Collection. Digitized by eGangotri Siddhanta Gyaan Kosha

९
ॐ तत्सत् ।
ताण्ड्यमहाब्राह्मणम् ।
प्रथमाऽध्याये
प्रथमः खण्डः ।
वागीशाद्याः सुमनसः सर्वार्थानामुपक्रमे ।
यन्नत्वा कृतकृत्याः स्युस्तन्नमामि गजाननम् ॥ १ ॥
यस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलञ्जगत् ।
निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ २ ॥
तत्कटाक्षेण तद्रूपं दधद्बुक्कमहीपतिः ।
आदिशत्सायनाचार्य्यं वेदार्थस्य प्रकाशने ॥ ३ ॥
ये पूर्व्वोत्तरमीमांसे ते व्याख्यायातिसङ्ग्रहात् ।
कृपालुर्माधवाचार्य्यो वेदार्थं वक्तुमुद्यतः ॥ ४ ॥
व्याख्यातावृग्यजुर्वेदौ सामवेदेऽपि संहिता ।
व्याख्याता ब्राह्मणव्याख्याङ्करोम्यौद्गात्रबुद्धये ॥ ५ ॥
पञ्चविंशतिरध्याया महति ब्राह्मणे स्थिताः ।
आद्येऽध्याये श्रुता मन्त्रा उद्गा

२ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे

ननु प्रथमाध्याये समाम्नाताना'म्महन्मेवोच' इत्यादीनां मन्त्राणा-
ङ्कत्वङ्गत्वमयुक्तम्, क्रतुप्रकरणमध्ये पाठाभावात् । चतुर्थाध्यायप्र-
भृतीनि हि क्रतुप्रकरणानि भविष्यन्ति । चतुर्थपञ्चमाध्यायौ गवाम-
यननामकस्य संवत्सरसत्रस्य प्रकरणम्। 'गावो वा एतत्सत्रमासते'-
त्यारभ्य तयोरध्याययोराम्नातत्वात् । षष्ठाध्यायेऽग्निष्टोमप्रकरणं 'प्रजा-
पतिरकामयत बहुस्यां प्रजायेयेति, स एतमग्निष्टोममपश्यदि'त्यारभ्य
तस्याध्यायस्याम्नातत्वात् । एवमुत्तराण्यपि क्रतुप्रकरणान्यवगन्त-
व्यानि । नन्वेवं प्रथमाध्यायगता मन्त्रा द्वितीयतृतीयाध्यायगता वि-
ष्टुतयश्च न कञ्चित् क्रतुमारभ्याम्नाताः, अतो नैतेषां कत्वङ्गत्वं युज्यत
इति चेत् । मैवम् । अनारभ्याधीतानां प्रकृतिगामित्वमिति न्यायेन क्रत्व-
ङ्कत्वावगमात् । स च न्यायस्तृतीयाध्याये षष्ठपादस्य प्रथमाधिकर-
णे पर्णवाक्यमुदाहत्याभिहितः—
प्रकृतौ विकृतौ वा स्याद्यस्य पर्णेत्यसौ विधिः ।
प्रकृतावेव वा तुल्याद्वचनादुभयोरसौ ॥
जुहूमाश्रित्य पर्णत्वविधिः प्रकृतिमात्रगः ।
चोदकेनोभयप्राप्तेर्विकृतौ विधिनात्र किम् ॥
अनारभ्य श्रूयते—'यस्य पर्णमयी जुहूर्भवति न स पापश्लोकं शृ-
णोती'ति । तत्राव्यभिचरितक्रतुसम्बन्धवतीं जुहूमाश्रित्य तद्धेतुः पर्ण-
वृक्षो वाक्येन विधीयते । 'या जुहूः सा पर्णमयी'ति वाक्यञ्च प्रकृतिवि-
कृत्योस्तुल्यमेव प्रवर्त्तते, उभयत्राश्रयभूताया जुह्वाः सत्त्वात् । तस्मा-
त्प्रकृतिविकृत्योरुभयोरप्ययं विधिरिति प्राप्ते ब्रूमः ।
किमयं विधिर्विकृतौ चोदकात्पूर्वन्निविशते, पश्चाद्वा ? नाद्यः, आ-
श्रयभूताया जुह्वाः चोदकमन्त्रेणासम्भवात् । द्वितीये तु पर्णत्वमपि जु-
ह्वा सहैव चोदकेनातिदिश्यते । तत्र पुनर्विधिवैय्यर्थ्यादयं विधिः प्रकृ-
तिमात्रगः। एवं 'यस्य खादिरः स्रुवो भवती'त्युदाहरणीयम् । ननु का प्रकृ-
तिः, का विकृतिरिति चेत् । उच्यते । यत्र कर्त्तव्यं सर्वं प्रकर्षेण कर्म्मान्तर-
नैरपेक्ष्येणोपदिश्यते सा प्रकृतिः । यत्र विशेषरूपमेव कर्त्तव्यं श्रुत्योप-
दिश्यते इतरत्सर्वं कर्म्मान्तरादतिदिश्यते, सा विकृतिः । स चातिदेशः
प्रत्यक्षश्रुतिवचनाद्वा साम्याद्वा लिङ्गाद्वाऽवगन्तव्यः । तत्सर्वं सप्तमाष्ट-
माध्यायाभ्यां बहुधा विचारितम् । प्रकृतिश्च द्विविधा मूलप्रकृतिरवान्त-
रप्रकृतिश्चेति । सर्वात्मना कर्म्मान्तरनिरपेक्षा मूलप्रकृतिः । कतिपयेष्वङ्गेषु
कर्म्मान्तरं चापेक्षते, स्वयञ्च कैश्चित् कर्म्माभिरपेक्षणीया भवति, से-
यमवान्तरप्रकृतिः । तत्र तिस्रो मूलप्रकृतयः, ताश्चाष्टमाध्यायस्य प्रथम-

प्रथमाध्याये प्रथमखण्डः । ३

पादे तृतीयाधिकरणस्य द्वितीयवर्णके विचारिताः-
इष्ट्यग्निहोत्रसोमानां मूलप्रकृतिता नहि ।
अस्ति वा नालौकिकत्वादियत्तानवधारणात् ॥
लोकवत् सन्निपत्यारादुपकारिद्वयश्रुतेः ।
इयत्ताया निश्चितत्वान्मूलप्रकृतिता त्रिषु ॥
अलौकिकत्वेनैतावद्भिरङ्गैः सम्पूर्ण उपकार इति निश्चेतुमशक्य-
त्वात् इष्ट्यादीनां नास्ति मूलप्रकृतित्वमिति चेत् । मैवम् । लौकिक-
सदृशत्वात् । यथा लोके भुजिक्रियायामोदनः करणं तस्य सन्नि-
पत्योपकारिणः शाकसूपादयः आरादुपकारिणः पीठप्रदीपादयः ।
तथा भावनायां यागः करणम्, अवघातादयः सन्निपातिनः
प्रयाजादय आरादुपकारिणः, अतो नात्यन्तिकमलौकिकत्वम् । इयत्ता
तु लौकिके यथा प्रत्यक्षेण निश्चीयते तथा श्रौते श्रुत्या निश्चीयताम्,
तस्मादिष्ट्यग्निहोत्रसोमानां मूलप्रकृतित्वमस्ति । तासु प्रकृतिष्वेव
'महनमेवोच' इत्यादिमन्त्राणामङ्गत्वेन प्रवेशोऽवगन्तव्यः । प्रकृतित्वस्य
तत्रैव मुख्यत्वात् । तास्वप्येते मन्त्राः सोमयागे नेतुं योग्याः सोमं
गमेयमित्यादिलिङ्गसम्भवात्, नानाविधब्राह्मणगतानामेतदीयविनि-
योगानामृषिभिः सूचितत्वाच्च । ते च विनियोगा अस्माभिस्तन्मात्रव्या-
ख्यानावसरे प्रदर्शयिष्यन्ते । यस्य तु मतं सोमयागप्रकरणमिदं तस्य
न कोपि सन्देहः ।
सोमयागे चार्षर्त्विजो वरणीयाः, तथा ह्यापस्तम्बेनोक्तम्-‘सोमेन
यक्ष्यमाणो ब्राह्मणानार्षेयानृत्विजो वृणीत’ इति । आश्वलाय-
नोऽपि दर्शपूर्णमासेष्टिपूर्वकत्वं सोमयागस्योक्त्वा पक्षान्तरोपन्यासपूर्वक-
मेवमाह-‘प्रागपि सोमेनैके तस्यार्त्विजः चत्वारस्त्रिपुरुषाः तस्य तस्यो-
त्तरे त्रयः होता मैत्रावरुणो च्छावाको ग्रावस्तुदध्वर्युः प्रतिप्रस्थाता
नेष्टोन्नेता ब्राह्मणाच्छंस्याग्नीध्रः पोतोद्गाता प्रस्तोता प्रतिहर्त्ता सुब्रह्म-
ण्य इति, एतेऽहीनैकाहैर्याजयन्ति, एत एवाहिताग्नय इष्टप्रथमयज्ञा
गृहपतिसप्तदशा दीक्षित्वा समोप्याग्नींस्तन्मुखाः सत्राण्यासते’ इति ।
अस्यायमर्थः। दर्शपूर्णमासाभ्यामिष्ट्वा पश्चाद्वा तद्यजमानः पुरस्ताद्वा
सोमेन यजेत तस्य सोमयागस्य होताध्वर्युर्ब्रह्मोद्गातेति चत्वारः
ऋत्विजो मुख्याः ते च प्रत्येकं त्रिभिः पुरुषैरुपैता अतस्तस्य तस्य
एकैकस्योत्तरे त्रयः पुरुषा भवन्ति, त एते होत्रादिनामकाः षोडश-
र्त्विजो द्विरात्रादिभिरहीनसंज्ञकैरग्निष्टोमादिभिरेकाहसंज्ञकैर्याजयन्ति ।
एत एव होत्रादयः षोडशर्त्विजः स्वयमप्याहिताग्नयः प्रथमयज्ञेनाग्नि-

ष्टोमेनेष्ट्वा गृहपतिसंज्ञकेन सप्तदशसंख्यापूरकेण सहिता द्वादशाहादि-
सत्रार्थं दीक्षित्वा स्वस्वसम्बन्धिनोऽग्नीनेकत्र स्थापयित्वा तत्प्रधानाः
सत्राण्युत्तिष्ठेयुरित्येकाहाहीनसत्रात्मका य एते सोमयागास्तदी-
यस्यार्त्विजो होत्रादिरूपस्य सामान्यलक्षणं द्राह्यायणाभिधो महर्षि-
श्छन्दोगसूत्रकार आह—'ऋत्विगार्षेयोऽनूचानः साधुचरणो वाग्म्यन्यू-
नाङ्गो नातिरिक्ताङ्ग' इति ।
तादृशं ऋत्विजं वरीतुं यजमानः सोमप्रवाकं प्रेषयेत् ।
सोमयागवृत्तान्तमृत्विजे प्रकर्षेण वक्तीति सोमप्रवाकः । स
च वरीष्यमाणस्य समीपं गत्वा प्रब्रूयात् अस्मदीयो यजमानः सोमेन
यजते स त्वां प्रत्यार्त्विज्यमर्थयत इति । एवमुक्ते इतरो यद्यार्त्विज्यं
कर्तुन्नेच्छेत् तदानीं सोमन्नम

[H] प्रथमाध्याये प्रथमखण्डः । ५

वरणाभावमाश्रित्य द्राह्मायण उद्गातोरेवेदं प्रतिमन्त्रणम्मन्यते । यदि
तेषामपि वरणमङ्गीकुर्य्यात् तदा स्वकीयपरिभाषानुसारेण प्रस्तोता
प्रतिमन्त्रयेतेत्येवमादिशेत् , तदादेशाभावाद्बुद्गातोरेव वरणं प्रतिमन्त्रणं
च तन्मतमित्यवगम्यते ।
ननु तस्य मन्त्रस्य महन्म इत्येष आदिरिति प्रतीकग्रहणादेवाव-
गम्यते अन्तन्तु कथमवगम्यत इति चेत् । उत्तरमन्त्रस्यादिग्रहणादिति
ब्रूमः । उत्तरादिः पूर्वान्तलक्षणमिति सूत्रकारेण परिभाषितत्वात् । अत्र
सूत्रकारो ‘देवो देवमेत्वि’त्युत्तरमन्त्रादि ग्रहीष्यति, तस्माद्भुक्षिषीयेत्य
सौपूर्वमन्त्रस्यान्त इति द्रष्टव्यम् । मन्त्र पाठस्तु--
ॐ महन्मे वोचो भर्गो मे वोचो यशो मे वोचः
स्तोमं मे वोचो भुक्तिं मे वोचः सर्वं मे वोचस्तन्मावतु
तन्माविशतु तेन भुक्षिषीय ॥ १ ॥
हे सोमप्रवाक ! ‘मे’ मह्यमुद्गात्रे यजमानस्त्वामार्त्विज्यायार्थयत इति
यद्वचनं प्रायौक्षस्तत् ‘महत्’पूज्यं सर्वोत्कृष्टमेव ‘अवोचः’ उक्तवानसि, न
खल्वेतस्मात्पूज्यतमवचनं लोकेस्ति । तैत्तिरीयेऽपि वाजपेयफलत्वे-
नार्त्विज्यप्रशंसा कृता, तस्माद्वाजपेययाज्यः ऋत्विगधीनः सर्वा ह्यस्य
वाचोवरुद्धा इति । महाभाष्यकारेणापि व्याकरणाध्ययनफलतया-
र्त्विज्यं प्रशंसितुमिदं वाक्यमुदाहृतम्-‘यो वा इमां पदशः स्वरशो
वर्णशोऽक्षरशो वा वाचं विदधाति स आर्त्विजीनो भवतीति, तस्मा-
न्महदुक्तवानसि । तथा त्वं ‘भर्गः’ भर्जनं पापस्य विदारकं दीप्तं वा वचनं
‘मे’ मह्यं ‘अवोचः । तथा ‘यशः’ यशस्करं वचनं मे मह्यं अवोचः । सो-
मार्त्विज्यस्य यशस्करत्वं प्रसिद्धं श्रूयते च-‘सोमो वै यशः स एवं
विद्वान् सोममागच्छति यश एवैनमृच्छति’ इति । तथा ‘स्तोमं’ स्तुति-
साधनं त्रिवृदादिकं ‘मे’ मह्यं ‘अवोचः’ उद्गातृवरणस्य त्रिवृदादिप्रयो-
गार्थत्वादेवमुक्तम् । तथा ‘भुक्तिं’भोगसाधनमेव वचनं ‘मे’मह्यं ‘अवोचः’
आर्त्विज्यकरणेन हि भोगसाधनं गवादिद्रव्यं लभ्यते, अत एवोद्गा-
त्रादिवरणसमये कञ्चित्कल्याणो दक्षिणा इति पृच्छते । तथा ‘सर्वम्मे-
वोचः’ किमनया महद्भगं इत्यादि परिगणनया यद्यदस्मदभीप्सितं
तत्सर्वमपि मह्यमवोचः । त्वयोक्तम्महत्वभर्गत्यादिगुणविशिष्टं यदा-
र्त्विज्यमस्ति ‘तन्मावतु’ मां रक्षतु, रक्षार्थं ‘तत्’ आर्त्विज्यं ‘मा’ मां
विशतु । ‘तेन’ अनुष्ठितेनार्त्विज्येन ‘भुक्षिषीय’ भुक्षीय भोगान् भुञ्जीय ।

भुजिधातोराशिलिङि बहुलमिति सिप्, इडागमः, उकारादेश-
श्छान्दसः ॥ १ ॥
अथ द्राह्यायणो द्वितीयमन्त्रस्य विनियोगमित्थमाह- 'स्वयं व्रजेत्
क्रय उपवसथ्येवोदङ्ङेव तु गृहेभ्यः प्रथमन्दे वो देवमेत्विति' । यः सोम-
क्रयस्य दिवसो यश्चोपवसथ्याख्यः सुत्यादिवसात् पूर्वो दिवसस्तयो-
रन्तरस्मिन्दिवसे उद्गाता स्वयमेव देवयजनदेशं गच्छेत्, न त्वन्यं
प्रहिणुयात्, गमने त्वास्ति कश्चिद्विशेषः । यद्यपि स्वगृहाद्दक्षिणतो देव-
यजनं स्यात्तथापि 'देवो देवमेत्वि'ति मन्त्रेण स्वगृहेभ्यो निर्गच्छन्
प्रथमं कतिचित् पदान्यदृष्टार्थमुदङ्मुख एव गत्वा पश्चाद्देवयजनाभि-
मुखो भवेत् । ऋत्विग्वरणसोमक्रययोर्मध्यवर्तिनमाध्वर्यवं प्रयोगं क्रतु-
सङ्ग्रहकारः सूचयामास । ग्रन्थोऽत्र बुद्धिसमाधानायोदाह्रियते ।
अथाग्निष्टोमसंस्थेन ज्योतिष्टोमेन याजयेत् ।
स पूर्वमृत्विजो वृत्वा देवभूमिविनिश्चये ॥
दीक्षणायां निर्वपेत्सोऽपि पत्नीसंयाजसंस्थितिः ।
कृते प्राचीनवंशेऽथ संस्कारा वपनादयः ॥
हुत्वा दीक्षाहुतीः कार्या दीक्षा कृष्णाजिनादिभिः ।
दीक्षितो नियमैर्युक्तो भवेत् क्षीरव्रतादिभिः ॥
द्वादशाहं दीक्षितोथ भिक्षित्वा द्रव्यमानयेत् ।
सोमञ्चर्मण्यवस्थाप्य विवशेत्सोमविक्रयी ॥
शंय्वन्ता प्रायणीया स्याद्गृह्णीयात् क्रयणीपदम् ।
क्रीत्वा सोमं रथे क्षिप्त्वा प्राग्वंशाग्रे समानयेत् ॥ इति ॥
मन्त्रपाठस्तु--
दे॒वो दे॒वमे॑तु॒ सोम॑:॒ सोम॑मे॒त्वृतस्य॑ प॒था ॥ २ ॥
'देवः' द्योतमानः सोमः 'देवं' दानादिगुणयुक्तं इन्द्रादिकं 'ऋतस्य'
यज्ञस्य 'पथा' मार्गेणादावाहुतिप्राणादिनाऽद्या 'एतु' प्राप्नोतु । यद्वा
दीव्यतिस्तुतिकर्मकादेव स्तोतोद्गाता। अथवा 'पर्ज्जन्यो म उद्गातेति' वर-
णमन्त्रे श्रवणात् पर्जन्याख्यदेवतारूप उद्गाता देवं दीप्यमानं फलप्रका-
शकं वातयज्ञमृतस्य सम्बन्धिना पथा देवयजनमार्गेणैतु गच्छतु ।
'सोमः' अभिषवादिसंस्कृतो रसात्मकः 'सोमं' देवतारूपममृतं द्यु-
स्थानं स्वमूर्त्यन्तरं 'एतु' प्राप्नोतु रसात्मकः सोम एवामृतमयो
द्युस्थानः सोमो भवत्वित्यर्थः । 'तमेव खलु देवा उपजीवन्ति यम-
क्षितिमः क्षितयः पिबन्ति' इति श्रुतेः ॥ २ ॥

प्रथमाध्याये प्रथमखण्डः। ७
द्राह्मायणः-'दूरं व्रजित्वा विहाय दौष्कृत्यमिती'ति। यदि दूरमध्वानं
व्रजेत् तदानीमप्रयतदेशा तिक्रमणादिकमवर्जनीयं स्यात् ततो यत्कि-
ञ्चित् दुष्कृतमवश्यं भवेत् तच्छान्तये विहाय दौष्कृत्यमित्येवं
मन्त्रं जपेत् ।
विहाय दौष्कृत्यम् ॥ ३ ॥
दुष्कृतस्य भावः दौष्कृत्यं तद्विहाय मनसा परिहृत्य देवयजनं
गच्छामीति मन्त्रार्थः ॥ ३ ॥
द्राह्मायणः-'बद्धानामासीति पन्थानमापद्ये'ति । देवयजनस्य समी-
पवत्तिनं पन्थानमासाद्य बद्धेति मन्त्रं जपेत् ।
मन्त्रपाठस्तु-
बद्धानामासि सृतिः सोमसरणी सोमं गमेयम् ॥ ४ ॥
हे देवयजनमार्ग ! त्वं 'बद्धानामासि' नामाशब्दः प्रसिद्धः प्रसिद्धार्थः ।
बद स्थैर्ये इति धातो रन्येभ्योपि दृश्यन्ते इति वनिप् । बद्धा स्थिर
इतरस्माल्लौकिकान्मागाद्द्दढतर इति प्रसिद्धो भवति, स्थिरफलप्राप्ति-
हेतोर्यज्ञस्य साधनत्वात् । यद्वा बद्धेत्येषा देवयजनमार्गस्य वैदिकी संज्ञा
एतत्संज्ञो भवतीत्यर्थः । अथवा बवर्णस्य व्यत्ययेन यकारस्य स्थाने
वकारः । यद्वा नामेत्येव सूत्रं, तदाहापस्तम्बः,-'यद्वा देवयजनं प्रति
गन्ता एतत्संज्ञस्त्वमसि । 'सोमसरणी' सोमस्य प्राप्तिसाधनाभूता
'सृतिः' मार्गो भवसि । तया सृत्त्या 'सोमं' सोमयागं 'गमेयं' प्राप्नुयां,
गमिधातोर्लिंङ्याशिष्यङित्यङ् ॥ ४ ॥
द्राह्मायणः-'उत्तरवेद्यन्तमाक्रम्य दक्षिणमीक्षमाणः पितरोभूरि'ति ।
देवयजनं प्रविश्यमाणः महावेदिपार्श्वमाक्रम्य 'पितरोभूरिति' मन्त्रेण
पितॄनुपतिष्ठेत् । तथा चापस्तम्बः-'पितरोभूरिति दक्षिणावृत्तः
पितॄनुपतिष्ठेत' इति । मन्त्रपाठस्तु--
पितरो भूः पितरो भूः पितरो भूः ॥ ५ ॥
हे पितरः ! इयं 'भूः' दक्षिणवेद्यन्तलक्षणा भूमियुष्माकं निवासायेति
शेषः, कर्मसमाप्तिपर्यन्तमत्र निवसतॆति भावः । त्रिरुक्तिरादरातिश-
यद्योतनार्था, पितृपितामहप्रपितामहानां त्रित्वापेक्षया वा ॥ ५ ॥
द्राह्मायणः-'यूपमुच्छ्रीयमाणमनुमन्त्रयेरन्नृमणऊर्ध्वभरसं त्वेती'-
ति । अध्वर्युर्यूपं यदोच्छ्रयेत् तदानीमुद्गातारो नृमणं इत्यनुमन्त्रयेरन् ।

८ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
अत्रापि पूर्ववत् क्रतुसङ्ग्रहः—
क्रीत्वा सोमं रथे क्षिप्त्वा प्राग्वंशाग्रे समानयेत् ।
आतिथ्यां निर्वपेत्सोममासंद्यामुपसादयेत् ॥
आतिथ्येष्टिरिडान्ता स्यात्तानूनपत्रमवद्यति ।
दीक्षामवान्तरामेति प्रवर्ग्योपसदोः कृतिः ॥
दिनत्रये तत्कृतं स्याद्वेदिर्मध्यन्दिने भवेत् ।
षट्त्रिंशत्पददीर्घैषा प्राग्वंशात् पूर्वतः स्थिता ॥
प्रातः प्रवर्ग्यमुद्वास्य पश्चादुत्तरवेदितः ।
शकटे द्वे हविर्द्धाने हविर्द्धानंश्च मण्डपम् ॥
पश्चात्सदस्तस्य मध्ये निखातौदुम्बरी मिता ।
दक्षिणस्यानसोऽधस्तात् गर्त्तानूपरवान् खनेत् ॥
विधाय फलकाभ्यान्तानग्रे कुर्यात् मृदा खरम् ।
निर्वपेद्धिष्ण्यगानग्नीषोमीयं पशुमाचरेत् ॥
प्रयुज्योचितपात्राणि दर्शवत्सर्वमाचरेत् ।
आज्यमासादिते वेद्या अन्ते यूपं समुच्छ्रयेत् ॥ इति ॥
पाठस्तु—
नृमण ऊर्द्धभरसं त्वोर्द्धभरा दृशेयम् ॥ ६ ॥
हे ‘नृमण’! नृषु यज्ञस्य नेतृषु यजमानेषु मनोऽनुग्रहबुद्धिर्यस्य विष्ण्वा-
त्मनो यूपस्य सोऽयं नृमणः एतादृशविष्णुरूपयूप ! ‘ऊर्द्धभरसं त्वा’ऊर्द्ध-
मुपरिभागेऽध्वर्युभिर्ब्रियमाणं त्वामहं ‘ऊर्द्धभराः’ सन् ‘दृशेयं’ अनुग्रा-
हकेण त्वया ऊर्द्धमुन्नतगुणोयमिति धार्य्यमाण ऊर्द्धभराः, दृशिधातोलिँ-
ङ्याशिषि अङ्िप्राप्ते तदपवादत्वेन दृशेरग्वक्तव्य इत्यक् । अङ्ि तु सति
ऋदृशोऽिङ्गुणः इति गुणः स्यात् ॥ ६ ॥
द्राह्मायणः—‘होता प्रातरनुवाकमनूच्याऽभूदुषा इति यदा ब्रूयादथ वेदि-
माक्रामेयुः मृदाशिथिरेती’ति । उपवसथदिवसस्य मध्यरात्रादूर्द्धं होता
प्रातरनुवाकं ब्रूते । तदाहाश्वलायनः—‘अथैतस्या रात्रिविवासकाले प्रा-
ग्वयसां प्रवादात्प्रातरनुवाकायामन्त्रितो वाग्यतस्तीर्थेन प्रपद्येत्यादि’ ।
अध्वर्युणामन्त्रितो होता प्रातरनुवाकमनूच्य तस्यावसानगता‘मभूदुषा’
इत्येतामृचं यदा ब्रूयात्तदानीमुद्गातृप्रस्तोतृप्रतिहर्त्तारो ‘मृदेति’ मन्त्रेण
वेदिमाक्रामेयुः । क्रतुसङ्ग्रहस्तु--
यूपस्योच्छ्रयणादूर्ध्वं समापय्य पशुं ततः ।
वैसर्जनानि हुत्वाऽग्निं सोमं ग्रावादि चानयेत् ॥