ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

भुजिधातोराशिलिङि बहुलमिति सिप्, इडागमः, उकारादेश-
श्छान्दसः ॥ १ ॥
अथ द्राह्यायणो द्वितीयमन्त्रस्य विनियोगमित्थमाह- 'स्वयं व्रजेत्
क्रय उपवसथ्येवोदङ्ङेव तु गृहेभ्यः प्रथमन्दे वो देवमेत्विति' । यः सोम-
क्रयस्य दिवसो यश्चोपवसथ्याख्यः सुत्यादिवसात् पूर्वो दिवसस्तयो-
रन्तरस्मिन्दिवसे उद्गाता स्वयमेव देवयजनदेशं गच्छेत्, न त्वन्यं
प्रहिणुयात्, गमने त्वास्ति कश्चिद्विशेषः । यद्यपि स्वगृहाद्दक्षिणतो देव-
यजनं स्यात्तथापि 'देवो देवमेत्वि'ति मन्त्रेण स्वगृहेभ्यो निर्गच्छन्
प्रथमं कतिचित् पदान्यदृष्टार्थमुदङ्मुख एव गत्वा पश्चाद्देवयजनाभि-
मुखो भवेत् । ऋत्विग्वरणसोमक्रययोर्मध्यवर्तिनमाध्वर्यवं प्रयोगं क्रतु-
सङ्ग्रहकारः सूचयामास । ग्रन्थोऽत्र बुद्धिसमाधानायोदाह्रियते ।
अथाग्निष्टोमसंस्थेन ज्योतिष्टोमेन याजयेत् ।
स पूर्वमृत्विजो वृत्वा देवभूमिविनिश्चये ॥
दीक्षणायां निर्वपेत्सोऽपि पत्नीसंयाजसंस्थितिः ।
कृते प्राचीनवंशेऽथ संस्कारा वपनादयः ॥
हुत्वा दीक्षाहुतीः कार्या दीक्षा कृष्णाजिनादिभिः ।
दीक्षितो नियमैर्युक्तो भवेत् क्षीरव्रतादिभिः ॥
द्वादशाहं दीक्षितोथ भिक्षित्वा द्रव्यमानयेत् ।
सोमञ्चर्मण्यवस्थाप्य विवशेत्सोमविक्रयी ॥
शंय्वन्ता प्रायणीया स्याद्गृह्णीयात् क्रयणीपदम् ।
क्रीत्वा सोमं रथे क्षिप्त्वा प्राग्वंशाग्रे समानयेत् ॥ इति ॥
मन्त्रपाठस्तु--
दे॒वो दे॒वमे॑तु॒ सोम॑:॒ सोम॑मे॒त्वृतस्य॑ प॒था ॥ २ ॥
'देवः' द्योतमानः सोमः 'देवं' दानादिगुणयुक्तं इन्द्रादिकं 'ऋतस्य'
यज्ञस्य 'पथा' मार्गेणादावाहुतिप्राणादिनाऽद्या 'एतु' प्राप्नोतु । यद्वा
दीव्यतिस्तुतिकर्मकादेव स्तोतोद्गाता। अथवा 'पर्ज्जन्यो म उद्गातेति' वर-
णमन्त्रे श्रवणात् पर्जन्याख्यदेवतारूप उद्गाता देवं दीप्यमानं फलप्रका-
शकं वातयज्ञमृतस्य सम्बन्धिना पथा देवयजनमार्गेणैतु गच्छतु ।
'सोमः' अभिषवादिसंस्कृतो रसात्मकः 'सोमं' देवतारूपममृतं द्यु-
स्थानं स्वमूर्त्यन्तरं 'एतु' प्राप्नोतु रसात्मकः सोम एवामृतमयो
द्युस्थानः सोमो भवत्वित्यर्थः । 'तमेव खलु देवा उपजीवन्ति यम-
क्षितिमः क्षितयः पिबन्ति' इति श्रुतेः ॥ २ ॥