स्याद्वादमञ्जरी (आचार्य मल्लिषेण सूरि - डॉ. जगदीशचन्द्र जैन सविस्तार हिन्दी अनुवाद सटीक)
Syadvadamanjari of Mallishena Suri with Hindi Commentary
आचार्य मल्लिषेण सूरि (अनुवादक: डॉ. जगदीशचन्द्र जैन) द्वारा
अन्य. यो. व्य. श्लोक ३२ ] स्याद्वादमञ्जरी २६७
चारिवचनतासाध्येनान्ययोगव्यवच्छेदेन भगवत एव सामर्थ्य दर्शयन् तदुपास्तिविन्यस्तमान-
सानां पुरुषाणामौचितीचतुरतां प्रतिपादयति—
इदं तत्त्वातत्त्वव्यतिकरकरालेऽन्धतमसे
जगन्मायाकारैरिव हतपरैर्हा विनिहितम् ।
तदुद्धर्तुं शक्तो नियतमविसंवादिवचन-
स्त्वमेवास्तस्त्रातस्त्वयि कृतसपर्याः कृतधियः ॥३२॥
इदं प्रत्यक्षोपलभ्यमानं जगद् विश्वम् उपचाराद् जगद्वर्ती जनः। हतपरैः हता अधमा
ये परे तीर्थान्तरीया हतपरे तैः। मायाकारैरिव ऐन्द्रजालिकैरिव शाम्बरीयंप्रयोगनिपुणैरिव
इति यावत् । अन्धतमसे निबिडान्धकारे । हा इति खेदे । विनिहितं विशेषेण निहितं स्थापितं
पातितमित्यर्थः । अन्धं करोतीत्यन्धयति, अन्धयतीत्यन्धं तच्च तत्तम्श्चेत्यन्धतमसम् । "सम-
वान्धात् तमसः" इत्यत्प्रत्ययः, तस्मिन् अन्धतमसे । कथंभूतेऽन्धतमसे इति द्रव्यान्यकार-
व्यवच्छेदार्थमाह तत्त्वातत्त्वव्यतिकरकराले । तत्त्वं चातत्त्वं च तत्त्वातत्त्वे तयोर्व्यतिकरो
व्यतिकीर्णता व्यामिश्रता स्वभावविनिमयस्तत्त्वातत्त्वव्यतिकरस्तेन कराले भयङ्करे । यत्रान्ध-
तमसे तत्त्वेऽतत्त्वाभिनिवेशः अतत्त्वे च तत्त्वाभिनिवेश इत्येवंरूपो व्यतिकरः संजायत इत्यर्थः ।
अनेन च विशेषणेन परमार्थतो मिथ्यात्वमोहनीयमेव अन्धतमसम्, तस्यैव ईदृक्षलक्षणत्वात् ।
तथा च ग्रन्थान्तरे प्रस्तुतस्तुतिकारपादाः—
“अदेवे देवबुद्धिर्या गुरुधीरगुरौ च या ।
अधर्मे धर्मबुद्धिश्च मिथ्यात्वं तद्विपर्ययात्”३ ॥
ततोऽयमर्थः । यथा किल ऐन्द्रजालिकास्तथाविधसुशिक्षितपरव्यामोहनकलाप्रपञ्चाः तथा-
विधमौषधीमन्त्रहस्तलाघवादिप्रायं किञ्चित्प्रयुज्य परिपज्जनं मायामये तमसि मज्जयन्ति तथा
दूसरे मतोंका व्यवच्छेद करनेवाले निर्दोष वचनोंकी आपमें ही सामर्थ्य है, अतएव आपकी उपासनामें लगे
हुए मनुष्य ही चतुर हैं—
श्लोकार्थ—इन्द्रजालियोंकी तरह अधम अन्य दर्शनवालोंने इस जगत्को तत्त्व और अतत्त्वके अज्ञान-
से भयानक गाढ़ अन्धकारमें डाल रखा है । अतएव आप ही इस जगत्का उद्धार कर सकते हैं, क्योंकि
आपके वचन विसंवादसे रहित हैं । अतएव हे जगत्के रक्षक ! बुद्धिमान लोग आपकी सेवा करते हैं ।
व्याख्यार्थ—खेद है कि इन्द्रजालियोंके समान अधम अन्य तीर्थिकोंने प्रत्यक्षसे दृष्टिगोचर होनेवाले
इस जगत्को तत्त्व और अतत्त्वके अभेदसे भयानक गाढ़ अंधकारमें डाल रखा है । 'अन्धतमसे' में "सम-
वान्धात् तमसः” सूत्रसे अत् प्रत्यय होता है । यहाँ मिथ्यात्व मोहनीयको अन्धतमस कहा गया है। प्रस्तुत
स्तुतिकारपाद हेमचन्द्र आचार्यने योगशास्त्रमें कहा है—
“अदेवको देव, अगुरुको गुरु, और अधर्मको धर्म माना मिथ्यात्व है ।"
अतएव जिस प्रकार दूसरोंको व्यामोहित करनेकी कलामें निपुण इन्द्रजाली लोग औषधि, मन्त्र,
हाथकी सफाई आदिसे दर्शक लोगोंको मायामय अन्धकारमें डाल देते हैं, वैसे ही अन्य वादी अपनी
१. माया तु शाम्बरी । शम्बराख्यस्यासुरस्य इयं शाम्बरी । अभिधानचिन्तामणी ।
२. हैमसूत्रे ७-३-८० ।
३. हेमचन्द्रकृतयोगशास्त्रे २-३ ।
२६८ श्रीमद्राजचन्द्रजैनशास्त्रमालायां [ अन्य. यो. व्य. श्लोक ३२
परतीर्थिकैरपि तादृक्प्रकारदुर्धीतकुतर्कयुक्तीरुपदर्श्य जगदिदं व्यामोहमहान्धकारे निक्षिप्त-
मिति । तज्जगदुद्धर्तुं मोहमहान्धकारोपप्लवात् कृष्टुम् नियतं निश्चितम् त्वमेव नान्यः शक्तः
समर्थः । किमर्थमित्थमेकस्यैव भगवतः सामर्थ्यमुपवर्ण्यते इति विशेषणद्वारेण कारणमाह ।
अविसंवादिवचनः । कषच्छेदतापलक्षणपरीक्षात्रयविशुद्धत्वेन फलप्राप्तौ न विसंवदतीत्ये-
वंशीलमविसंवादि । तथाभूतं वचनमुपदेशो यस्यासावविसंवादिवचनः । अव्यभिचारिवागि-
त्यर्थः । यथा च पारमेश्वरी वाग् न विसंवादमासादयति तथा तत्र तत्र स्याद्वादसाधने
दर्शितम् ॥
कषादिस्वरूपं चेत्थमाचक्षते प्रावचनिकाः—
“पाणवहाईआणं पावट्ठाणाण जो उ पडिसेहो ।
झाणज्झयणाईणं जो य विही एस धम्मकसो ॥ १ ॥
बज्झाणुट्ठाणेणं जेण ण बाहिज्जए तयं णियमा ।
संभवइ य परिसुद्धं सो पुण धम्मम्मि छेउत्ति ॥ २ ॥
जीवाइभाववाओ बंधाइपसाहगो इहं तावो ।
एएहिं परिसुद्धो धम्मो धम्मत्तणमुवेइ ॥ ३ ॥१”
तीर्थान्तरीयास्ता हि न प्रकृतपरीक्षात्रयविशुद्धवादिन इति ते महामोहान्धतमस एव जगत् पात-
यितुं समर्थाः, न पुनस्तदुद्धर्तुम् । अतः कारणात् । कुतः कारणात् ? कुमतध्वान्तार्णवान्तःपतित-
भुवनाभ्युद्धारणासाधारणसामर्थ्यलक्षणात् । हे त्रातस्त्रिभुवनपरित्राणप्रवीण । त्वयि काक्वाव-
कुतर्क पूर्ण पुर्ण युक्तियोंसे इस संसारको भ्रममें डाल देते हैं । इसलिये मोह महा अन्धकारसे जगत्को बचानेके
लिये आप ही समर्थ हैं, दूसरा कोई नहीं । क्योंकि आपके वचनोंमें कोई विसंवाद नहीं है । कारण कि आपके
वचन कष, छेद और ताप रूप परीक्षाओंसे विशुद्ध हैं, अतएव फलकी प्राप्तिमें आपके वचनोंमें कोई विरोध
न होनेसे आपके वचन निर्दोष हैं । आपके वचनोंमें विरोधका अभाव स्याद्वादकी सिद्धि करते समय प्रदर्शित
किया जा चुका है ।
धर्मशास्त्रके पंडितोंने कष आदिका स्वरूप निम्न प्रकारसे कहा है—
“प्राणवध आदि पाप स्थानोंके त्याग, और ध्यान, अध्ययन आदिकी विधिको कष कहते हैं । जिन
बाह्य क्रियाओंसे धर्ममें बाधा न आती हो, और जिससे निर्मलताकी वृद्धि हो, उसे छेद कहते हैं । जीवसे
सम्बद्ध दुःख और बन्धको सहन करना ताप है । कष आदिसे शुद्ध धर्म धर्म कहा जाता है ।”
अन्य तैर्थिक लोग कष, छेद और ताप रूप परीक्षाओंसे शुद्ध वचनोंको नहीं बोलते, अतएव वे लोग
संसारको महा मोहांधकारमें गिरानेवाले होते हैं, इसलिये उनके द्वारा संसारका उद्धार नहीं हो सकता ।
अतएव हे भगवन् ! आपमें कुमतरूप समुद्रमें पड़े हुए लोगोंका उद्धार करनेकी असाधारण सामर्थ्य है, इसलिये
१. छाया-प्राणवधादीनां पापस्थानां यस्तु प्रतिषेधः ।
ध्यानाध्ययनादीनां यश्च विधिरेष धर्मकषः ॥ १ ॥
बाह्यानुष्ठानेन येन न बाध्यते तन्नियमात् ।
संभवति च परिशुद्धं स पुनर्धर्मे छेद इति ॥ २ ॥
जीवादिभाववादो बन्धादिप्रसाधक इह तापः ।
एभिः परिशुद्धो धर्मो धर्मत्वमुपैति ॥ ३ ॥
हरिभद्रसूरिकृतपञ्चवस्तुकचतुर्थद्वारे ।
प्रशस्ति ] स्याद्वादमञ्जरी २६९
धारणस्य गम्यमानत्वात् त्वय्येव विषये न देवान्तरे। कृतधियः। करोतिरत्र परिकर्मणि
वर्तते यथा हस्तौ कुरु पादौ कुरु इति। कृता परिकर्मिता तत्त्वोपदेशपेलतत्तच्छास्त्राभ्यासप्रकर्षेण
संस्कृता धीर्बुद्धिर्येषां। ते कृतधियश्चिद्रूपाः पुरुषाः। कृतसपर्याः। प्रादिकं विनाप्यादिकर्मणो
गम्यमानत्वान्। कृता कर्तुमारब्धा सपर्या सेवाविधिर्यैस्ते कृतसपर्याः। आराध्यान्तरपरित्यागेन
त्वय्येव सेवाहेवाकितां परिशीलयन्ति ॥ इति शिखरिणीच्छन्दोऽलंकृतकाव्यार्थः ॥ ३२ ॥
॥ समाप्ता चेयमन्ययोगव्यवच्छेदद्वात्रिंशिकास्तवनटीका ॥
टीकाकारस्य प्रशस्तिः ।
येषामुज्ज्वलहेतुहेतिरुचिरः प्रामाणिकाध्वस्पृशां
हेमाचार्यसमुद्भवस्तवनभूरर्थः समर्थः सखा।
तेषां दुर्नयदस्युसम्भवभयास्पृष्टात्मनां सम्भव-
त्यायासेन विना जिनागमपुरप्राप्तिः शिवश्रीप्रदा ॥ १ ॥
चातुर्विद्यमहोदधेर्भगवतः श्रीहेमसुरेर्गिरां
गम्भीरार्थविलोचने यदभवद् दृष्टिः प्रकृष्टा मम।
द्राघीयः समयादराग्रहपराभूतप्रभूतामयं
तन्नूनं गुरुपादरेणुकणिकासिद्धाञ्जनस्योर्जितम् ॥ २ ॥
आप तीनों लोकोंकी रक्षा करनेमें समर्थ हैं। अतएव तत्त्वोपदेश और शास्त्राभ्याससे प्रकृष्ट बुद्धिवाले विद्वान्
लोग आपकी ही सेवा करते हैं, अन्य देवोंकी नहीं। जैसे 'हाथोंको कर' ( हस्तौ कुरु ), 'पैरोंको कर' (पादौ
कुरु ) यहाँ 'कृ' धातु परिकर्म अर्थमें प्रयुक्त हुई है, वैसे ही 'कृतधियः' पदमें 'कृ' धातुका परिकर्म अर्थ है।
'प्र' आदि उपसर्गके बिना भी 'कृ' धातुका अर्थ प्रारम्भ करना होता है, इसलिये 'कृतसपर्याः' में कृतका
अर्थ प्रारम्भ करना है ॥ यह शिखरिणी छन्द श्लोकका अर्थ है ॥ ३२ ॥
भावार्थ—वस्तुका सर्वथा एकान्त रूपसे प्रतिपादन करनेवाले एकान्तवादियोंने इस जगत्को
अज्ञान-अन्धकारमें डाल रखा है। अतएव सम्पूर्ण एकान्तवादोंका समन्वय करनेवाले अनेकान्तवादसे ही
इस जगत्का उद्धार हो सकता है। इसलिये अनेकान्तवादका प्रतिपादन करनेवाले जिन भगवान्में ही
जगतके उद्धार करनेकी असाधारण सामर्थ्य है।
इति अन्ययोगव्यवच्छेदद्वात्रिंशिका टीका
टीकाकारकी प्रशस्ति
प्रामाणिक मार्गको अनुकरण करनेवाले जिन लोगोंके उज्ज्वल हेतुरूपी शस्त्रोंसे सुन्दर हेमचन्द्रा-
चार्यकी स्तुतिसे उत्पन्न होनेवाले अर्थरूपी समर्थ मित्र विद्यमान है, वे लोग दुर्नयरूपी लुटेरोंसे नहीं
डरते, और वे विना प्रयत्नके ही मोक्ष सुखके देनेवाले जिनागमरूपी नगरको प्राप्त करते हैं ॥ १ ॥
चारों विद्याओंके समुद्र भगवान् श्री हेमचन्द्राचार्यकी वाणीके गम्भीर अर्थको अवलोकन करनेमें
जो मेरी प्रकृष्ट बुद्धि हुई है, और सतत बहुत समयके आदरसे जो विघ्नोंका नाश हुआ है, वह सब गुरु
महाराजके चरणोंकी धूलिरूप सिद्धांजनका फल है ॥ २ ॥
) ति(12) मे(13) नां(14)
Total = 14 syllables!
1: दृब् (-)
2: धां (-)
3: म (u)
4: यान् (-)
5: ति (u)
6: म (u)
7: जि (u)
8: न (u? followed by स्तु, so न is -!)
9: स्तु (u)
10: ति (u? followed by वृ, so ति is u!)
11: वृत् (-)
12: ति (u)
13: मे (-)
14: नां (-)
Wait:
7: जि (u)
8: न ( - because of स्तु)
9: स्तु (u)
-> u - u (ज-गण!)
10: ति (u)
11: वृत् (-)
12: ति (u)
-> u - u (ज-गण!)
13: मे (-)
14: नां (-)
-> गौ (- -)!
WOW! That is EXACTLY Vasantatilakā!
Let's verify:
10 = ति (u)
11 = वृत् (-)
12 = ति (u)
13 = मे (-)
14 = नां (-)
Now let's apply this exact same meter to line 2:
10 must be u!
11 must be -!
12 must be u!
1
हेमचन्द्राचार्यविरचिता
अयोगव्यवच्छेदिका
महावीर भगवान्की स्तुति—
अगम्यमध्यात्मविदामवाच्यं वचस्विनामक्षवतां परोक्षम् ।
श्रीवर्धमानाभिधमात्मरूपमहं स्तुतेर्गोचरमानयामि ॥¹ १ ॥
अर्थ—मैं (हेमचन्द्र) अध्यात्मवेत्ताओंके अगम्य, पंडितोंके अनिर्वचनीय, इन्द्रिय-ज्ञानवालोंके परोक्ष,
और परमात्मस्वरूप ऐसे श्रीवर्धमान भगवान्को अपनी स्तुतिका विषय बनाता हूँ ।
भगवान्के गुणोंके स्तवन करनेकी असमर्थता—
स्तुतावशक्तस्तव योगिनां न किं गुणानुरागस्तु ममापि निश्चलः ।
इदं विनिश्चित्य तव स्तवं वदन्न बालिशोऽप्येष जनोऽपराध्यति ॥² २ ॥
अर्थ—हे भगवन् ! आपकी स्तुति करनेमें योगी लोग भी समर्थ नहीं हैं । परन्तु असमर्थ होते
हुए भी योगी लोगोंने आपके गुणोंमें अनुराग होनेके कारण आपकी स्तुति की है। इसी प्रकार मेरे मनमें भी
आपके गुणोंमें दृढ़ अनुराग है, इसीलिये मेरे जैसा मूर्ख मनुष्य आपकी स्तुति करता हुआ अपराधका भागी
नहीं कहा जा सकता ।
स्तुतिकार अपनी लघुता बताते हैं—
क्व सिद्धसेनस्तुतयो महार्था अशिक्षितालापकला क्व चैषा ।
तथापि यूथाधिपतेः पथस्थः स्खलद्गतिस्तस्य शिशुर्न शोच्यः ॥ ३ ॥
अर्थ—कहाँ गम्भीर अर्थवाली सिद्धसेन दिवाकरकी स्तुतियाँ, और कहाँ अशिक्षित संभाषणकी
मेरी यह कला ! फिर भी जिस प्रकार बड़े-बड़े हाथियोंके मार्गपरसे जानेवाला हाथीका बच्चा मार्गभ्रष्ट
होनेके कारण शोचनीय नहीं होता, उसी प्रकार यदि मैं भी सिद्धसेन जैसे महान् आचार्योंका अनुकरण
करते हुए कहीं स्खलित हो जाऊँ, तो शोचनीय नहीं हूँ ।
आपने जिन दोषोंको नाश कर दिया है, उन्हीं दोषोंको परवादियोंके देवोंने आश्रय दिया है—
जिनेन्द्र यानेव विबाधसे स्म दुरंतदोषान् विविधैरुपायैः ।
त एव चित्रं त्वदसूययेव कृताः कृतार्थाः परतीर्थनाथैः ॥³ ४ ॥
अर्थ—हे जिनेन्द्र ! जिन कठिन दोषोंको आपने नाना उपायोंके द्वारा नाश कर दिया है, आश्चर्य
है कि उन्हीं दोषोंको दूसरे मतावलम्बियोंके गुरुओंने आपकी ईर्ष्यासे ही कृतार्थ कर लिया है ।
१. कीर्त्या महत्या भुवि वर्धमानं त्वां वर्धमानं स्तुतिगोचरत्वं ।
निनीषवः स्मो वयमद्य वीरं विशीर्णदोषाशयपाशबन्धम् ॥ युक्त्यनुशासन १ ।
२. गुणाम्बुधेर्विप्रुषमप्यजस्रं नाखण्डलः स्तोतुमलं तवर्षेः ।
प्रागेव मादृक्किमुतातिभक्तिर्मा बालमालापयतीदमित्थम् ॥ स्वयंभूस्तोत्र ३०; १५ ।
तथा भक्तामर ३-६; कल्याणमन्दिर ३-६; द्वा. द्वात्रिंशिका ५-३१ ।
३. को विस्मयोऽत्र यदि नाम गुणैरशेषैस्त्वं संश्रितो निरवकाशतया मुनीश ।
दोषैरुपात्तविविधाश्रयजातगर्वैः स्वप्नांतरेऽपि न कदाचिदपीक्षितोऽसि ॥ भक्तामर २७ ।
२७२ श्रीमद्राजचन्द्रजैनशास्त्रमालायां
भगवान्की यथार्थवादिता—
यथास्थितं वस्तु दिशन्नधीश न तादृशं कौशलमाश्रितोऽसि ।
तुरंगशृंगाण्यनुपपादयद्भूयो नमः परेभ्यो नवपण्डितेभ्यः ॥ ५ ॥
अर्थ—हे स्वामिन् ! आपने पदार्थोंका जैसेका तैसा वर्णन किया है, इसलिये आपने परवादियोंके
समान कोई कौशल नहीं दिखाया । अतएव घोड़ेके सींगके समान असंभव पदार्थोंको जन्म देनेवाले परवादियोंके
नवीन पंडितोंको हम नमस्कार करते हैं !
भगवानमें व्यर्थकी दयालुताका अभाव—
जगत्यनुध्यानबलेन शश्वत् कृतार्थयत्सु प्रसभं भवत्सु ।
किमाश्रितोऽन्यैः शरणं त्वदन्यः स्वमांसदानेन वृथा कृपालुः ॥¹ ६ ॥
अर्थ—हे पुरुषोत्तम ! अपने उपकारके द्वारा जगतको सदा कृतार्थ करनेवाले ऐसे आपको छोड़कर
अन्य वादियोंने अपने मांसका दान करके व्यर्थ ही कृपालु कहे जानेवालेकी क्यों शरण ली है ? यह समझमें
नहीं आता ! ( यह कटाक्ष बुद्धके ऊपर है ) ।²
[L1
अयोगव्यवच्छेदिका २७३
अन्य आगमोंकी अप्रामाणिकता—
हिंसाद्यसत्कर्मपथोपेदेशादसर्वविन्मूलतया प्रवृत्तेः ।
नृशंसदुर्बुद्धिपरिग्रहाच्च ब्रूमस्त्वदन्यागममप्रमाणम् ॥१०॥
अर्थ—हे भगवन् ! आपके आगमके अतिरिक्त अन्य आगमोंमें हिंसा आदि असत् कर्मोंका उपदेश
किया गया है। वे आगम असर्वज्ञके कहे हुए हैं, तथा निर्दय और दुर्बुद्धि लोगोंके द्वारा धारण किये जाते हैं,
इसलिये हम उन आगमोंको प्रमाण नहीं मानते।
भगवान्के आगमकी प्रमाणिकता—
हितोपदेशात्सकलज्ञक्लृप्तेर्मुमुक्षुसत्साधुपरिग्रहाच्च ।
पूर्वापरार्थेष्वविरोधसिद्धेस्त्वदागम एव सतां प्रमाणम्¹ ॥११॥
अर्थ—हे भगवन् ! आपका कहा हुआ आगम हितका उपदेश करता है, सर्वज्ञ भगवान् द्वारा प्रतिपादित
किया हुआ है, मुमुक्षु और साधु पुरुषोंके द्वारा सेवन किया जाता है, और पूर्वापर विरोधसे रहित है, अतएव
आपका आगम ही सत्पुरुषोंके द्वारा माननीय हो सकता है।
भगवान्के यथार्थवाद गुणकी महत्ता—
क्षिप्येत वान्यैः सदृशीक्रियेत वा तवाङ्घ्रिपीठे लुठनं सुरेशितुः ।
इदं यथावस्थितवस्तुदेशनं परैः कथंकारमपाकरिष्यते² ॥१२॥
अर्थ—हे जिनेश्वर ! भले ही अन्यवादी आपके चरणकमलोंमें इन्द्रके लोटनेकी बात न मानें,
अथवा अपने इष्ट देवताओंमें भी इन्द्रके लोटनेकी कल्पना करके आपकी बराबरी करें, परंतु वे लोग आप
द्वारा वस्तुके यथार्थ रूपसे प्रतिपादन करनेके गुणका लोप नहीं कर सकते।
भगवान्के शासनकी उपेक्षाका कारण—
तद्दुःखमाकालखलायितं वा पचेलिमं कर्मभवानुकूलम् ।
उपेक्षते यत्तव शासनार्थमयं जनो विप्रतिपद्यते वा³ ॥१३॥
अर्थ—हे भगवन् ! जो लोग आपके शासनकी उपेक्षा करते हैं, अथवा उसमें विवाद करते हैं, वे
लोग पंचम कालके कारण ही ऐसा करते हैं, अथवा इसमें उनके अशुभ कर्मोंका उदय समझना चाहिये।
केवल तपसे मोक्ष नहीं मिलता—
परःसहस्राः शरदस्तपांसि युगांतरं योगमुपासतां वा ।
तथापि ते मार्गमनापतन्तो न मोक्ष्यमाणा अपि यान्ति मोक्षम्⁴ ॥१४॥
१. युक्त्यनुशासन ६। आप्तमीमांसा ६।
२. आप्तमीमांसा १ से ६ कारिका।
३. कालः कलिर्वा कलुषाशयो वा श्रोतुप्र्वक्तुर्वचनाशयो वा।
त्वच्छासनैकाधिपतित्वलक्ष्मीप्रभुत्वशक्तेरपवादहेतुः ॥ युक्त्यनुशासन ५।
४. तपोभिरेकान्तशरीरपीडनैर्व्रतानुबंधैः श्रुतसंपदापि वा।
त्वदीयवाक्यप्रतिबोधपेलवैरवाप्यते नैव शिवं चिरादपि ॥ द्वा. द्वात्रिंशिका १. २३।
स्वच्छन्दवृत्तेर्जगतः स्वाभावादुच्चैर्नाचारपथेप्वदोषम् ।
निर्घुष्य दीक्षासममुक्तिमानास्त्वद्दृष्टिवाह्या बत विभ्रमंति ॥ युक्त्यनुशासन ३७ ॥
३५
२७४ श्रीमद्राजचन्द्रजैनशास्त्रमालायां
अर्थ—हे भगवन् ! चाहे अन्यवादी हज़ारों वर्ष तक तप तपें, अथवा युगांतरों तक योगोंकाँ
अभ्यास करें, फिर भी आपके मार्गका विना अवलम्ब लिये उन लोगोंको मोक्ष नहीं मिल सकता ।
परवादियोंके उपदेश भगवान्के मार्गमें बाधा नहीं पहुँचा सकते—
अनाप्तजाड्यादिविनिर्मितित्वसंभावनासंभविविप्रलम्भाः ।
परोपदेशाः परमाप्तक्लृप्तपथोपदशे किमु संरभन्ते ॥१५॥
अर्थ—हे देवाधिदेव ! अनाप्तोंकी मंद बुद्धि द्वारा रचे हुए विसंवादरूप दूसरोंके उपदेश परम आप्तके
द्वारा प्रतिपादित उपदेशोंमें क्या कुछ बाधा पहुँचा सकते हैं ? अर्थात् नहीं ।
भगवान्के शासनकी निष्प्रद्रवता—
यदार्जवादुक्तमयुक्तमन्यैस्तदन्यथाकारमकारि शिष्यैः ।
न विप्लवोऽयं तव शासनेऽभूदहो अधृष्या तैव शासनश्रीः² ॥१६॥
अर्थ—अन्य मतावलम्बियोंके गुरुओंने जो कुछ सरल भावसे अयुक्त कथन किया था, उसे उनके
शिष्योंने अन्यथा प्रतिपादन किया । हे भगवन् ! आश्चर्य है कि आपके शासनमें इस प्रकारका विप्लव
नहीं हो सका, अतएव आपका शासन अजेय है ।
परवादियोंके देवोंकी मान्यतामें परस्पर विरोध—
देहाद्ययोगेन सदाशिवत्वं शरीरयोगादुपदेशकर्म ।
परस्परस्पर्धि कथं घटेत परोपकॢप्तेष्वधिदैवतेषु ॥१७॥
अर्थ—हे वीतराग ! एक ही ईश्वर देहके अभावसे सदा आनन्दरूप है, और देहके सद्भावसे
उपदेशका देनेवाला है—इस प्रकार परवादियोंके देवताओंमें परस्पर विरोधी गुण कैसे रह सकते हैं ?
मोहका अभाव होनेसे भगवान् अवतार नहीं लेते—
प्रागेव देवांतरसंश्रितानि रागादिरूपाण्यवमांतराणि ।
न मोहजन्यां करुणामपीश समाधिमास्थाय युगाश्रितोऽसि (?) ॥१८॥
अर्थ—नीच वृत्तिवाले राग आदि दोषोंने पहले ही अन्य देवोंका आश्रय लिया है । इसलिये हे
ईश ! आप समाधिको प्राप्त करके मोहजन्य करुणाके वश होकर भी युग-युगमें अवतार धारण नहीं करते ।³
अपने ही संसारके क्षय करनेका यथार्थ उपदेश दिया है—
जगन्ति भिन्दन्तु सृजन्तु वा पुनर्यथा तथा वा पतयः प्रवादिनाम् ।
त्वदेकनिष्ठे भगवन् भवक्षयक्षमोपदेशे तु परं तपस्विनः ॥१९॥
१. सच्छासनं ते त्वमिवाप्रधृष्यम् । द्वा. द्वात्रिंशिका ५.२६ ।
२. स्वपक्ष एव प्रतिबद्धमत्सरा यथान्यशिष्या स्वरुचिप्रलापिनः ।
निरुक्तसूत्रस्य यथार्थवादिनो न तत्तथा यत्तव कोऽत्र विस्मयः ॥
द्वा. द्वात्रिंशिका १.१७; ५.२७ ।
३. यहाँ 'युगाश्रितोऽसि' का अर्थ ठीक नहीं बैठता । श्लोकका यह अर्थ श्रीमद्विजयानंद ( आत्मारामजी )
विरचित तत्वनिर्णयप्रासादके आधारसे लिखा गया है । मुनि चरणविजयजी द्वारा सम्पादित और
आत्मानन्द जैन सभाद्वारा प्रकाशित ( १९३४ ) अयोगव्यवच्छेदिकामें 'समाधिमास्थाय'के स्थानपर
'समाधिमाध्यस्थ्य' पाठ है ।
अयोगव्यवच्छेदिका २७५
अर्थ—हे भगवन् ! अन्य मतावलम्बियोंके इष्ट देवता चाहे जगतकी प्रलय करें, अथवा जगतका
सर्जन, परन्तु वे संसारके नाश करनेका उपदेश देनेमें अलौकिक ऐसे आपकी बराबरीमें कुछ भी
नहीं हैं।
जिनमुद्राकी सर्वोत्कृष्टता—
वपुश्च पर्यङ्कशयं श्लथं च दृशौ च नासानियते स्थिरे च ।
न शिक्षितेयं परतीर्थनाथैर्जिनेन्द्र मुद्रापि तवान्यदास्ताम्² ॥२०॥
अर्थ—हे जिनेन्द्र ! आपके अन्य गुणोंका धारण करना तो दूर रहा, अन्यवादियोंके देवोंने पर्यंक-
आसनसे युक्त शिथिल शरीर और नासिकाके अग्रभाग पर दृष्टिवाली आपकी मुद्रा भी नहीं सीखी !
भगवान्के शासनकी महत्ता—
यदीयसम्यक्त्वबलात् प्रतीमो भवादृशानां परमस्वभावम् ।
कुवासनापाशविनाशनाय नमोऽस्तु तस्मै तव शासनाय ॥२१॥
अर्थ—हे वीतराग ! जिसके सम्यग्ज्ञानके द्वारा हमलोग आप जैसोंके शुद्ध स्वरूपका दर्शन कर सके
हैं, ऐसे कुवासनारूपी बन्धनके नाश करनेवाले आपके शासनके लिये नमस्कार हो !
प्रकारान्तरसे भगवान्के यथार्थवाद गुणकी प्रशंसा—
अपक्षपातेन परीक्षमाणा द्वयं द्वयस्याप्रतिमं प्रतीमः ।
यथास्थितार्थप्रथनं तवैतदस्थाननिर्बन्धैरसं³ परेषाम् ॥२२॥
अर्थ—हे भगवन् ! हम जब निष्पक्ष होकर परीक्षा करते हैं, तो हमें एक तो आपका यथार्थरूपसे
वस्तुका प्रतिपादन करना, और दूसरे अन्यवादियोंकी पदार्थोंके अन्यथा रूपसे कथन करनेमें आसक्तिका होना—
ये दो बातें निरुपम प्रतीत होती हैं ।
अज्ञानियोंके प्रतिबोध करनेकी असामर्थ्य—
अनाद्यविद्योपनिषन्निषण्णैर्विशृंखलैश्चापलमाचरद्भिः ।
अमूढलक्ष्योऽपि⁴ पराक्रिये यत्त्वत्किंकरः किं करवाणि देव ॥२३॥
अर्थ—हे देव ! अनादि विद्यामें तत्पर, स्वच्छंदाचारी और चपल अज्ञानी पुरुषोंको लक्ष्यबद्ध करनेसे
भी यदि वे नहीं समझते हैं, तो आपका यह तुच्छ सेवक क्या करे ?⁵
१. स्याज्जंघयोरधोभागे पादोपरि कृते सति ।
पर्यंको नाभिगोत्तानदक्षिणोत्तरपाणिकः ॥
“जानुप्रसारितबाहोः शयनं पर्यंकः” इति पातंजलाः ।
योगशास्त्रं ४. १२५ ।
२. तिष्ठन्तु तावदतिसूक्ष्मगभीरबाधाः संसारसंस्थितिभिदः श्रुतवाक्यमुद्रा ।
पर्याप्तमेकमुपपत्तिसचेतनस्य रागार्चिषः शमयितुं तव रूपमेव ॥
द्वा. द्वात्रिंशिका २. १५ ।
३. निर्बन्धोऽभिनिवेशः स्यात् । अभिधानचिन्तामणि ६.१३६ ।
४. 'अगूढलक्ष्योऽपि' पाठान्तरं ।
५. इस अर्थमें खींचातानी करनी पड़ती है।
२७६ श्रीमद्राजचन्द्रजैनशास्त्रमालायां
देशनाभूमिकी स्तुति—
विमुक्तवैरव्यसनानुबंधाः श्रयंति यां शाश्वतवैरिणोऽपि ।
परैरगम्यां तव योगिनाथ तां देशनाभूमिमुपाश्रयेऽहं ॥२४॥
अर्थ—हे योगियोंके नाथ ! स्वभावके वैरी प्राणि भी वैर भाव छोड़कर दूसरोंसे अगम्य आपके
जिस समवसरणका आश्रय लेते हैं, उस देशनाभूमिका मैं भी आश्रय लेता हूँ ।
अन्य देवोंके साम्राज्यकी व्यर्थता—
मदेन मानेन मनोभवेन क्रोधेन लोभेन च संमदेन ।
पराजितानां प्रसभं सुराणां वृथैव साम्राज्यरुजा परेषां ॥२५॥
अर्थ—हे जिनेन्द्र ! मद, मान, काम, क्रोध, लोभ और रागसे पराजित अन्य देवोंका साम्राज्य-रोग
बिलकुल वृथा है ।
बुद्धिमान लोग राग मात्रसे भगवान्के प्रति आकर्षित नहीं होते—
स्वकण्ठपीठे कठिनं कुठारं परे किरन्तः प्रलपन्तु किंचित् ।
मनीषिणां तु त्वयि वीतराग न रागमात्रेण मनोऽनुरक्तम्¹ ॥२६॥
अर्थ—वादी लोग अपने गलेमें तीक्ष्ण कुठारका प्रहार करते हुए कुछ भी कहें, परन्तु हे वीतराग !
बुद्धिमानोंका मन आपके प्रति केवल रागके कारण ही अनुरक्त नहीं है ।
अपनेको मध्यस्थ समझनेवाले लोगोंमें मात्सर्यका सद्भाव—
सुनिश्चितं मत्सरिणो जनस्य न नाथ मुद्रामतिशेरते ते ।
माध्यस्थ्यमास्थाय परीक्षका ये मणौ च काचे च समानुबंधाः ॥२७॥
अर्थ—हे नाथ ! जो परीक्षक माध्यस्थ वृत्ति धारण करके काच और मणिमें समान भाव रखते
हैं, वे भी मत्सरी लोगोंकी मुद्राका अतिक्रमण नहीं करते—यह सुनिश्चित है ।
स्तुतिकारकी घोषणा—
इमां समक्षं प्रतिपक्षसाक्षिणामुदारघोषामवघोषणां ब्रुवे ।
न वीतरागात्परमस्ति दैवतं न चाप्यनेकान्तमृते नयस्थितिः ॥२८॥
अर्थ—मैं (हेमचन्द्र) प्रतिपक्षी लोगोंके सामने यह उदार घोषणा करता हूँ कि वीतराग भगवान्को
छोड़कर दूसरा कोई देव, और अनेकांतवादको छोड़कर वस्तुओंके प्ररूपण करनेका दूसरा कोई मार्ग नहीं है ।
जिन भगवान्के प्रति स्तुतिकारके आकर्षणका कारण—
न श्रद्धयैव त्वयि पक्षपातो न द्वेषमात्रादरुचिः परेषु ।
यथावदाप्तत्वपरीक्षया तु त्वामेव वीर प्रभुमाश्रिताः स्मः² ॥२९॥
१. अन्ये जगत्संकथिका विदग्धा सर्वज्ञवादान् प्रवदन्ति तीर्थ्याः ।
यथार्थनामा तु तवैव वीर सर्वज्ञता सत्यमिदं न रागः ॥ द्वा. द्वात्रिंशिका ५. २३ ।
२. न काव्यशक्तेर्न परस्परेर्ष्याया न वीरकीर्तिप्रतिबोधनेच्छया ।
न केवलं श्राद्धतयैव नूयसे गुणैष्पूज्योऽसि यतोऽयमादरः ॥ द्वा. द्वात्रिंशिका १. ४ ।
न रागान्धः स्तोत्रं भवति भवपाशच्छिदि मुनौ ।
न चान्येषु द्वेषादपगुणकथाभ्यासखलता ॥
किमु न्यायान्यायाप्रकृतगुणदोषज्ञमनसां ।
हितान्वेषोपायस्तव गुणकथासंगगदितः ॥ युक्त्यनुशासन ६४ ।
वृहत्स्वयंभू स्तो. ५१; हरिभद्र–लोकतत्त्वनिर्णय ३२, ३३ ।
अयोगव्यवच्छेदिका २७७
अर्थ—हे वीर ! केवल श्रद्धाके कारण न आपके प्रति हमारा कोई पक्षपात है, और न द्वेषके कारण
अन्य देवताओंमें अविश्वास, किन्तु यथार्थ रीतिसे आपकी परीक्षा करके ही हमने आपका आश्रय
ग्रहण किया है ।
भगवान्की वाणीकी महत्ता—
तमःस्पृशामप्रतिभासभाजं भवन्तमप्याशु विविन्दते याः ।
महेम चन्द्रांशुदृशावदातास्तास्तर्कपुण्या जगदीश वाचः¹॥३०॥
अर्थ—हे जगदीश ! जो वाणी अज्ञान-अंधकारमें फिरनेवाले पुरुषोंके अगोचर ऐसे आपको प्रगट
करती है, उस चन्द्रमाकी किरणोंके समान स्वच्छ और तर्कसे पवित्र आपकी वाणीकी हम पूजा करते हैं ।
भगवान्के वीतराग गुणकी सर्वोत्कृष्टता—
यत्र तत्र समये यथा तथा योऽसि सोऽस्यभिधया यया तया ।
वीतदोषकलुषः स चेद्भवानेक एव भगवन्नमोस्तु ते ॥३१॥
अर्थ—भगवन् ! जिस किसी शास्त्रमें, जिस किसी रूपमें, और जिस किसी नामसे जिस वीतराग-
देवका वर्णन किया गया है, वह आप एक ही हैं, अतएव आपको नमस्कार है !
उपसंहार—
इदं श्रद्धामात्रं तदथ परनिन्दां मृदुधियो
विगाहन्तां हन्त प्रकृतिपरवादव्यसनिनः ।
अरक्तद्विष्टानां जिनवर परीक्षाक्षमधिया-
मयं तत्त्वालोकः स्तुतिमयमुपाधिं² विधृतवान् ॥३२॥
अर्थ—कोमल बुद्धिवाले पुरुष इस स्तोत्रको श्रद्धासे बनाया हुआ समझें, वादशील पुरुष इसे
परनिन्दा करनेके लिये रचा हुआ मानें, परन्तु हे जिनवर ! परीक्षा करनेमें समर्थ राग-द्वेषसे रहित
पुरुषोंको तत्त्वोंके प्रकाश करनेवाला यह स्तोत्र स्तुतिरूप धर्मके चिंतनमें कारण है ।
॥ समाप्त ॥
१. सत्त्वोपघातनिरनुग्रहराक्षसानि वक्तृप्रमाणरचितान्यहितानि पीत्वा ।
अद्वारकं जिन समस्तमसो विशन्ति येषां न भान्ति तव वाग्युतयो मनस्सु ॥
द्वा. द्वात्रिंशिका २. १७ ।
२. उपाधिर्धर्मचिन्तनम् । अभिधानचिन्तामणि ६. १७ ।
७८२
[अस्पष्ट...]
[अस्पष्ट...]
[अस्पष्ट...]
[अस्पष्ट...]
[अस्पष्ट...] ॥१०६॥ [अस्पष्ट...]
[अस्पष्ट...]
[अस्पष्ट...]
[अस्पष्ट...]
[अस्पष्ट...]
[अस्पष्ट...] ॥१०७॥ [अस्पष्ट...]
[अस्पष्ट...]
[अस्पष्ट...]
[अस्पष्ट...]
[अस्पष्ट...]
[अस्पष्ट...]
[अस्पष्ट...]
[अस्पष्ट...] ॥१०८॥ [अस्पष्ट...]
[अस्पष्ट...]
[अस्पष्ट...]
[अस्पष्ट...]
[अस्पष्ट...]
[अस्पष्ट...]
[अस्पष्ट...]
[अस्पष्ट...]
[अस्पष्ट...]
[अस्पष्ट...]
[अस्पष्ट...]
(टिप्पणी: यह पृष्ठ अत्यधिक धुंधला (faded/washed out) होने के कारण देवनागरी पाठ प्रायः अपाठ्य है। केवल कुछ श्लोक संख्याएं एवं धुंधले अक्षर ही आभासित होते हैं।)
परिशिष्ट
जैन परिशिष्ट ( क )
बौद्ध परिशिष्ट—श्लोक १६ से १९ ( ख )
न्याय-वैशेषिक परिशिष्ट—श्लोक ४ से १० ( ग )
सांख्य-योग परिशिष्ट—श्लोक २५ ( घ )
मीमांसक परिशिष्ट—श्लोक ११-१२ ( ङ )
वेदान्त परिशिष्ट—श्लोक १३ ( च )
चार्वाक परिशिष्ट—श्लोक २० ( छ )
विविध परिशिष्ट ( ज )
ज्ञानपीठ
( क ) ज्ञानपीठ चित्र
( ख ) १६ से ३२ फलक—ज्ञानपीठ छवि
( ग ) ०१ ई x फलक—ज्ञानपीठ कार्नेलि-स्थान
( घ ) ४६ फलक—ज्ञानपीठ अर्ध-स्थान
( ङ ) २१-३१ फलक—ज्ञानपीठ कलाकृति
( च ) ६५ फलक—ज्ञानपीठ रथचक्र
( छ ) ७२ फलक—ज्ञानपीठ शीर्षक
( ज ) ज्ञानपीठ प्रकीर्ण
जैन परिशिष्ट ( क )
अवतरणिका पृष्ठ २, पंक्ति ६ : दुःषमार—
पंचमकाल। जैन धर्मके अनुसार कालचक्र उत्सर्पिणी और अवसर्पिणी नामक दो विभागोंमें विभक्त
है। उत्सर्पिणी कालमें जीवोंके शरीरकी ऊँचाई, आयु और शरीरके बलकी वृद्धि होती है। अवसर्पिणी कालमें
जीवोंके शरीरकी ऊँचाई, आयु और शरीरके बलकी हानि होती है। उत्सर्पिणीके छह भेद—१ दुःषमदुःषमा,
२ दुःषमा, ३ दुःषमसुषमा, ४ सुषमदुःषमा, ५ सुषमा, ६ सुषमसुषमा। अवसर्पिणीके छह भेद—१ सुषम-
सुषमा, २ सुषमा, ३ सुषमदुःषमा, ४ दुःषमसुषमा, ५ दुःषमा, ६ दुःषमदुःषमा।
उत्सर्पिणी-अवसर्पिणी-कालचक्र
| अवसर्पिणी कालके छह आरे | स्थिति | जीवोंकी आयु | शरीरकी ऊँचाई | वर्ण | आहारका अंतर |
|---|---|---|---|---|---|
| १ सुषमसुषमा | ४ कोडाकोडी सागर | ३ पल्यसे २ पल्य | ३ कोशसे २ कोश | सूर्यके समान | आठ वेला ( ३ दिन ) |
| २ सुषमा | ३ कोडाकोडी सागर | २ पल्यसे १ पल्य | २ कोशसे १ कोश | चन्द्रमाके समान | छह वेला |
| ३ सुषमदुःषमा | २ कोडाकोडि सागर | १ पल्यसे कोटी पूर्व वर्ष | १ कोशसे ५०० धनुष | प्रियंगु | चार वेला |
| ४ दुःषमसुषमा | ४२००० वर्ष कम १ कोडा-कोडि सागर | कोटी पूर्व वर्षसे १२० वर्ष | ५०० धनुषसे ७ हाथ | पांचों वर्ण | प्रतिदिन एक बार |
| ५ दुःषमा | २१००० वर्ष | १२० वर्षसे २० वर्ष | ७ हाथसे २ हाथ | रूक्ष | अनेक वार |
| ६ दुःषमदुःषमा | २१००० वर्ष | २० वर्षसे १५ वर्ष | २ हाथसे १ हाथ | श्याम | बार बार |
३६
२८२ श्रीमद्राजचन्द्रजैनशास्त्रमालायां
सुषमसुषमा आदि प्रथमके तीन कालोंमें भोगभूमि रहती है। भोगभूमिकी भूमि दर्पणके समान
मणिमय, और चार अंगुल ऊँचे स्वादु और सुगंधित कोमल तृणोंसे युक्त होती है। यहाँ दूध, इक्षु, जल,
मधु और घृतसे परिपूर्ण बावड़ी और तालाब बने हुए हैं। भोगभूमिमें स्त्री और पुरुषके युगल पैदा होते हैं।
ये युगुलिये ४९ दिनमें पूर्ण यौवनको प्राप्त होकर परस्पर विवाह करते हैं। मरनेके पहले पुरुषको छींक और
स्त्रीको जंभाई आती है। सुपमदुःषमा नामके तीसरे कालमें पल्यका आठवां भाग समय बाकी रहनेपर
क्षत्रिय कुलमें चौदह कुलकर उत्पन्न होते हैं। चौथे कालमें चौबीस तीर्थंकर, बारह चक्रवर्ती, नौ नारायण,
नौ प्रतिनारायण, और नौ बलभद्र—ये त्रेसठ शलाकापुरुष जन्म लेते हैं। दुःषमा नामका पाँचवाँ काल
महावीरका तीर्थकाल कहा जाता है। इस कालमें कल्की नामका राजा उत्पन्न होता है। कल्की उन्मार्गगामी
होकर जैनधर्मका नाश करता है। पंचम कालके इक्कीस हजार वर्षके समयमें एक-एक हजार वर्ष बाद
इक्कीस कल्की पैदा होते हैं। अंतिम जलमंथन नामक कल्की जैनधर्मका समूल नाश करनेवाला होगा। धर्मका
नाश होनेपर सब लोग धर्मसे विमुख हो जायेंगे। दुःषमदुःषमा नामके छठे कालमें संवर्तक नामकी वायु
पर्वत, वृक्ष, पृथ्वी आदिको चूर्ण करेगी। इस वायुसे समस्त जीव मूर्च्छित होकर मरेंगे। इस समय पवन,
अत्यंत शीत, क्षाररस, विष, कठोर अग्नि, धूल और धूँएकी ४९ दिन तक वर्षा होगी, तथा विष और
अग्निकी वर्षासे पृथ्वी भस्म हो जायेगी। इस समय दयावान विद्याधर अथवा देव, मनुष्य आदि जीवोंके
युगलोंको निर्बाध स्थानमें ले जाकर रख देंगे। उत्सर्पिणी कालके आनेपर फिरसे इन जीवोंसे सृष्टिकी
परम्परा चलेगी।¹
ब्राह्मण ग्रंथोंमें सत्य (कृत), त्रेता, द्वापर, और कलि ये चार युग बताये गये हैं। इन युगोंका
प्रमाण क्रमसे १७२८००० वर्ष, १२९६०० वर्ष, ८६४००० वर्ष और ४३२००० वर्ष है। कृतयुगमें ध्यान,
त्रेतामें ज्ञान, द्वापरमें यज्ञ और कलियुगमें दानकी श्रेष्ठता होती है। इन युगोंमें क्रमसे ब्रह्मा, रवि, विष्णु,
और रुद्रका आधिपत्य रहता है। सत्ययुगमें धर्मके चार पैर होते हैं। इनमें मत्स्य, कूर्म, वराह, और
नृसिंह ये चार अवतार होते हैं। इस युगमें मनुष्य अपने धर्ममें तत्पर रहते हुए शोक, व्याधि, हिंसा, और
दंभसे रहित होते हैं। यहाँ इक्कीस हाथ-परिमाण मनुष्यकी देह और एक लाख वर्षकी उत्कृष्ट आयु होती
है। इस युगके निवासियोंकी इच्छा-मृत्यु होती है। इस युगमें लोग सोनेके पात्र काममें लाते हैं।
त्रेतामें धर्म तीन पैरोंसे चलता है। इस समय वामन, परशुराम और रामचन्द्र ये तीन अवतार होते हैं।
यहाँ चौदह हाथ-परिणाम मनुष्यकी देह और दस हजार वर्षकी उत्कृष्ट आयु होती है। इस युगमें चाँदीके
पात्रोंसे काम चलता है। इस समय लोगोंका कुछ क्लेश बढ़ जाता है। ब्राह्मण लोग वेद वेदांगके परगामी
होते हैं। स्त्री पतिव्रता और पुत्र पिताकी सेवा करनेवाले होते हैं। द्वापरयुगमें धर्मके केवल दो पैर रह
जाते हैं। इस युगमें कुछ लोग पुण्यात्मा और कुछ लोग पापात्मा होते हैं। कोई बहुत दुखी होते हैं और
कोई बहुत धनी होते हैं। इस युगमें कृष्ण और बुद्ध अवतार लेते हैं। मनुष्योंका देह सात हाथका और एक
हजार वर्षकी उत्कृष्ट आयु होती है। लोग ताँबेके पात्रोंमें भोजन करते हैं। कलियुगके आनेपर धर्म केवल
एक पैरसे चलने लगता है। इस युगमें सब लोग पापी हो जाते हैं। ब्राह्मण अत्यन्त कामी और क्रूर हो
जाते हैं। तथा क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र अपने कर्तव्यसे च्युत होकर पाप करने लगते हैं। कलियुगमें कल्कि का
अवतार होता है। मनुष्यका शरीर साढ़े तीन हाथका और उत्कृष्ट आयु एकसौ पाँच वर्षकी होती है।²
बौद्ध लोगोंने अन्तरकल्प, संवर्तकल्प, विवर्तकल्प, महाकल्प आदि कल्पोंके अनेक भेद माने हैं।
आदिके कल्पमें मनुष्य देवोंके समान थे। धीरे-धीरे मनुष्योंमें लोभ और आलस्यकी वृद्धि होती है, लोग
वनकी औषध और धान्य आदिका संग्रह करने लगते हैं। बादमें मनुष्योंमें हिंसा, चोरी आदि पापोंकी
१. त्रिलोकसार ७७९-८६७; तथा लोकप्रकाश २८ वां सर्ग इत्यादि ।
२. कूर्मपु. अ. २८; मत्स्यपु. अ. ११८; गरुडपु. अ. २२७ ।
स्याद्वादमञ्जरी (परिशिष्ट) २८३
वृद्धि होती है, और मनुष्योंकी आयु घटकर केवल दस वर्षकी रह जाती है। कल्पके अन्तमें सात दिन तक
युद्ध, सात महीने तक रोग, तथा सात वर्ष तक दुर्भिक्ष पड़नेके बाद कल्पकी समाप्ति हो जाती हैं। इस
समय अग्नि, जल और महावायुसे प्रलय (संवर्तनी) होती है। प्रलयके समय देवता लोग पुण्यात्मा
प्राणियोंको निर्बाध स्थानमें ले जाकर रख देते हैं १।
ग्रीक और रोमन लोगोंके यहाँ भी सुवर्ण, रजत, पीतल और लौह इस प्रकारसे चार युगोंकी
कल्पना पायी जाती है।
श्लो. १ पृ. ५ पं. ६ : केवली
चार घातिया कर्मोंके अत्यंत क्षय होनेपर जो केवलज्ञानके द्वारा इन्द्रिय, क्रम, और व्यवधान रहित
तीनों लोकोंके सम्पूर्ण द्रव्य और पर्यायोंको साक्षात् जानते हैं, उन्हें केवली कहते हैं। जैन शास्त्रोंमें अनेक
तरहके केवलियोंका उल्लेख पाया जाता है—
१ तीर्थंकर—जो चतुर्विध संघ अथवा प्रथम गणधरकी स्थापनापूर्वक जीवोंको संसार-समुद्रसे पार
उतारते हैं, उन्हें तीर्थंकर कहते हैं। तीर्थंकर संसारी जीवोंको उपदेश देकर उनका उपकार करते हैं।
तीर्थंकर स्वयंबुद्ध होते हैं। तीर्थंकर चौबीस हैं।
२ गणधर—तीर्थंकरके साक्षात् शिष्य और संघके मूल नायक होते हैं। गणधर श्रुतकेवली होते
हैं। ये अन्य केवलियोंके भूतपूर्व गुरु होते हैं, और अन्तमें स्वयं भी केवली हो जाते हैं। महावीर भगवान्के
ग्यारह गणधर थे। इन ग्यारह गणधरोंमें अकम्पित और अचल, तथा मेतार्य और प्रभास नामक गणधरोंकी
भिन्न-भिन्न वाचना न होनेसे भगवान्के नौ गणधर कहे जाते हैं।
३ सामान्य केवली—तीर्थंकर और गणधरोंको छोड़कर बाकी केवली सामान्यकेवली कहे
जाते हैं।
४ स्वयंबुद्ध—जो बाह्य कारणोंके बिना स्वयं ज्ञानी होते हैं, वे स्वयंबुद्ध हैं। तीर्थंकर भी स्वयं-
बुद्धोंमें गर्भित हैं। इनके अतिरिक्त भी स्वयंबुद्ध होते हैं। ये संघमें रहते हैं और नहीं भी रहते। ये पूर्वमें
श्रुतकेवली होते हैं और नहीं भी होते। जिनको श्रुत नहीं होता, वे नियमसे संघसे बाह्य रहते हैं।
५ प्रत्येकबुद्ध—प्रत्येकबुद्ध परोपदेशके बिना अपनी शक्तिसे बाह्य निमित्तोंके मिलनेपर ज्ञान प्राप्त
करते हैं, और एकल विहार करते हैं। प्रत्येकबुद्धको कमसे कम ग्यारह अंग और अधिकसे अधिक कुछ कम
दस पूर्वोंका ज्ञान होता है।
६ बोधितबुद्ध—गुरुके उपदेशसे ज्ञान प्राप्त करते हैं। ये अनेक तरहके होते हैं।
७ मुण्डकेवली—ये मूक और अन्तकृत् केवलीके भेदसे दो प्रकारके हैं। मूक केवली अपना ही
उद्धार कर सकते हैं, परन्तु किसी शारीरिक दोषके कारण उपदेश नहीं दे सकते, इसलिये मौन रहते हैं।
ये केवली बाह्य अतिशयोंसे रहित होते हैं, और किसी सिद्धांतकी रचना नहीं कर सकते। अन्तकृत्केवलीको
मुक्त होनेके कुछ समय पहले ही -केवलज्ञानकी प्राप्ति होती है, इसलिये ये भी सिद्धांतकी रचना करनेमें
असमर्थ होते हैं।
८ श्रुतकेवली—श्रुतकेवली शास्त्रोंके पूर्ण ज्ञाता होते हैं। श्रुतकेवली और केवली (केवलज्ञानी)
ज्ञानकी दृष्टिसे दोनों समान हैं। अन्तर इतना ही है कि श्रुतज्ञान परोक्ष और केवलज्ञान प्रत्यक्ष होता है।
केवली (केवलज्ञानी) जितना जानते हैं, उसका अनंतवां भाग वे कह सकते हैं, और जितना वे कहते हैं,
उसका अनन्तवां भाग शास्त्रोंमें लिखा जाता है। इसलिये केवलज्ञानकी अपेक्षा श्रुतज्ञान अनन्तवें भागका
भी अनन्तवां भाग है। सामान्यतः श्रुतकेवली छठे, सातवें गुणस्थानवर्ती और केवली तेरहवें गुणस्थानवर्ती
१. अभिधर्मकोश ३.९७ के आगे; विसुद्धिमग्ग अ. १३; हार्डी का Mannual of Buddhism अ. १ ।
२८४ श्रीमद्रायचन्द्रजैनशास्त्रमालायां
होते हैं। श्रुतकेवलीको केवली पद पानेके लिये आठवें गुणस्थानसे बारहवें गुणस्थान तक एक श्रेणी चढ़ना
पड़ती है। श्रुतकेवली चौदह पूर्वके पाठी होते हैं। १
योग सहित केवलियोंको सयोगकेवली, और योगरहित केवलियोंको अयोगकेवली कहते हैं।
सयोगकेवली तेरहवें और अयोगकेवली चौदहवें गुणस्थानवर्ती होते हैं। सिद्धोंको भी केवली कहा जाता है। २
जैनेतर शास्त्रोंमें भी केवलीकी कल्पना पायी जाती है। जिन्होंने बन्धनसे मुक्त होकर कैवल्यको
प्राप्त किया है, उन्हें योगसूत्रोंके भाष्यकार व्यासने केवली कहा है। ३ ऐसे केवली अनेक हुए हैं। बुद्धि आदि
गुणोंसे रहित ये निर्मल ज्योतिवाले केवली आत्मस्वरूपमें स्थित रहते हैं। महाभारत, गीता आदि वैदिक
ग्रंथोंमें भी जीवन्मुक्त पुरुषोंका उल्लेख आता है। ये शुक, जनक प्रभृति जीवन्मुक्त संसारमें जलमें कमलकी
नाईं रहते हुए मुक्त जीवोंकी तरह निर्लेप जीवन यापन करते हैं इसीलिये इन्हें जीवन्मुक्त कहा जाता है।
बौद्ध ग्रंथोंमें बुद्धके बत्तीस महापुरुषके ४ लक्षण, अस्सी अनुव्यंजन और दोसौ सोलह मांगल्य लक्षण
बताये गये हैं। बुद्ध भगवान् अपने दिव्य नेत्रोंसे प्रति दिन संसारको छह बार देखते हैं। वे दश बल,
ग्यारह बुद्धधर्म, और चार वैशारद्य सहित होते हैं। वर्तमान बुद्ध चौबीस ५ होते हैं। इन बुद्धोंके अलग-अलग
बोधिवृक्ष रहते हैं। बुद्ध दो प्रकारके होते हैं—प्रत्येकबुद्ध और सम्यक्संबुद्ध। सम्यक्संबुद्ध अपने पुरुषार्थ
द्वारा बोधि प्राप्त करके उसका संसारको उपदेश देते हैं। गौतम सम्यक्संबुद्ध थे। प्रत्येकबुद्ध भी अपने पुरुषार्थसे
बोधि प्राप्त करते हैं, परन्तु वे संसारमें बोधिका उपदेश नहीं करते, वन आदि किसी एकांत
स्थानमें रहकर मुक्तिसुखका अनुभव करते हैं। प्रत्येकबुद्ध बुद्धसे हरेक बातमें छोटे होते हैं, और वे बुद्धके
समय नहीं रहते। जो पटिसंभिदा, अभिज्ञा, प्रज्ञा आदिसे विभूषित होते हैं, उन्हें अर्हत् कहते हैं। अर्हत्को
खीणासव (क्षीणाश्रव) कहा है। अर्हत् फिरसे संसारमें जन्म नहीं लेते। गौतम स्वयं अर्हत् थे। बुद्ध
स्वयं अपने पुरुषार्थसे निर्वाण प्राप्त करते हैं, और अर्हत् बुद्धके पास शिक्षण ग्रहण करके निर्वाण जाते हैं,
यहीं दोनोंमें अन्तर है। जो अनेक जन्मोंके पुण्य-प्रतापसे आगे चलकर बुद्ध होनेवाले हैं, उन्हें बोधिसत्व
कहते हैं। अर्हत् वीतराग होते हैं, और बोधिसत्वका हृदय करुणासे परिपूर्ण रहता है। बोधिसत्व प्रत्येक
प्राणीके निर्वाणके लिये प्रयत्नशील रहते हैं, और जब तक सम्पूर्ण जीवोंको निर्वाण नहीं मिल जाता,
तब तक उनकी प्रवृत्ति जारी रहती है। बोधिसत्व जीवोंके प्रति करुणाका प्रदर्शन करनेके लिए पाप
करनेमें भी नहीं हिचकते, और नरकमें जाकर नारकी जीवोंका उद्धार करते हैं। ६
१. महावीर भगवान्के निर्वाणके बाद गौतम, सुधर्मा और जम्बूस्वामी ये तीन केवली हुए। जम्बूस्वामीके
बाद दिगम्बर परम्पराके अनुसार विष्णु, नन्दि, अपराजित, गोवर्धन और भद्रबाहु ये पाँच, तथा श्वेता-
म्बर परम्पराके अनुसार प्रभव, शय्यंभव, यशोभद्र, सम्भूतविजय, भद्रबाहु और स्थूलभद्र ये छह श्रुत-
केवली माने जाते हैं स्थूलभद्रको श्रुतकेवलियोंमें नहीं गिननेसे श्वेताम्बर परम्पराके अनुसार भी पाँच
श्रुतकेवली माने गये हैं। देखिये जगदीशचन्द्र जैन, जैन आगम साहित्यमें भारतीय समाज, पृ० १७-२० ।
२. गोम्मटसार जीव. १० टीका ।
३. पातंजल योगसूत्र १-२४,५१ भाष्य ।
४. मज्झिमनिकाय ब्रह्मायुसुत्त ।
५. दीपंकर, कोण्ड, मंगल, सुमनस, रेवत, सोभित, अनोमदस्सिन्, पदुम, नारद, पदुमुत्तर, सुमेध, सुजात,
पियदस्सिन्, अत्यदस्सिन्, धम्मदस्सिन्, सिद्धत्थ, तिस्स, पुस्स, विपस्सिन्, सिखिन्, वेस्सभू, ककुसंध,
कोणागमन और कस्सप ।
६. देखिये कर्न (Kern) की Mannual of Buddhism अ. ३ पृ. ६०; तथा सद्धर्मपुण्डरीक
अ. २४; बोधिचर्यावतार, बोधिचित्तपरिग्रह नामक तृतीय परिच्छेद ।
स्याद्वादमञ्जरी ( परिशिष्ट ) २८५
श्लो. १ पृ. ६ पं. ६ : अतिशय—
सहज अतिशय, कर्मक्षयज अतिशय और देवकृत अतिशय—ये भगवान्के तीन मूल अतिशय माने
गये हैं। इन तीन अतिशयोंके उत्तरभेद मिलाकर अतिशयोंके कुल चौंतीस¹ भेद होते हैं। श्वेताम्बर मान्यता-
के अनुसार सहज अतिशयके चार, कर्मक्षयज अतिशयके ग्यारह, और देवकृत अतिशयके उन्नीस भेद स्वीकार
किये गये हैं—
सहज अतिशय कर्मक्षयज अतिशय देवकृत अतिशय
१ सुन्दर रूपवाला, सुगन्धित, १ योजन मात्र समवशरणमें कोडा- १ आकाशमें धर्मचक्रका होना ।
नीरोग, पसीना और मल कोडि मनुष्य, देव और तिर्यंचों- २ आकाशमें चमरोंका होना ।
रहित शरीर । का समा जाना । ३ आकाशमें पादपीठ सहित
२ कमलके समान सुगन्धित २ एक योजन तक फैलनेवाली उज्ज्वल सिंहासन ।
श्वासोच्छ्वास । भगवान्की अर्धमागधी वाणीका ४ आकाशमें तीन छत्र ।
३ गौके दूधके समान स्वच्छ और मनुष्य, तिर्यञ्च और देवताओं- ५ आकाशमें रत्नमय धर्मध्वज ।
दुर्गन्ध रहित मांस और रुधिर। द्वारा अपनी-अपनी भाषामें ६ सुवर्ण-कमलोंपर चलना ।
४ चर्मचक्षुओंसे आहार और समझ लेना । ७ समवशरणमें रत्न, सुवर्ण और
नीहारका न दिखना । ३ सूर्यप्रभासे भी तेज सिरके पीछे चाँदीके तीन परकोट ।
भामंडलका होना । ८ चतुर्मुख उपदेश ।
४ सौ योजन तक रोगका न ९ चैत्य अशोक वृक्ष ।
रहना । १० कण्टकोंका अधोमुख होना ।
५ वैरका न रहना । ११ वृक्षोंका झुकना ।
६ ईति अर्थात् धान्य आदिको नाश १२ दुन्दुभि बजना ।
करनेवाले चूहों आदिका अभाव । १३ अनुकूल वायु ।
७ महामारी आदिका न होना । १४ पक्षियोंका प्रदक्षिणा देना ।
८ अतिवृष्टि न होना । १५ गंधोदककी वृष्टि ।
९ अनावृष्टि न होना । १६ पांच वर्णोंके पुष्पोंकी वृष्टि ।
१० दुर्भिक्ष न पड़ना । १७ नख और केशोंका नहीं बढ़ना ।
११ स्वचक्र और परचक्रका भय न १८ कमसे कम एक कोटि देवोंका
होना । पासमें रहना ।
१९ ऋतुओंका अनुकूल होना ।
दिगम्बर मान्यताके अनुसार दस सहज अतिशय, दस कर्मक्षयज अतिशय और चौदह देवकृत अतिशय
माने गये हैं। अतिशयोंकी मान्यतामें दिगम्बर और श्वेताम्बर दोनों परम्पराओंके अनुसार पाठभेद पाया
जाता है ।
जैनेतर ग्रन्थोंमें भी इस प्रकारके विचार मिलते हैं। श्वेताश्वतर उपनिषद्में² लघुता, आरोग्य,
स्थिरता, वर्णप्रसाद, स्वरकी सुन्दरता, शुभ गन्ध तथा मूत्र और मलका अल्प मात्रामें होना, यह
१. समवायांग सूत्र और कुन्दकुन्दके नियमसारमें चौंतीस अतिशयोंके नाम आते हैं। तथा देखिये जगदीश-
चन्द्र जैन, जैन आगम साहित्यमें भारतीय समाज, पृ० ३४३ आदि ।
२. श्वेताश्वतर उ० २-१३ ।
२८६ श्रीमद्राजचन्द्रजैनशास्त्रमालायां
योगकी प्रथम अवस्था कही गई है। पतंजलिके योगसूत्र और व्यासभाष्यमें भूत-भविष्यत् पदार्थोंको जानना,
अदृश्य हो जाना, योगी पुरुषकी निकटतामें क्रूर प्राणियोंका वैर भाव छोड़ देना, हाथीके समान बल, सम्पूर्ण
भुवनका ज्ञान, भूख और प्यासका अभाव, एक शरीरका दूसरे शरीरमें प्रवेश, आकाशमें विहार, वज्रसंहनन,
अजरामरता आदि अनेक प्रकारकी विभूतियाँ बताई गई हैं ।¹
बौद्ध ग्रन्थोंमें आकाशमें पक्षीकी तरह उड़ना, संकल्पमात्रसे दूरकी वस्तुओंको पासमें ले आना, मनके
वेगके समान गति होना, दिव्य नेत्र और दिव्य चक्षुओंसे सूक्ष्म और दूरवर्ती पदार्थोंको जानना आदि ऋद्धियों-
का वर्णन मिलता है ।² जिस समय बोधिसत्व तुषित लोकसे च्युत होकर माताके गर्भमें आते हैं, उस समय
लोकमें महान प्रकाश होता है, और दससाहस्री लोकधातु कंपित होती है। बोधिसत्वके माताके गर्भमें
रहनेके समय चार देवपुत्र उपस्थित होकर चारों दिशाओंमें बोधिसत्त्व और बोधिसत्वकी माताकी रक्षा करते
हैं। बोधिसत्वकी माताको गर्भावस्था में कोई रोग नहीं रहता। माता बोधिसत्वको अंग-प्रत्यंग सहित देखती
है, और बोधिसत्वको खड़े-खड़े जन्म देती है। जिस समय श्लेष्म, रुधिर आदिसे अलिप्त बोधिसत्व गर्भसे
बाहर निकलते हैं, उस समय उन्हें पहले देव लोग ग्रहण करते हैं। बोधिसत्वके उत्पन्न होनेके समय आकाशसे
गर्म और शीतल जलकी धाराएँ गिरती हैं, जिनसे बोधिसत्त्व और उनकी माताका प्रक्षालन किया जाता है।
उस समय आकाशसे पुष्पोंकी वर्षा होती है और मन्द, सुगन्ध वायु बहती है ।³
ईसामसीहके जन्मके समय भी सम्पूर्ण प्रकृतिका स्तब्ध होना, देवोंका आगमन आदि वर्णन
बाइबिलमें आता है।
श्लोक ५ पृ. १८ पं. ६ : एवं व्योमापि उत्पादव्ययध्रौव्यात्मकः
जैनदर्शनके अनुसार जो वस्तु उत्पाद, व्यय और ध्रौव्यसे युक्त हो, उसे सत् अथवा द्रव्य कहते हैं।
इसीलिए जैनदर्शनकारोंने 'अप्रच्युत, अनुत्पन्न और स्थिर रूप' नित्यका लक्षण स्वीकार न कर 'पदार्थके
स्वरूपका नाश नहीं होना' (तद्भावाव्ययं नित्यं) नित्यका लक्षण माना है। इस लक्षणके अनुसार
जैन आचार्योंके मतसे प्रत्येक द्रव्यमें उत्पाद, व्यय और ध्रौव्य पाये जाते हैं। आत्मा पूर्व भवको छोड़कर
उत्तर भव धारण करती है, और दोनों अवस्थाओंमें वह समान रूपसे रहती है, इसलिए आत्मामें उत्पाद,
व्यय और ध्रौव्य सिद्ध हो जाते हैं। पुद्गल और काल द्रव्यमें भी उत्पाद, व्यय और ध्रौव्यका होना स्पष्ट
है। जीव, पुद्गल और कालकी तरह जैन सिद्धान्तके अनुसार धर्म, अधर्म और आकाश जैसे अमूर्त द्रव्योंमें
भी स्वप्रत्यय और परप्रत्ययसे उत्पाद और व्यय माना गया है। स्वप्रत्यय उत्पादको समझनेके पहले कुछ जैन
पारिभाषिक शब्दोंका ज्ञान आवश्यक है।
१ प्रत्येक पदार्थमें अनंत गुण हैं। इन अनन्त गुणोंमें प्रत्येक गुणमें अनन्त अनन्त अविभागी गुणांश
हैं। यदि द्रव्यमें गुणांश नहीं माने जाँय, तो द्रव्यमें छोटापन, बड़ापन आदि विभाग नहीं किया जा सकता । इन
अविभागी गुणांशोंको अविभागी प्रतिच्छेद कहते हैं। २ द्रव्यमें जो अनन्त गुण पाये जाते हैं, इन अनंत गुणोंमें
अस्तित्व, द्रव्यत्व, वस्तुत्व, अगुरुलघुत्व, प्रमेयत्व, प्रदेशत्व-ये छह सामान्य गुण मुख्य हैं। जिस शक्तिके निमित्तसे
एक द्रव्य दूसरे द्रव्यरूपमें अथवा एक शक्ति दूसरी शक्तिरूपमें नहीं बदलती, उसे अगुरुलघु गुण कहते हैं।
३ अविभागी प्रतिच्छेदोंके छह प्रकारसे कम होने और बढ़नेको छहगुणी हानिवृद्धि कहते हैं। अनंत
१. पतंजलि-योगसूत्र विभूतिपाद; तथा देखिये यशोविजय-योगमाहात्म्यद्वात्रिंशिका ।
२. अभिधर्मकोश ७-४० से आगे ।
३. मज्झिमनिकाय-अच्छरियधम्मसुत्त, पृ० ५१० राहुल सांकृत्यायन; अश्वघोष-बुद्धचरित सर्ग १; तथा
देखिये निदानकथा; ललितविस्तर आदि ।