शिवदृष्टि (सोमानन्दनाथ - उत्पलदेवाचार्य वृत्ति सहित काश्मीर प्रत्यभिज्ञा मूल दर्शन सटीक)

५० शिवदृष्टिः [ आ०-२
नानात्वं तत्पृथक्त्वेन तदैक्यात्समशब्दता १ ।। ४३ ।।
शरीरैः प्रविभागश्चेत्तान्यसत्यानि ते स्थितिः २ ।
सा च पश्यन्ती प्रतिदेहं पृथग्भूता वा स्यात् सर्वदेहेष्वेकैव वा।
पृथक्त्वे बह्व्यः पश्यन्त्यः स्युः, ततश्च नाद्वैतम्, ऐक्ये सति सर्वदेहि-
नामेकपश्यन्तीयोगादेकत्रापि वक्तरि तत्पूर्वकप्रयत्नप्रेरितप्राणाभिहत-
स्थानोत्थितः शब्दविशेषो यः, स एव सर्वेष्वपि तूष्णीमासीनेष्वपि उच्च-
रितः स्यात्, अन्यथा क्वचित्तादृशकार्याकरणात् तस्य स्वभावभेदापत्ते-
रैक्यं न स्यात् । अथैकत्वेऽपि शरीरोपाश्रयः प्रविभागः स्फटिकस्येवेति ३ ।
तन्न, तान्यसत्यानि इति तव दर्शने ४ व्यवस्था । न चासत्यमकिंचिद्रूपं
क्वचिदुपयोगि भवतीत यावत् ।। ४३ ।।
अविभागेत्यादिकेन ५ लक्षणेन सुलक्षिता ।। ४४ ।।
पश्यन्ती यदि वर्ण्येत लक्षणं तद्विलक्षणम् ।
पश्यन्ती च--
'अविभागा तु पश्यन्ती सर्वतः संहृतक्रमा ।।'
इत्यादिना लक्षणेन सुष्ठु अव्याप्त्यतिव्याप्तिपरिहारेण ६ लक्षिता यदि
उच्येत, तल्लक्षणमेतद्विलक्षणमतिशोभनमित्युपहासः ७, यतो विलक्षणं लक्ष-
णस्य यल्लक्षणं तद्विग्मात् ।।
तदाह--
अविभागा कथं सा स्याद्यतः पश्यन्त्यसौ स्मृता । ४५ ।।

१ सत्यमेवैतदैक्यमेव परमार्थतः, समशब्दताभावश्च शरीरभेदेनेति
भावः । २ स्थितिः--शास्त्रनियमः । ३ यथा स्फटिकरत्नं स्वरूपत
एकमपि तत्तद्रागोपरागेण भेदेनावभासते, तथा पश्यन्त्यपीत्यर्थः--
४ 'विवर्ततेऽर्थभावेन प्रक्रिया जगतो यतः ।'
इतिनयेन । ५ ननु क एवमाह पृथक्त्वे बह्व्य इति, ऐक्ये वा समशब्दता
यतोऽविभागैव पश्यन्ती, तथा च किमिदं पृथक्त्वं नाम, ऐक्यं नाम वेति, न
कोऽपि दोषकण इति पूर्वपक्षप्रत्यवस्थानात्पूर्वमाचष्टे अविभागेत्यादि ।
६ लक्ष्ये लक्षणैकदेशपतनमव्याप्तिः, अलक्ष्ये लक्षणपतनमतिव्याप्तिः । ७
विलक्षणं विशिष्ठलक्षणमुपहासेन, तथा परमार्थतो विरुद्धलक्षणं तथा
विलक्षणं लज्जावहमिति च ।।

आ०-२ ] उत्पलदेवकृतवृत्त्योपेता
यत एव पश्यन्ती असौ विभक्तदृश्यार्थोन्मुखी स्मृता, ततः कथम-
विभागा स्यात् यतो लक्ष्यलक्षणपदयोरन्योन्यविरहः ॥ ४५ ॥
तथाहि—
यानि¹ पश्यति किं स्वाक्यरूपदिक्कालभागशः ।
अतथा यदि पश्यन्ती मिथ्या पश्यन्त्युदाहृता ॥ ४६ ॥
यथारूपेण² पश्यन्ती निर्विभागा कथं भवेत् ।
स्वकेन³ स्वकेन रूपदिक्कालभागेन किं दृश्यवस्तूनि पश्यति यानि
द्रष्टुं प्रवृत्तेत्यध्याहारः । युक्तं⁴ ह्येतत्, यदि पुनरतथा विपर्ययेण⁵
पश्यन्ती भवति, तन्मिथ्या⁶ अज्ञानरूपा पश्यन्ती अथवा मिथ्या पश्यन्त्यु-
दाहृता पश्यन्तीत्यर्थः । अविभक्ता तु तदा⁷ स्यात् भिन्नदृश्यवस्तव⁸-
भावात् । पश्यन्तीत्वानुरोधात्तु यथास्थितरूपेण स्वरूपानतिक्रमेण वा
पश्यन्ती विभक्तदृश्यवस्तुयुक्ता निर्विभागा कथं भवेदित्युक्तम् । स्वकमेव
स्वाक्यम्९ ॥
१ यदुक्तं लक्ष्यलक्षणपदयोर्विरहः, लक्ष्यपदं पश्यन्ती, लक्षण-
पदमविभागेत्यादि लक्षणं हि लक्ष्यसिद्धये प्रयुज्यते तद्विरहात्प्रत्युत
विरोधावहं, तदाह यानि पश्यतीति । पश्यन्ती सकर्मकत्वाद्धि
किंचित्कर्माक्षिपेत्येव । तच्च कर्मरूपं दृश्यं यदि तद्दृश्यवस्तुस्वरूपतद्देश-
तत्कालभागमवलम्बते, तर्हि तस्य दृश्यस्य सम्यग्ज्ञानरूपत्वाद्भवदभ्युपगता
पश्यन्ती युक्तैवः परंतु तत्र लक्षणविगमः तत्तद्दृश्यदेशकालस्वरूपत्वेन
सविभागत्वान्निर्विभागा कथं संभसतीत्यर्थः । लक्षणव्यवस्थार्थं पुनराह
अतथेति, न स्वकस्वरूपदेशकालसहितानि वस्तूनि पश्यति येन निर्विभागता-
पवादः, किंतु तत्तद्देशकालरहितमेवेति चेत्तर्हि लक्षणाविगमेऽपि लक्ष्यस्यैवा-
संभवादलं तेन । तथाहि स्वरूपदेशकालरहितं हि मिथ्याज्ञानं, तदुपादा-
नात्सापि मिथ्येत्यर्थः । २ पश्यन्तीति निर्देशात् । ३ तत्तद्दृश्यस्य । ४
सम्यग्ज्ञानस्यैव युक्तात्वात् । ५ न स्वकेन रूपदेशकालेन । ६ प्रथमे नियमे
मिथ्येति पृथक्पदन्, द्वितीये समुदायेन । तत्र द्वितीयस्य पश्यन्तीशब्दस्याध्या-
हारः कर्तव्यः । ७ तदेति तत्तद्दृश्यानामस्वीयरूपादिग्रहणकाल इत्यर्थः ।
८ पश्यन्ती हि ज्योतिरूपत्वान्न मिथ्याज्ञानप्रत्यवमर्शात्मिकेति । ९ स्वाक्य-
मित्यत्र स्वार्थे ष्यञ्प्रत्ययः ।

५२ शिवदृष्टिः [ आ०-२
भविष्यन्तं¹ वर्तमानं कथं पश्यन्त्यनागतम् ॥ ४७ ॥
अन्यदिग्देशगेनान्यदिग्देशे सत्यदर्शनम् ।
योग्यदेशस्थवर्तमानार्थानुभवितृत्वेन तावत् सर्वप्रमातॄणां स्वा-
त्मन्यनुभवः । तत्र भविष्यन्तमर्थं तदनागतमप्राप्तमेव कथं वर्तमानं
वर्तमानत्वे पश्यन्ती स्यात् सम्यग्रूपेत्यर्थः । तथा अन्ययोग्यदेशस्थितेऽ-
न्ययोग्यदेशस्थेन सत्यदर्शनं सम्यग्दर्शनरूपा पश्यन्तीत्यर्थः³ । तथान्य-
दिग्देशकालगतेन ज्ञानेनान्यदिक्कालगते सति विद्यमानेऽर्थे न दर्शनम् ।
ततश्च कथं वर्तमानं योग्यदेशस्थमेव पश्यन्ती भविष्यन्तमनागतमसंप्राप्त-
मन्यदेशस्थितं च पश्यन्ती स्यात् । सर्वदर्शिनी चेष्यते सा, देशकालावत्र⁴
परस्परोपलक्षणे ॥
अथ⁵ साधारणं ज्ञानं तादृक्किंचन⁶ पश्यति ॥ ४८ ॥
तथापि⁷ तद्विभेदेन भेदता तदभेदतः ।
न किंचन गृहीतं स्यात्तथान्या संहृतक्रमा ॥ ४९ ॥
१ इदानीं यत्पूर्वमुक्तं—
'वर्तमानसमारूढा क्रिया पश्यन्त्युदाहृता ॥ '
इति, तत् समर्थयति । तथा यदुक्तं स्वस्वरूपादिग्रहणे कथं निर्विभागेति यतो
भविष्यन्तमेवार्थं वर्तमानत्वेन गृह्णाति, ततश्च दृश्यस्य स्वरूपाद्युत्तीर्णत्वेनैव
भासनात्तल्लग्नत्वाच्च न सविभागत्वं नापि मिथ्याज्ञानवत्त्वमिति दोषद्वय-
रहितं पश्यन्तीस्वरूपं सेत्स्यति, अलमनेन मिथ्यामिथ्यात्वकथनेनेति यदुच्यते
तदपि निर्दलयति भविष्यन्तमित्यादिना २ अप्राप्तस्य वर्तमानत्वे दर्शनं
भ्रान्तिरित्यर्थः । ३ नेति पदमत्रापि योज्यम् । ४ तेन भविष्यन्तं वर्तमान-
मित्यत्र कालनिर्देशोऽपि तथैव देशोऽपि बोध्यः । अन्यदिग्देशग इत्यत्र देशनिर्देशे
च कालनिर्देशोऽपित्यर्थः । ५ अत्राह विशेषज्ञानं हीदं यदत्र भविष्यदादि-
कालव्यपदेशः, पश्यन्ती तु सामान्यरूपा, न तत्र भविष्यदादिव्यपदेशोऽपि
संभवतीत्यकालकलितत्वान्न सत्यदर्शनमज्ञातपराशयस्योन्मत्तभाषणमित्या-
शङ्क्याह अथ साधारणमिति । ६ अत्र यत्तच्छब्दयोरध्याहारः, यदीदृशं ज्ञानं
तदेव पश्यतीति । ७ नीलपीतादिविशेषरहितं नियमरहितं सर्वव्यापकं ज्ञान-
मित्यस्मिन्नपि पक्षे दोषोद्भावनं करोति तथापीत्यादिना । एतद्धि सत्यमेव
साधारणं ज्ञानमस्तीति, तथापि दृश्यमत्र विशिष्टमेवेत्याह तथापीति ।

आ०-२ ] उत्पलदेवकृतवृत्त्योपेता ५३
देशकालभिन्नार्थग्राहीणि भिन्नान्येव ज्ञानानि सा पश्यन्ती, तेषु¹
साधारणमेकं तादृक्सर्वतज्ज्ञानप्रपञ्चनव्यापारक्षमं किंचनानियतं² परि-
दृश्यमाननीलपीतादिनियतज्ञानोत्तरमस्ति, तत्पश्यति सर्वं पश्यन्तीत्यर्थः ।
तथापि³ असाधारणनीलादिनियतज्ञानानां भेदात् तस्यापि भेदता
भिद्यमानता स्यात्, न तु सामान्यता तेभ्यस्तस्याभेदात्⁴ । तथा⁵ च
सति न किंचनानागतादि गृहीतं स्यात्, अनागतार्थज्ञानाविभिन्ना पश्यन्ती
तदानीमेव तं ग्रहीष्यतीति । अथवा⁶ नीलपीतादिज्ञानवत् भेदता अस्याः
पश्यन्त्याः, तस्या अपि नीलादिकभविष्यद्वर्तमानार्थशबलीकृतत्वात् ।
अथ तस्या न भविष्यदादिशबलता, अपि तु बोधमात्ररूपत्वेनाविभेद
एव, ततस्तदभेदतो न किंचन नीलादि तथा गृहीतं, ततः कथं⁷
पश्यन्ती स्यादिति । अथान्या लक्षणान्तरभेदिता तैः⁸ पश्यन्ती
संहृतक्रमेति ॥ ४६ ॥
संहृतः क्रम इत्यस्यां संहर्ता¹⁰ जायते परः ।
यया क्रमः संहृतो वा किमात्मन्यपरत्र¹¹ वा ॥ ५० ॥
१ भिन्नज्ञानेषु । २ विशिष्टत्वाभावाद्यपदेशानर्हम् । ३ तथापीति, भव-
त्वेतत्साधारणमेव किंचन सर्वं सहं व्यापकं च अत्र पश्यन्तीस्वरूपनिरूपणमेव
सर्वथा संपाद्यं, तच्च कर्मसापेक्षत्वादवश्यं स्वसिद्धये कर्म दृश्यरूपमाक्षिपति,
तस्यां हि विशेषरूपत्वेनैव दर्शनसंभवात्तेषामित्यर्थः । ४ तेभ्यो विशेषेभ्यः,
तस्य सामान्यस्य । ५ तदभेदत इत्यर्थभागं विवृणोति तथातेति । अयं
भावः--विशिष्टज्ञानोदये यदि सा साधारणी तर्हि तदभेदतो विशिष्ट-
ज्ञानोदयेऽप्यतीतानागतादिविशेषाभावात्, ततश्च नानागतावेक्षणमिति
किमत्र दृश्यं नामेति ।
६ 'तथापि तद्भेदेन'
इत्यादि
'नकिंचन गृहीतं स्यात्'
इत्यन्तं द्वितीयार्थेन संगमयति अथवेत्यादिना । ७ कर्माभावादित्यर्थः । ८
शब्दब्रह्मवादिभिः । ९ ननु च पश्यन्ती संहृतक्रमेति ह्यास्याः क्रमसंहार एव
निर्विभागत्वे हेतुः, ततश्च केयं कल्पना नीलादिविशिष्टनियतासाधारणज्ञानानां
भेदात् तस्या अपि भेदतेति तन्निर्दलयितुमाह । १० त्रितयाधीनं हि संहरणं
कर्तृकरणाधिकरणेष्विति तदेव क्रमेणामाह संहर्तेति । केनेत्यपेक्षयावश्यं
परेण भाव्यम् । ११ कस्मिन्नित्यपेक्षायाम् ।

५४ शिवदृष्टिः [ आ०-२
आत्मनः सक्रमत्वं स्यादन्यत्रापरसंगमः ।
किं पूर्वं सक्रमाभूत्सा रूपद्वित्वं प्रसज्यते ॥ ५१ ॥
संहृतः क्रमोऽस्यामिति । एवमितिशब्दो भिन्नक्रमो योज्यः१। एवं
यदि सप्तम्यर्थे पश्यन्त्यात्मनि बहुव्रीहिस्तदा संहर्तान्योऽर्थोऽपेक्षणीयोऽत्रेति
व्याहतम्२ । अथवा तृतीयार्थे३ यया क्रमः संहृतः पश्यन्त्या सा तथा ।
एवं चाधिकरणापेक्षायां किमात्मनि संहृतोऽथापरत्रेति विकल्पः । तथा-
त्मनि क्रमस्य संहरणे योजने सति तस्य सक्रमत्वं स्यात् । अथान्यत्र, तद्-
द्वितीयवस्तुसंबन्धः ततश्च द्वैतापत्तिः । अथात्मन्येव पूर्वं सक्रमया भूतया
पश्चात् क्रमः संहृतो निवारितो नत्वन्यत्र द्वैतापत्तेः, तथापि तस्याः सक्रमा-
क्रमरूपद्वित्वप्रसङ्गः ॥ ५१ ॥
‘अविभागा कथं सा स्याद्यतः पश्यन्त्यसौ स्मृता ।’
इत्यत्र पश्यन्तीत्वादेव दर्शनक्रियाकरणापेक्षया निर्विभागत्वं दूषितं
समर्थ्यमानं परेणाशङ्कते४—
अथात्मना सा स्वात्मानं पश्यन्ती निर्विभागशः ।
भागे करणरूपत्वात्पारतन्त्र्यं जडात्मता ॥ ५२ ॥
आत्मनेवात्मानमेव च पश्यन्ती सा स्थिता निर्विभागशः विशिष्टा-
दत्यन्तपृथग्भूताद्भागान्निष्क्रान्ता कर्मकरणादिशक्तिमात्रेण स्थितेत्यर्थः ।
तत्रापि भागे द्वितीये कारकवशक्त्यात्मनि करणादिरूपत्वात् तस्या एव
पारतन्त्र्यं जडता च प्राप्नोति स्वातन्त्र्यादेव चिद्रूपस्येति । एतदीश्वर-
प्रत्यभिज्ञायां परीक्ष्यम् ॥ ५२ ॥
पर आह—
आत्मानमात्मना हन्ति देवदत्तो यथा तथा ।
भविष्यत्यत्र तत्रास्य स्वांगैरेव विभागिता ॥ ५३ ॥
हस्तादेः करणत्वं हि मस्तकादेश्च कर्मता ।
कर्ता मनःस्वावयवी नामूर्ताया इदं पुनः ॥ ५४ ॥
१ अस्यामित्यनन्तरं योज्यः । २ स्ववचनविरोधो व्याघातः । ३
तृतीयार्थे बहुव्रीह्याश्रयणे । ४ निर्विभागत्वमविभागेत्यादिना दूषितं
‘पश्यन्तीत्वमेव तत् यत्स्वयमेव कर्मकरणादिरूपत्वम्' इति परेण समर्थ्य-
मानमाशङ्कते ।

आ०-२ ] उत्पलदेवकृतवृत्त्योपेता। ५५
देवदत्तात्मनि यथा कर्मादिभेदस्तथात्र स्यात्, —इत्येतन्न, देवदत्तस्य
मूर्तत्वेन वितताकारस्य स्वाङ्गैरैव बहुभिरुपगृहीतात्मशब्दाभिधायकै-
विभागः। तथाहि हस्तस्यान्यस्य वावयवस्य शस्त्रादियुजः करणता, मस्त-
कस्य हृदयादेर्वा हन्यमानस्य कर्मता, कर्ता मनोयुक्तः स्व आत्मा स एव
हस्तादिसंबद्धोऽवयवीत्युक्तो यत एव तावत्यात्मभावः। पश्यन्त्याः पुन-
श्चिन्मात्ररूपत्वेनामूर्तया वैतत्याभावात्रावयवापेक्षोऽयं व्यवहारः, ततस्तस्या
एव भागे करणादित्वेन जडतापत्तिरेव ॥ ५४ ॥
पश्यन्त्यदृष्टमात्मानं१ दृष्टं वा दृष्टता२ कथम् ।
पश्यन्त्या दर्शनं दृष्टे३ न च वा ह्युपपद्यते ॥ ५५ ॥
आत्मानं च पश्यन्ती किमदृष्टपूर्वं पश्यति अथ दृष्टम् ? तद्द्वयमपि
न युक्तं यतः पश्यन्त्याः प्रकाशरूपाया अदृष्टत्वमप्रकाशता४ नैव, दृष्टे५
चात्मनि न पुनः दर्शनक्रियाप्रवृत्तिर्युक्ता६। न७ च पश्यन्त्या आत्मा प्रति-
क्षणमन्यो येन प्रतिक्षणमेव दर्शनक्रियाया उपयोगेन वर्तमानता स्यात्,
नापि८ तस्या आत्मनो दिक्कालावच्छेदः ॥ ५५ ॥
पश्यन्तं९ सा किमात्मानं पश्यन्ती जडमेव वा ।
जडे जडत्वमेवास्याः पश्यतो ह्यनवस्थता ॥ ५६ ॥
१ तदेवं ‘अथात्मना सा स्वात्मानम्’ इत्यत्रात्मनेति भागे पारतन्त्र्या-
ज्जडतामुपपाद्य आत्मानमिति कर्मभागं विकल्पति। आत्मानमिति निजमेव
स्वरूपं कर्मरूपशक्तिमात्रेण स्थितं पश्यन्ती कर्तृरूपशक्तिस्थिता पश्यति येन
दर्शनक्रियार्थोऽस्याः घटते। अत्र पश्यन्त्या इति देहलीदीपन्यायेनोभयत्रापि
योज्यम्। तत्र पश्यन्त्या दर्शनं दृष्टता तत्कर्मिकेत्यर्थः, द्वितीये पुनः पश्यन्त्या
दर्शनं पश्यन्तीकर्तृकमित्यर्थः। २ निजरूपस्यैव कर्मशक्तिरूपत्वाद्दृष्टता दर्शन-
क्रियाराहित्यमप्रकाशत्वं कथमित्यर्थः। ३ प्रकाशिते। ‘च वा’ शब्दावत्रानुक्त-
समुच्चयार्थौ। ४ अदृष्ट एव हि दर्शनं युक्तं, अदृष्टत्वं च पश्यन्त्या अयुक्तं
पश्यन्तीत्वात्। ५ अथ दृष्टतैव पश्यन्त्युपरोधादित्याशङ्क्याह दृष्ट इति।
६ अनवस्था हि तथा स्यात्। ७ च शब्दसूचितमनुक्तसमुच्चयार्थत्वं चाह
तच्च यदुक्तं ‘वर्तमानसमारूढा’ इति तं वर्तमानभागमपि विकल्पयति न
चेति। ८ वाशब्दसमुच्चितमाह—नापीति। ९ पूर्वश्लोके दृष्टता दर्शन-
क्रियायोग्यता, सा च स्वयमचैतन्येऽपि संभवति, इह पुनश्चैतन्यमेवोपौद्-

५६ शिवदृष्टिः [ आ०-२
सा चात्मानं प्रकाशरूपत्वात् पश्यन्त्यात्मकत्वाच्च किं पश्यन्तं
पश्यति उताप्रकाशरूपं जडम् ? जडे तस्मिन् सापि जडा स्यात् अथात्मापि
अस्याः प्रकाशात्मत्वात् पश्यति, न च भिन्नं पश्यति अपित्वात्मानमेव,
ततस्तस्यापि पूर्वविकल्प१योगादनवस्था२, अवस्थानस्य दर्शनविश्रान्तेर-
भावात् ॥ ५६ ॥
किञ्चित्पश्यति३ वा सूक्ष्मं४ तदस्मद्दर्शनान्वयः५ ।
कर्मत्वे पारतन्त्र्यं स्यात्तस्या एव निजात्मनि ॥ ५७ ॥
यदि वा भवद्भिर्नान्यनीलपीतादि स्थूलं विभक्तस्वरूपं दृश्यं
पश्यति अपि तु दृश्यभुवमनापन्नं द्रष्टारमेव किंचिदविकल्प्यं सूक्ष्ममपृथ-
ग्रूपं पश्यति, न च६ पश्यति दृश्यार्थमयदृष्टृरूपैव सती प्रकाशते पश्यन्ती
इति कथ्यते । ततोऽस्मदीयदर्शनानुगमः७ स्यात् पश्यन्त्यर्थः८ क्रियाकर्तृ-
कर्मकालविभागात्मा त्यक्तो भवेत् । वास्तवे तु कर्मत्वेऽभ्युपगम्यमाने
तदीयसूक्ष्मद्रष्टृरूपात्माधिकरणे सति तस्मिन्नेवैकात्मनि द्रष्टृत्वात् स्वतन्त्रे
दृश्यतया पारतन्त्र्यं स्याद्विरुद्धम् ॥ ५७ ॥
स्फोट९ एव हि पश्यन्ती तदन्या वा द्वयं भवेत् ।
तदन्यत्वे तदैक्ये वा तदङ्गुल्यग्ररूपया ॥ ५८ ॥
बलनार्थं शङ्क्यमानत्वेन दर्शयति पश्यन्तं सेति, तदेतदाह प्रकाशरूप-
त्वात्पश्यन्त्यात्मत्वाच्चेति । १ दृष्टे दर्शनमिति न्यायेन । २ सा च मूलक्षति-
कारिणीत्युक्तमेव । ३ ननु चात्मानं पश्यन्तं सूक्ष्मं विकल्पकलङ्काकलुषितं
पश्यति यतः तत्किमिति ह्यनवस्था, दर्शनं चानुज्झितद्रष्टृभावस्यैव तत्क्रिया-
त्मकं ततोऽपि न किंचनानुपपन्नं नामेति किं दोषाविर्भाविनेत्यतः आह
किंचिदिति । किंचिदिति इदन्ताव्यपदेशानर्हत्वात्स्वरूपत्वादेवानियतम् ।
४ सर्वग्राह्यग्राहकताविभागरहितम् । ५ अन्वयः, अभ्युपगमः । ६ ननु च
यतः पश्यन्तीत्युच्यते तत एव सकर्मकत्वादस्य स्फुटं पूर्ववदेव दृश्यत्वमापन्नं
तत्किमिति तत्र न दोष इत्यत आह न चेत्यादि । ७ ततश्चैवं सति न
कश्चिद्विरोध इत्यर्थः । ८ न चैतद्भवतामिष्टमित्याह पश्यन्तीति । ९
स्फोटात्मैव शब्दोऽर्थप्रतिपादकः । तथा चोक्तम्—

आ०-२ ] उत्पलदेवकृतवृत्त्योपेता ५७
वाक्यगत्यात्र सत्यत्वं लभ्यते न विशेषतः ।
'एको नित्यः क्रमविरहितः कल्पितासत्यभागो
वाक्यस्फोटो जनयति मतिं तादृशि स्वाभिधेये ।
वर्णास्त्वेते प्रकृतिलघवः कल्पनेकप्रतिष्ठा—
स्तस्मिन्नर्थे विदधति धियं नेत्यलं तत्कथाभिः ॥'
तथा हीत्याहुः कुतो वर्णानामर्थप्रत्यायकत्वम् । ते हि वर्णा गकारा-
दयोऽर्थं प्रतिपादयन्तः समस्ता वा व्यस्ताः । न तावत् व्यस्ताः, एकैकवर्णा-
कर्णने सति चार्थप्रतीतेरनुत्पादात् । सामस्त्यं पुनर्वर्णानां न संभवत्येव ।
तद्धि सत्त्या स्यात्, सा चायुक्ता । तथा हि, वर्णप्रयोक्तॄणां प्रयत्नस्थानकरण-
क्रमापरित्यागादवश्यंभावी क्रमः । क्रमे च सति ह्येकैकवर्णकारणिकार्थ-
प्रतीतिः प्राप्नोति, सा च न दृश्यते इति व्यस्तसमस्तविकल्पानुपपत्तेर्न वर्णा
वाचकाः । वर्णविषया अपि बुद्धयस्तथैव कल्प्याः, ता अपि युगपन्न संभवन्ति ।
क्रमे च सत्येकैकवर्णबुद्धेरर्थसंप्रत्ययः प्रसज्यत इति तस्मान्न वर्णा वाचकाः ।
यदि च स्युस्तद्विपरीतक्रमप्रयुक्ता अपि तमर्थमवगमयेयुः । अस्ति चेयं शब्दा-
दुच्चारितात्तदर्थावगतिः । न चेयमकारणिकैव भवितुमर्हति, तदस्याः
कारणं स्फोट इति सर्वार्थप्रतीतिलक्षणकार्यवशात्कल्प्यमानं तत्कारणं
स्फोट इत्युच्यते । स च निरवयवो नित्य एको निष्क्रमक इति । तस्माद्वर्णाभि-
व्यक्तः स्फोटोऽर्थे प्रतिपत्तिमादधाति । भ्राम्यति जनो वर्णैरियमर्थप्रतीति-
रुत्पादितेति । न च वाच्यं स्फोटव्यक्तावपि ते व्यस्तसमस्तविकल्पाः सन्तीति,
न स्फोटव्यक्तौ विकल्पाः । तथा हि एके तावदाचक्षते, प्रथमवर्णश्रवणवेलायां
स्फोटोऽभिव्यक्तः । न च द्वितीयादिवर्णवैकल्यं तदनुगतेरेवातिशयकारणात्,
यथा रत्नपरीक्षायां प्रथमदर्शनं रत्नममलं प्रकाशमानमपि पुनः पुनः
परीक्षायां निरवद्यं रत्नतत्त्वं चकास्ति । एवं प्रथमवर्णश्रुत्या व्यक्तेऽपि
स्फोटे स्फुटतरप्रतीतयै वर्णान्तराणि प्रयोक्ष्यन्ते इति । अपरे त्वाहुः ध्वनय
एव स्फोटस्य व्यंजकाः तैश्च मरुद्भिरनवयव एष स्फोटोऽभिव्यज्यमानस्ता-
ल्वादिस्थानकरणसंयोगोपाधिवशोपप्लवमाननानाकारगकारादिभागयोगीव
प्रतिभासते । मरुतां चञ्चलत्वादुच्चारितप्रध्वंसिनस्ते काल्पनिक भागा
भासन्ते । दृष्टं हि नादात्मको हि शब्दो वीणावेणुमृदङ्गपटहादिव्यंजकभेदेन
नानात्वमुपगच्छति । तस्माद्वाक्ये पदानामसत्त्वात्तदर्थे च पदार्थानां निर-
वयवी वाक्यवाक्यार्थौ इति । बाधकं चात्रावयवकल्पनायां यथा वाक्यस्या-
वयवाः पदानि पदानामवयवा वर्णा एवं वर्णानामप्यवयवैर्भवितव्यं, तदवय-

५८ शिवदृष्टिः [ आ०-२
आप्तानाप्तविचारो वा सर्वथैव निवर्तते ॥ ५९ ॥
भवद्भिः स्फोटः पश्यन्ती च नित्यत्वेनाभ्युपगतौ, ततः स्फोट एव वा
पश्यन्ती स्यात् शब्दमात्रभेदात्, ततो वान्द्या, तत्र द्वैतं स्यात् । अन्यत्वपक्षे
ऐक्ये वाभ्युपगते तत्पश्यन्त्याः संबन्धि सत्यार्थदर्शित्वं लभ्येत । 'अंगुल्यग्रे
हस्तियूथशतमास्ते' इत्यनयाः वाक्यस्फोटप्रतीत्यात्र लोके न तु पश्यन्ती-
संज्ञसत्यदर्शनरूपत्वेन सर्वस्य स्फोटस्य सत्याभिमतद्वाक्यात् विशिष्यमाणता
लभ्यते । अन्यत्वपक्षे तु स्फोटस्य सत्यस्यापि असत्यार्थत्वं न दोषः१,
पश्यन्त्यात्मनस्तु शुद्धसंविद्रूपस्य मिथ्यात्वं दोष एव पश्यन्त्यैक्येन स्फोट-
सत्यार्थत्वात् । आप्तप्रणीतानाप्तप्रणीतत्वविचारो२ वा सर्वथा तदा निवर्तते
सर्वेषामविशेषेण सम्यरूपत्वात्, पूर्वोक्तपश्यन्तीबहुत्ववन्नित्यस्फोटबहुत्वं
ततश्चाद्वयहानिरित्येतदप्यत्र सूचितम् ॥ ५६ ॥
स्फोटस्य सत्यरूपैर्हि पदार्थैर्व्यङ्ग्यता कथम् ।
पश्यन्त्याः सत्यरूपाया असत्यैर्व्यङ्ग्यता न च ॥ ६० ॥
ताहग्व्यञ्जनसापेक्षा सा न किंचन जायते ।
स्फोटस्य च कूटस्थनित्यस्य सत्यस्य पदवर्णध्वनिभिरुपप्लुतैरकिं-
चित्स्वरूपैरशक्तैरत्यन्तविजातीयैः कथं व्यंग्यता सत्यप्रकाशनसामर्थ्यं तेषां
वानामप्यवयावान्तरैरित्यानन्त्यात् का व्यवस्था स्यात् । वर्णान्प्राप्य तु
यद्यवयवकल्पनातो विरन्तव्यं तद्वाक्य एव निरम्यताम् । एवं पानकादि-
वत्पदार्थेभ्योऽन्य एव वाक्यार्थरूपः स्फोट इति । यथा हि पानकं फाणितनारि-
केलमरिचादिभ्योऽर्थान्तरमेव यथा च सिन्दूरलाक्षाहरितालादिभ्योऽर्थान्तर-
मेव चित्रमिति सिद्धमेतत् । तत्र तयोः स्फोटशब्दब्रह्मणोरुभयोर्भेदे द्वैतापत्तिः ।
अभेदमेवमाहुः, यथा पदे वर्णा न सन्ति, वाक्येषु, पदानि न सन्ति तथा
महावाक्येष्ववान्तरवाक्यान्यपि न स्युः, ततोऽपि महावाक्यान्यपि प्रकरणा-
पेक्षया न स्युः, ततोऽपि प्रकरणान्यपि शास्त्रापेक्षया न स्युः, ततश्चैकमेवेदं
शास्त्रतत्त्वमविभागमद्वयमापतति । इत्याक्षिप्ते तथाहूः । सत्यमेतत्, शब्द-
ब्रह्मैवेदमद्वयमनाद्यविद्यावासनोपप्लवमानभेदमर्थभेदेन विवर्तते । न तु वाच-
काद्भिभवतं वाच्यमपि नाम किञ्चनास्ति । तस्मात्काल्पनिक एवायं वाच्य-
वाचकविभाग इति स्फोटवादः । तदनुपपत्तिं दर्शयति तदैक्येति वेति ।
१ अविद्योपगमात् । २ आप्तप्रणीतत्वेन हि शब्दस्य प्रामाण्यं स्फोटस्य च
नित्यत्वेनाप्तप्रणीतत्वम् । अतश्चानित्यत्वं वर्णात्मनः शब्दस्य, नासावर्थ-

आ०-२ ] उत्पलदेवकृतवृत्त्योपेता ५६
सत्यतापत्तेः । पश्यन्त्यात्मत्वेऽपि च स्फोटस्यासत्यव्यञ्जकता तथैव न
युक्ता, असत्येनाविद्यात्मनाव्यज्यमानालोकेन रूपमिव स्वयं प्रकाशनशक्त्या
न किंचिदेवाविद्यैव सा स्यात् तावत्प्रपञ्चरूपैव अविद्येति कृत्वा १ ॥
पश्यन्ती २ वा प्रमाणेन केनासौ प्रतिपाद्यते ३ ॥ ६१ ॥
प्रत्यक्षस्यागोचरत्वादत्नुमानं प्रदूषितम् ।
भवद्भिरेव नाप्तस्याननुभूतार्थवक्तृता ४ ॥ ६२ ॥
प्रमाणेन वा केन पश्यन्ती भवद्भिर्व्यवस्थाप्यते । प्रत्यक्षं तावदत्र ५
चक्षुरादिमनोगोचरातिक्रमान्नास्ति । अवस्थेत्यादिना भवद्भिरेव तस्य
दूषणाच्चानुमानं न सम्यगवबोधकम् । आप्तस्यापि नाननुभूतार्थवक्तृता,
तदपि ६ न प्रमाणम् ॥
अथ ७ स्वानुभवेनैव पश्यन्तीं पश्य युक्तितः ।
एवं तर्ह्यपरस्यासौ पश्यन्ती कर्मतां गता ॥ ६३ ॥
यो हि पश्यति पश्यन्तीं स देवः परमो मतः ।
अथ भवन्तो ८ मामाहुः-स्वगतेनानुभवेन प्रमाणेन पश्यन्तीं युक्तितो
योगात्समाधेरवधानात् पश्येति । एवं तर्हि अपरस्य स्वानुभवसंज्ञकस्य
प्रमाणस्य पश्यन्ती कर्मत्वं प्राप्ता, ततश्च सा परमार्थत्वेनोपगता ९ न तथा
स्यात् । यस्मात् स १० एव तदानीं पराकाष्ठाप्राप्तो देवत्वेन सर्वोत्कर्षेण
भवतां मतः स्यात् यस्तामपि ११ सर्वदर्शिनीं पश्यति, ततश्च दर्शनत्यागः ॥
प्रतीतिहेतुरतो न प्रमाणम् । यश्चार्थप्रतीतिहेतुः स्फोटात्मा शब्दस्तस्य
नानित्यत्वं, न चाप्तप्रणीतत्वमिति सर्वथा व्यवस्थाप्तानाप्तभाषणे नश्येदेव
स्फोटाभ्युपगमे । १ इत्यनेन विचारेण । २ प्रमाणव्यवस्थापितं हि वस्त्वस्तु,
स्वरूपलक्षणाभ्यां मास्तु, तेनैव प्रमाणेन तस्य दृढं व्यवस्थापितत्वादिति
प्रमाणमेव तावद्विकल्पयति पश्यन्ती वेत्यादिना । ३ दृढीक्रियते ।
४ अनुभूतमेवार्थमाप्तोपि वक्तीत्यर्थः । ५ अत्र पश्यन्तीविवेके । ६ तदाप्त-
वचनमपि । ७ ननु चानुभवाख्यसुदृढप्रमाणरक्षिते वस्तुन्यलमन्थेन प्रत्यक्षा-
दिना प्रमाणेन बाह्यार्थनिष्ठेनान्तःस्वरूपेऽनभिज्ञातवार्तालेशेनापि इति
समर्थयति अथ स्वानुभवेत्यादि । ८ पूर्वपक्षवादिनो मामुत्तरपक्षवादिनम् ।
९ उपगता अंगीकृता तथा परमार्थभूता । १० स एव स्वानुभवः । ११ सर्वो-
त्कर्षतामेवास्य दर्शयति यस्तामिति ।

६० शिवदृष्टिः [ आ०-२
प्रतिभा¹ कथिता या वा सानुमानं न तच्च ते ॥ ६४॥
न चापि प्रतिपाद्यस्य कादाचित्कप्रतीक्षणम् ।
अथ पश्यन्त्यां प्रतिभा प्रमाणं² तत्प्रतिभाप्रभासनं निर्निमित्तमस्ति,
कूपे जलमित्यादिवन्न प्रमाणम् । अथात्मस्थितिरेव³ विलक्षणा ममैवं
शंसतीति प्रतिभा, तदात्मस्थितेर्विशिष्टायाः साध्याव्यभिचारनिश्चयेनार्था-
न्तरावगमेऽनुमानतैव⁴, तच्च भवतामनिष्टम्, अव्यभिचारानिश्चये त्वनव-
गमकत्वं, युक्तिवशाच्चानुभवः कदाचिद्भावी⁵ प्रतिभा वा भवेत्, पश्यन्ती⁶
१ तत्र केचित्प्रतिभाप्रत्यक्षं प्रमाणमित्याहुः । तथा च--
'अस्ति चानागतं ज्ञानमस्मदादेरपि क्वचित्,
प्रमाणं प्रातिभं ह्यो मे भ्रातागन्तेति दृश्यते ॥
नानर्थजं न संदिग्धं न बाधविधुरीकृतम् ।
न दृष्टकारणं चेति प्रमाणमिदमिष्यताम् ॥
क्वचिद्बाधकयोगश्चेदस्तु तस्याप्रमाणता ।
यत्रापरेद्युरभ्येति भ्राता तत्र किमुच्यताम् ॥'
तदेतच्छिथिलयितुमाह 'प्रतिभा कथिता या वा' इति । अत्र
वाशब्दोऽस्य स्फुटं प्रत्यक्षानुभवाग्राह्यतां द्योतयति । तथा चानर्थजमिदं
ज्ञानं भ्रातुस्तज्जनकस्य तदानीमसत्त्वात् । अथोच्यते भावितयैनं गृह्णाति ।
तत्र भावितया ग्रहणं ह्यघटमानं भावित्वं नाम प्रागभावः, अभावस्य च
भावेन कः संबन्ध इति । यदि मन्यसे अस्ति कूपे जलमिति प्रतिभा, तथा च
नानागतानर्थजत्वशङ्का ततश्च प्रमाणमेवेत्यपि निरस्यति निर्निमित्तमिति ।
तच्च संशयात्मकत्वादस्य यद्युच्यते सोऽपि तदा नानुभूयते । यथा किमिदं
रजतमुतारजतमिति । अपि तु रजतमिति प्रतीतिः । न हि संशयानाः
प्रवर्तन्ते लौकिकाः, किं तु निश्चिन्वन्त एव विषयमिति किमनुभूयमान
एवारोप्यते संशयः, एकतरग्राह्यपि चायं प्रत्ययः तन्निश्चयोपायविरहात्संशय-
कोटिपतित एव भवतीति निर्निमित्तमेव । २ यदि हि प्रमाणतयाऽसौ गृह्यते
कथं क्वचिद्विसंवदेत् । अप्रमाणतया तु गृह्यमाणः कथं पुमांसं प्रवर्तयेत् ।
३ प्रत्यक्षतायां बाधमुक्त्वाऽनुमानवादी समर्थयति अथेति । ४ अयं भावः ।
यथा हि पर्वतादौ धूमदर्शनाद्धूमाव्यभिचारादग्न्यर्थन्तरनिश्चयः हृदादौ
व्यभिचारदर्शनात् नार्थविगमः, तथा विलक्षणयात्मस्थित्या पश्यन्त्यर्थ-
साध्याव्यभिचार इति प्रतिभानुमानपक्षे कैश्चिन्निक्षिप्ता । ५ कादाचित्को-
ऽनुभवः प्रतिभेत्यन्य इत्यर्थः । ६ पश्यन्ती हि भवद्भिः सदा प्रकाशमानता-

आ०-२ ] उत्पलदेवकृतवृत्त्योपेता ६१
पश्येत्याप्तेन प्रतिपाद्यमानस्य न तु सदा, ततश्च तस्या१ विच्छिन्नं दर्शनं
स्यात्, न सदा प्रकाशमानता, न चैतत् तत्कालप्रतीक्षणं मतम् ॥
स्वात्मनात्मानमथ चेत्पश्यन्ती सा भविष्यति ॥ ६५ ॥
तदानीं२ प्रतिपाद्यस्य किमायातं स्ववीक्षणात्३ ।
वक्तव्यमेव४ तस्यापि पश्यन्तीं पश्य या स्वयम् ॥ ६६ ॥
आत्मानमेव जानाति तथाप्यस्यास्ति कर्मता ।
नानुभवादिना पश्यन्तीदर्शनमपि तु सा स्वात्मना५ न व्यतिरिक्ते-
नानुभवेन स्वमात्मानं पश्यन्ती भविष्यतीति यदि मतं, तदेवं सति प्रति-
पाद्यस्य भवद्भिरुपदेष्टृभिः किमपूर्वं कार्यं स्वयमेव तस्याः प्रथनात् । एवं
तु अवश्यवक्तव्यं भवद्भिः प्रतिपादकैः६ सद्भिः प्रतिपाद्यस्य७ पश्यन्ती-
मदृष्टपूर्वां८ त्वं पश्य या स्वयमेवात्मानं पश्यति । तथापि चास्याः९
प्रतिपाद्यसंबन्ध्यनुभवं प्रति पूर्ववत् कर्मतास्त्येव१०, प्रतिपाद्येन११ परिमित-
त्वात् पराभिमतायाः पश्यन्त्याश्च्युतत्वात्, परिमितेनैव द्वैतदशोचिते-
नानुभवेन सा दृश्या स्यात्, न तु तदा प्रतिपाद्यप्रतिपादकपश्यन्तीनामैक्यं
येन कर्मतापत्तिर्न भवेत् । एवं च कर्मतापत्तौ तस्याः स्वयं प्रकाशता-
स्वभावाभ्युपगतेति विरोधः । १ तस्याः पश्यन्त्याः । २ ननु नास्माभिः
कादाचित्केनानुभवेन प्रतिपाद्या पश्यन्ती अभ्युपगता, येन कादाचित्क-
त्वात्पश्यन्त्या विच्छिन्नदर्शनेऽनित्यत्वादिदोषप्रसङ्गः । अपि तु स्वात्मना
प्रकाशमानेनानुभवितृत्वेनानुभवविषयमेव प्रकाशमानं पश्यन्ती पश्यति ।
एवं च सततं प्रकाशमानतैवेत्यपि निराकरोति तदानीमित्यादिना । तथा
स्वात्मनात्मानमेव सा प्रत्यवमृशति परन्तु पश्यन्तीव्यपदेशस्तूपदेश्यजनापेक्ष-
यैव न स्वतः कर्मव्यपदेशोऽत्रेति च समर्थयति । ३ तस्याः स्वयंप्रथनात् ।
४ उपदेशो ह्यवश्यवक्तव्यत्वाद्विधिलक्षणः, स चाज्ञातज्ञापनलक्षणः । स्वयमेव
ज्ञातेऽलमन्योपदेशकथावर्णनया । ५ यदुक्तं 'अथ स्वानुभवेनैव पश्यन्ती पश्य
युक्तितः' इत्यस्यैवोऽभिप्रायो यदिष्टः । ६ अन्योपदेशकैः । ७ उपदेश्यस्य ।
८ उपदेशो हि न दृष्टे प्रवर्तते । ९ पश्यन्त्याः । १० त्वं पश्यन्तीं पश्य
स्वानुभवेन तां लक्षयस्वेति स्फुटमेव पश्यन्त्याः कर्मत्वमायातम् । ११ ननु
पश्यन्त्याः स्वयमात्मदर्शनरूपाया न कथंचन कर्मताणुसंस्कारलेशमप्य-

६२ शिवदृष्टिः [ आ०-२
क्षतिरिति पुनरपि तत्प्रकाशकमेव प्रधानं भवेत् । अव्यतिरिक्तोऽपि¹
प्रकाशस्तस्या आत्मानमात्मना पश्यन्तीं पश्येति विवर्तभूम्यालिङ्गनात्²
अशुद्धतापन्नः । अस्यातीति पश्यन्तीस्वरूपस्य ।।
असत्यः³ प्रतिपाद्योऽस्मिन्नसत्यः प्रतिपादकः ।। ६७ ।।
असत्यस्योपदेशत्वमसत्येन परीक्ष्यते ।
पश्यन्त्यतिरिक्तः⁴ सर्व एव प्रतिपाद्यादिप्रपञ्चोऽस्मिन् दर्शनेऽसत्यः⁵,
तत् कुतः पश्यन्त्याः सिद्धिः कस्य वा केन वा प्रमाणेन ।।
येन सा वा प्रमाणेन स्थाप्यते तस्य सत्यता ।। ६८ ।।
तत्सत्यत्वे⁶ द्विसत्यत्वमसत्यत्वे न किंचन ।
यदि वा येन प्रमाणेन सा व्यवस्थाप्यते तस्य सत्यता इष्टा, तत्
द्वयोः पश्यन्तीतत्प्रमाणयोः सत्यता प्राप्ता⁷, प्रमाणस्यासत्यत्वे न किंचन
स्थितं स्यात् ।।
साधुशब्दसमुच्चारात्कस्य स्वर्गादियोगिता ।। ६९ ।।
पश्यन्त्याश्चेदविद्यात्वं तद्भोगोन्मुख्ययोगतः ।
मध्यमादेर्जडायाः किं भोगेन शबलात्मना ।। ७० ।।
तस्मादसाधुः साधुः स्याच्छब्दविद्याफलप्रदः ।
एवं व्याकरणस्यापि समुच्छेद उपैति ते ।। ७१ ।।

स्पृशन्त्याः कथं पूर्ववत्कर्मेति । तत्र हि पारतन्त्र्यं कर्मताऽत्र तु स्वतन्त्रैवेत्यत
आह प्रतिपाद्येनेत्यादि । १ अथ प्रकारान्तरेणापि । अथ स्वानुभवेनैव
पश्यन्तीं पश्येति युनक्ति अव्यतिरिक्त इत्यादिना । २ त्वं तस्या आत्मान-
मात्मना पश्येति तथा च न कर्मता नापि चोपदेशानार्थकयमित्येतदपि सम-
र्थयति विवर्तभूम्यालिङ्गनात् इत्यादिना । ३ ननु च यः प्रतिपाद्यः सोऽपि
पश्यन्ती, योऽपि प्रतिपादकः सोऽप्यसत्यः पश्यन्त्येव, योऽप्युपदेशः सोऽप्य-
सत्यः पश्यन्त्येव, योऽपि तत्स्वरूपे परीक्षकः सोऽप्यसत्यः पश्यन्त्येवेति किमत्र
परस्य कथनीयमिति चेत्, एतदेव पुनरपि समर्थनार्थं कथनीयमसत्यमेव हि
सर्वं तर्ह्येतत्संपन्नमित्यलं भवद्वाक्प्रलापेनेत्यर्थः । ४ विशेषप्रतिषेधे सामान्या-
भ्यनुज्ञानमिति नयेनाह पश्यन्त्यतिरिक्त इति । ५ पश्यन्तीविचारे । ६ तस्य
प्रमाणस्य । ७ तदप्यनिष्टमेव ।

आ०-२ ] उत्पलदेवकृतवृत्त्योपेता ६३
वैयाकरणैः साधुशब्दप्रयोगः स्वर्गापवर्गफल उक्तः । 'एकः शब्दः
शास्त्रपूर्व प्रयुक्तः स्वर्गे लोके कामधुग्भवति' इति । तथा—
'साध्वी१ वाग्भूयसी येषु पुरुषेषु व्यवस्थिता ।
अधिकं वर्तते तेषु पुण्यरूपं प्रजापतेः ॥
प्राजापत्यं महत्तेजस्तन्मात्रैरेव२ संवृतम् ।
शरीरभेदे३ विदुषां स्वां योनिमुपधावति ॥'
इति । तत्फलं स्वर्गाख्यं तावत्कस्य स्यात् यः शब्दप्रयोगस्य कर्तेति तत्फला-
र्थितया पश्यन्त्याः कर्तृत्वे स्वर्गभोगोन्मुख्यात् अविद्यासंपर्केणाशुद्धता स्यात् ।
मध्यमावैखरीदशायामिष्टानिष्टोपलम्भभाजिप्राप्तिपरिहारोन्मुख्येन प्रवृत्तिः ।
तन्न, पारमार्थिकप्रमातृनिष्ठा हि विषयव्यवस्थितिः, तन्मध्यमादेः सवि-
भागत्वेन द्वैतावस्थाने सति अविद्याशबलरूपतया जडत्वान्न परमार्थपद-
प्रतिष्ठेने किञ्चिद्भोगेेन, भोग एवासौ न भवेदित्यर्थः । तस्मात्साधुशब्दः
प्रयुक्तः शब्दविद्याफलस्य भोगादेर्दाता, प्रत्युत पश्यन्त्या अशुद्ध्यापादनेना-
साधुरशुभः स्यात् । एवं चाशुभकारित्वाद्यथावर्णितफलं व्याकरणमपि
त्वदीयं समुच्छिन्नं हेयमेव स्यात् ॥ ७१ ॥
वैयाकरणतां त्यक्त्वा विज्ञानान्वेषणेन४ किम् ।
भवतामप्रस्तुतेन५ न केवलमिहोदितम्६ ॥ ७२ ॥
विज्ञानाभासनं यावत्समीक्षायामुदाहृतम्७ ।
१ साध्वी व्याकरणव्युत्पत्तिसंस्कारसहिता ।
२ तैरेव केवलं संवृतं गोपितम् ।
३ मरणक्षणे ।
४ सम्यग्ज्ञानवेषणया ।
५ प्रस्तावनानर्हेण ।
६ ननु साधुशब्दानुशासनत्वमेव प्रधानं प्रयोजनं व्याकरणस्य
व्यवस्थापितं प्रसङ्गागतं तत्र विज्ञानाभासनं व्यवस्थापितमिति कात्र
हानिरिति समर्थयति न केवलमित्यादिना ।
७ अनेन तेषामत्र सिद्धान्तप्रतीतिरस्तीति ध्वनितम् ।

६४ शिवदृष्टिः [ आ०-२

अर्थप्रतीतिहेतुसाधुशब्दानुशासनव्यापारमेव¹ वैयाकरणत्वं² त्यक्त्वा
मोक्षप्रयोजनैः शास्त्रैर्यत्सम्यग्ज्ञानमनुसरणीयं तदन्वेषणेन भवतां करणीय-
त्वेनाप्रस्तुतेन³ न किंचित्, न केवलं चात्रैव पश्यन्त्यभिधानेन सम्यग्ज्ञाना-
भास एव उक्तो यावच्छब्दधातुसमीक्षायामपि विद्वद्भर्तृहरिणा॥
‘दिक्कालादिलक्षणेन व्यापकत्वं विहन्यते।
अवश्यं व्यापको यो हि सर्वदिक्षु स वर्तते॥
‘दिक्कालाद्यनवच्छिन्नानन्तचिन्मात्रमूर्तये⁴ ।
स्वानुभूत्येकमानाय नमः शान्ताय तेजसे॥’
१ इदानीं यदुक्तं तैरलमनेनाग्रहेण, ‘एवं व्याकरणस्यापि
समुच्छेद उपैति त’ इत्येवं रूपेण। यतोऽत्र ‘साधुभिर्भाषितव्यं
नासाधुभिः’ इति न ‘ब्राह्मणेन नैव म्लेच्छितवै म्लेच्छो ह वा एष
यदपशब्दः’ इति श्रुतिश्च। तथा ‘आहिताग्निरपशब्दं प्रयुज्य प्रायश्चित्तीयां
सारस्वतीमिष्टिं निर्वपेत्’ इति च। तथालमन्येन प्रयोजनेन सकलपुरुषार्थ-
साधनोपदेशानिधेर्वेदस्य व्याकरणमर्थबोधकत्वात्प्रधानमङ्गमिवि तस्मा-
त्सिद्धमेतत्। तस्माद्व्याकरणाभियोगसुभगप्रौढोक्तिभिः पण्डितैरक्लेशेन
विचित्रवैदिकपदव्युत्पत्तिरासाद्यते। अन्यैरप्युपबृंहिते दृढतरमङ्गैर्र्निरुक्ता-
दिभिर्वेदे स्वार्थधियं वितन्वति कुतः प्रामाण्यभङ्गो भवेत् इति तदेव विषय-
भेदोत्थापनपूर्वं सत्यमित्यनुमत्याङ्गीकरोति साधुशब्दानुशासनेत्यादि।
२ यतो विभज्य आक्रियन्ते शब्दरूपाणि येन तद्व्याकरणमित्यन्वर्थे तस्य
नाम। तद्विदन्ति अधीयन्ते वा वैयाकरणास्ते, तेषां भावस्त्वप्रत्ययेनोक्तः,
स च भावप्रत्ययो धर्मान्तरप्रतिक्षेपक इति वैयाकरणतामिति भावप्रत्ययेन
ध्वनितः। ३ अप्रस्तुतेनेति प्रस्तावसदृशं हि वावयं शोभावहमिति। तच्च
नोपपन्नं, यद्व्याकरणं सादुशब्दानुशासनलक्षणं तद्धि मोक्षं प्रति प्रत्युत
बाधकमेव। तथा हि मोक्षो हि सर्वथा विच्छेदः। यत्पुनः ‘साधुभिर्भा-
षितव्यं नासाधुभिः’ इति प्रोक्तं, तत्र कोऽसाधुः साधुर्वेति प्रकृतान्तराय-
कारित्वान्न किंचित्तेन फलमित्यर्थः। ४ अत्र हि तत्रभवद्भर्तृहरेर्व्यापकत्वमेव
मुख्यवृत्त्या कथनीयम्। तथा हि दिग्देशकालैर्यतोऽपरिच्छिन्नोऽपरिमितस्त-
तोऽन्तो मर्यादारहितः व्यापक इत्यर्थ। तथा कालपरिच्छेदराहितत्वादन्नतो
विनाशरहितो नित्य इत्यर्थः। अत्र हेतुगर्भं विशेषणं चिन्मात्रमूर्तय इति,
तदेव व्यापकत्वं प्रमाणादिव्यापारनिरसनेन समर्थयति स्वानुभूतीत्यादिना,

आ०-२ ] उत्पलदेवकृतवृत्त्योपेता ६५
इति लक्षणेन१ दिग्देशकालैरवच्छेदो विशिष्यमाणता निषिद्धा। तच्चायुक्तं,
परिमितदेशकालादर्थात्त्तस्यावच्छेदात्, अन्यथा२ सर्वदिक्कालादिविशेषण-
भावे व्यापकत्वादि न स्यात् । व्यापको३ हि भवेत् सर्वदिक्षु अवश्यं वर्तमानः
सर्वकालावच्छिन्नश्च४ नित्यः। व्यापकत्वमुपलक्षणं५ निर्दिष्टम् ॥
अथ दिक्कालविशेषावच्छेदाभावो मतः, तत्तथैव६ वक्तव्यं न सामा-
न्येन न च तदपि युक्तमित्याह--
स्वानुभूतिर्वर्तमानकालेनास्य७ विभाव्यते ॥ ७३ ॥
एवं कालानवच्छेदः कथमस्योदितो हि तैः८ ।
यस्मिन् हि कालभागे स्थितः सांसारिकः प्रमाता तेनैव वर्तमान-
कालेन भविष्यदादिना तदा तस्यावस्थानात् स्वानुभवविषयतास्योपलक्ष्यते,
तत्कथं कालविशेषेणाप्यनवच्छेदः ॥
तेजस इति प्रकाशरूपत्वात् । शान्तायेति विकल्पोत्तीर्णत्वात् । तदेतदाभास-
रूपतया न सम्यग्रूपमिति कथयति दिक्कालेति । १ असाधारणस्वरूपकथनं
लक्षणम्। २ अयं भावः-यदि भवद्भिरत्र दिक्कालाकारविशेषणत्वेन तस्य
विशेष्यस्य तदभावसाधनत्वमिष्टं, न तैरयं विशेष्यो भवतीत्येवं प्रकारं
तर्हि परिमितादेव तत्सिद्धयति । न च तदिष्टम्, अथ किमिति परिमिता-
देवेत्युच्यते । किमिति न सर्वस्मादित्युक्तो बाधमाहान्यथेत्यादि ।
३ यदि हि भवतां सर्वस्माद्विशेष्यमाणत्वमिष्टं स्यात्तत्किमर्थं
दिक्कालादिविशेषणत्वं निषिद्धम् । अनया हि भवदुक्तया तेऽपि किंचित्स्व-
रूपका इत्युक्तं संभवत्येवेत्याह व्यापको हीत्यादि । ४ ननु च यथा भर्तृहरि-
श्लोकेऽनन्त इदिशब्देन व्यापकत्वं नित्यत्वं चोक्तं तथैवात्रापि समर्थवाक्ये
कथनीयमिति कथमुक्तम्-
'अवश्यं व्यापको यो हि सर्वदिक्षु स वर्तते ।' इति ।
५ अत्र हि दिग्व्यापकत्वमेवोक्तं भवेदित्याशंकागर्भीकारेणाहोप-
लक्षणं निर्दिष्टम् । तदाह सर्वकालावच्छिन्नश्च नित्य इति । ६ तत्तथा
व्यापकत्वनित्यत्वे सिद्धे । तथैव विशेषतयैव । ७ न च भवद्भिरैतादृगेवा-
नेनेष्टं येन दिक्कालविशेषावच्छेद एवेति कथयति स्वानुभूतिरिति ।
८ यदि हि सर्वकालावच्छिन्नत्वेनैव भवतां कालानवच्छेद इष्टः स्यात्तत्स्वा-
नुभूतीति वर्तमानकालानुभवविषयता कथमस्योच्येत ततश्च नैतद्भवता-
मिष्टमिति सिद्धम् ।
५

६६ शिवदृष्टिः [ आ०-२
अनन्तस्यानुभूतिः¹ का परिच्छेदं विनात्मनः ॥ ७४ ॥
अनन्तेऽवगमः कुत्र² तेजस्वे शान्तता कथम् ।
असर्वगप्रमाणं हि मूर्त्तिर्नो³ लक्ष्यते चितः ॥ ७५ ॥
धातुषट्कोपगमाद्वेदवादे⁴ देशकालयोगोऽवश्यंभावीत्यनन्तत्वं
देशकालपर्यवसानमुच्येत, अतश्चापर्यवसितदेशकालस्य⁵ सानुभूतिर्न तयोः
संबन्धो युक्त इत्यर्थः । तथा⁶ हि आत्मनः स्वरूपस्य परिच्छेदमेयत्तां⁷
विना अनन्ते वस्तुनि कुत्रांशेऽवगमोऽस्तु भागानामपर्यवसानात् । अनन्तता⁸-
प्रतीतिस्तु परिदृष्टतावतपदार्थनिषेधपुरःसरत्वेनाग्राह्याद्यन्तकोटिदीर्घ-
वस्तुमात्रावसायिनी स्फुरति, न त्वनन्तेन रूपेणापरिच्छिन्नेनावभासन-
संभवः । परिसमाप्तरूपनिश्चयो हि प्रतीतिः । तेजोरूपता चेत्, निरा-
भासत्वाभावात् कथं शान्तता । तत्केयमुक्तिः 'शान्ताय तेजसे' इति ।
उपचारे च किं प्रयोजनम् असर्वगतद्रव्यपरिमाणं मूर्तिः काठिन्यं वा न चित्
भवति, तत्कथं चिन्मूर्तय इति ॥ ७५ ॥
अत्रैव शब्दनित्यत्ववादिनो रूढतां गताः ।
अनादिनाथ तेनैव शब्दतत्त्वेन तुल्यता ॥ ७६ ॥
अन्ये वैयाकरणा एव स्फोटादन्यदेव शब्दात्मानं नित्यमिच्छन्ति,
तत्रैव रूढाः । अथ तत्रापि⁹ तेषां पश्यन्तीरूपेणानादिनिधनात्मना शब्द-
१ ननु 'निश्चयेनान्यसिद्धान्तं यो न वेत्ति बुधोऽबुधः ।
स्वयं स संशयानोऽन्यं कथं खण्डेत स्वल्पधीः ॥'
इति नयेनानिश्चितपराशयेन कथं ग्राह्यते । तथा हि दिक्कालानवच्छेदे-
नानन्तत्वं देशकालविप्रकृष्टत्वेन देशकालापर्यवसानमुच्यते । तथा च देश-
कालसंनिकृष्टं वस्तु अव्यापकमनित्यं चोच्यते, देशकालविप्रकृष्टं तु
व्यापकमिति नित्यमिति कथ्यते ततश्च का हानिरित्यत आह अनन्तस्यानु-
भूतिः केति । २ अनन्ताय तेजसे इति यदुक्तं तदपि न युक्तमित्यत आह ।
३ चिन्मात्रमूर्तय इति एतदपि मूर्तिभागं विदलयति । ४ नैयायिकादिमते ।
५ यदि भवद्भिरनन्तत्वमुच्यत इति शेषः । ६ युक्त इत्यर्थ इत्यन्तं युगपदेव
देशकालापर्यवसानत्वेन स्फुटमेवानन्त्यमिति निरस्यति । ७ देशेन कालेन
च । ८ कुत इति समर्थयति । नित्यशब्दतत्त्वे । ९ तेषां नित्यशब्दात्म-
तत्त्ववादिनाम् ।

आ०-२ ] उत्पलदेवकृतवृत्त्योपेता ६७
तत्त्वेन तुल्या प्रमाणाभावादिदूषणता स्फोटात्मना¹ वा ॥ ७६ ॥
तदाह—
आप्तानामभाषितत्वे विशेषो नास्ति शब्दगः ।
नित्यत्वे शब्दतत्त्वस्य व्यङ्ग्यत्वं ध्वनिभिर्न च ॥ ७७ ॥
व्योमवच्चेन्न तुल्यत्वं सदा व्योम्न्यनुमेयता ।
अनाप्तभाषितस्यापि नित्यत्वाविशेषात् तुल्यप्रमाणता² स्यात् ।
न³ च नित्यस्य ध्वनिभिः कदाचिद्व्यङ्ग्यत्वं युक्तं नित्यमेकरूपत्वेन
व्यक्ताव्यक्ततायोगात् । अथ यथा नित्यमेकमपि चाकाशं ध्वनिभि-
र्व्यज्यते घटाकाशादि वा घटादिभिः तथा शब्दोऽपीति । तन्न⁴ तुल्यत्व-
मत्र, यतः सदा व्योम्नि शब्दगुणादिनानुमेयता न तु प्रत्यक्षाख्या
व्यक्तिः ।
भवत्पक्षे⁵ न किं न्याय एष आयाति चेच्छिवे ॥ ७८ ॥
तथा रूपानुरूपत्वात्प्रसूतेः शिवरूपतः⁶ ।
सत्यत्वाच्च न तुल्य⁷त्वमतोऽस्मात्प्रविरम्यताम्⁸ ॥ ७९ ॥
१ तुल्येति संबन्धः । तत्तुल्यत्वमेवाह आप्तेति । २ तथा
चाव्यवस्था न चेष्टेति भावः । ३ ननु च नित्यत्वेऽपि शब्दतत्त्वस्याप्ता-
नाप्तभाषितव्यवस्था सिद्धयत्येव, नित्यत्वेऽपि ध्वनिभिरेव तस्य व्यङ्ग्य-
त्वादाप्तध्वनिव्यंग्यत्वे सत्यता, अनाप्तध्वनिव्यंग्यत्वेऽसत्यतेति । तथा च
न कश्चिद्दोष इत्यत आह न चेत्यादि । ४ तन्नेति न शब्दः काकाक्षि-
वद्योज्यः । तन्नेति भग्नद्वचनमयुक्तमित्यर्थः । न हि तुल्यमत्रेति योज्यम् ।
५ ननु च ‘अचिन्त्याः खलु ये भावा न तांस्तर्केषु योजयेत्’ इत्याप्तोक्ति-
रेवैतादृग्विषयेऽनुमन्तव्या कोऽत्र निर्बन्धो ‘यद्याभासान्’ इत्यादि । तथा
चाप्तोक्तत्वान्मौनमेवात्र शरणम् । नहि अचिन्त्येऽपि तर्कोद्युक्तस्य कदा-
चिदपि सत्यार्थपरिनिष्ठितिः स्यात् । अथ चेत्तर्क एव शरणं, तर्हि किमिति
भवद्भिर्वयमेव प्रत्याक्षिप्ताः । भवतामप्यत्र का युक्तिरित्याशंकापूर्वं स्वमतो-
त्कर्षं प्रथयति भवत्पक्ष इत्यादिना । न किंशब्दः शिरश्चालने, न किमायाति
आयात्येवेत्यर्थः । इति शब्दस्याध्याहारोऽत्र कर्तव्यः । ६ ‘रूपप्रसाररसतो
गर्हितत्वमयुक्तिमत्’ इति प्रथमाह्निक एवोक्तत्वादित्यर्थः । ७ भवन्मतेन ।
८ भवद्भिरत्र दूषणारोपणादिनेत्यर्थः । अथ वास्मात्प्रविरम्यतामिति

६८ शिवदृष्टिः [ आ०-२
शिवाद्वैतपक्षेऽपि भवतः शब्द इव शिवेऽपि सत्यत्वादिदूषणन्यायः
किं नापततीति चेत् । तन्न, जगदपि ततः शिवरूपात् शिवरूपानुरूप्येण
तथा सर्वशक्तियोगात् यदा प्रसूतं तदा शिवरूपमेव, अत एव च सत्यरूपम्,
तथा च वक्ष्यते विस्तरतः । तन्न तुल्यत्वं शब्दाद्वैतपक्षेण शिवाद्वयस्येत्ये-
तद्दूषणापादनात् विरम्यताम् ॥ ७६ ॥
तदेतत्प्रासङ्गिकमुक्त्वा पश्यन्तीमेव पर्यालोचयन्नाह—
अथ १ नाम्नैव पश्यन्ती स्फुटमेव जडा ततः ।
ज्ञानशक्तिः स्मृता भङ्ग्या स्त्रीलिङ्गव्यपदेशतः ॥ ८० ॥
अथ दर्शनार्थान्वये२ दोषात्नाममात्रेण यादृच्छिकेन३ पश्यन्ती
इष्यते, स्त्रीलिङ्गभङ्ग्या४ च ब्रह्मसम्बन्धिज्ञानशक्तिरूपा सा मता, ततो
विरुद्धमेतत्५ दर्शनासमन्वयात् जडतापत्तेः, जडात्मनि च ज्ञानशक्तित्त्वानु-
पपत्तिरिति ॥ ८० ॥
शब्दस्य विषयाख्यस्य मिश्रत्वेनेन्द्रियस्य तु ।
सर्वदर्शनविज्ञानशून्यता६ पदवेदिनाम् ॥ ८१ ॥
यस्मादनादिनिधनं शब्दतत्त्वं परा हि वाक् ।
पश्यन्त्या वर्ण्यमानत्वे हस्ते ग्राह्यैकता पतेत् ॥ ८२ ॥
ल्यब्लोपपञ्चम्या व्याख्येयम् । अस्मादेनमाविश्य स्वयमेव भवद्भिः प्रकर्षेण
सुखेन स्थीयतां, स्वमतं त्यक्तवैतमेव मतमाश्रयध्वमित्यर्थः । १ ननु कृतं
भवद्दोषारोपणेन किं पश्यन्तीति कथ्यतामिति । नहि सर्वत्र यौगिकोऽर्थः
संभवति । सन्ति हि डित्थादयोऽपि शब्दाः । ततश्च रूढिमहिम्नैव कुशला-
दिवदत्रापि पश्यन्तीनिर्देशः । न च वक्तव्यं किमनेन तथापि पश्यन्तीशब्देन
व्यपदेश्यं, स्त्रीलिङ्गनिर्देशादेव ज्ञानशक्तिरूपत्वादस्या इत्यपि निरसयन्ना-
हाथेत्यादि । २ दृशिधातोः कर्मरूपस्यार्थस्यानन्वये । ३ सांकेतिकेन ।
४ तथापि किं वस्तु पश्यन्त्या स्वीकृतमित्यत आह स्त्रीलिङ्गेति । ५ पश्य-
न्तीति दर्शनार्थासंभवेनायौगिकत्वे स्थिते सतीत्यर्थः । अहो महदाश्चर्यं
पश्यन्तीति दर्शनासम्भवाद्रूढित्वमाश्रितं तत्रैव च ज्ञानशक्तिरिति । ६ इदानीं
केचिदनादिनिधनमित्यत्र शब्दतत्त्वमित्यनेन तथा वाग्रूपतामित्यत्र च
परावागित्‍यनेन अनयोर्वाक्शब्दतत्त्वयोः परस्परसंश्लेष एव यः स एव

आ०-२ ] उत्पलदेवकृतवृत्त्योपेता ६६
विषयरूपत्वेन कर्मतया¹ यस्याख्या प्रतीतिः शब्दस्य तस्य इन्द्रि-
यस्य च करणतया² प्रसिद्धस्य वाग्रूपस्य मिश्रत्वेनैकीकारेण यस्मात्तैरुक्त-
मनादिनिधनमित्यादिकमभेदाभिधायि तयोः³, तस्मात्तेन मिश्रीकारेण
सर्वदर्शनाज्ञानता⁴ पदवेदिनां वैयाकरणानां प्राप्ता। नहि क्वचिदपि सांख्यादि-
दर्शनेषु व्यावहारिकयोरिन्द्रियविषययोरभेद इष्टः। एवं⁵ च वा शब्दस्य
परत्त्वेनानादिनिधनत्वेनाद्वयवादादैक्येन वर्ण्यमानत्वे हस्तेऽपि⁶ कर्मेन्द्रिये
तद्ग्राह्येण विषयेणैकता प्रसज्येत ॥ ८२ ॥
ब्रह्मणो ज्ञानशक्तिः⁷ पश्यन्तीत्यपि यावदिष्यते तावदन्यदपि⁸ सूक्ष्म-
तरमेष्टव्यमित्याह--
पश्यन्ती हि क्रिया तस्या भागौ पूर्वापरौ स्थितौ ।
न तद्दृष्टव्यमित्येतद्विमर्शः ९ पूर्वतो भवेत् ॥ ८३ ॥
यथा कर्तुः कुलालादेर्घटः कार्य इतीदृशः ।
विमर्श इच्छारूपेण तद्वदत्रापि संस्थितम् ॥ ८४ ॥
सा स्थिता पूर्वतस्तस्य इच्छायाः प्रसरः कथम् ।
यावन्न सूक्ष्म उल्लासश्चितः कार्योन्मुखः स्थितः ॥ ८५ ॥
तस्या अपि सामरस्ये व्यवस्थावान् स्थितः शिवः ।
एवं भवप्रक्रियाया अपि सूक्ष्मतरा स्थितिः ॥ ८६ ॥
परं तत्त्वमित्याहुः। तच्च शब्दतत्त्वं विषयाख्यं कर्मरूपं ग्राह्यं वाक्तत्त्वं
च करणरूपं ग्राहकं, तथा च ग्राह्यग्राहकयोरभेद एव परमार्थतत्त्वमिति
तदेतत्सोपहासं प्रत्याह सर्वदर्शनेति। १ ग्राह्यतया। २ ग्राहकतया।
३ वाक्तत्त्वशब्दतत्त्वयोः। ४ सर्वशास्त्रानभिज्ञत्वं। ५ एवमित्यङ्गीकारे।
६ हस्तेनेत्युपलक्षणं तेनान्येषामपि कर्मेन्द्रियाणामेवमेव बोध्यम्। ७ ननु
किमिदमुच्यते जडात्मनि ज्ञानशक्तिरिति, अत्र हि न स्वरूपद्वित्वमाश्रितं,
येन स्वरूपं जडात्मकं, सा च स्वयं ज्ञानात्मिका शक्तिरिति। यैव हि
ब्रह्मणो ज्ञानात्मिका शक्तिः सैव पश्यन्तीति शक्तिरूपा, न तु स्वतन्त्रा
काचिदिति। तथा च न तस्यां काचनापि पूर्वोक्तदूषणावतारसरणिरित्य-
भ्युपगमद्वारेण स्वमतेन सिद्धान्तयति। ८ उन्मीलितमायुष्मतो विवेकचक्षुषा
न कारणमत्र विद्मो येन न पूर्णं विकसतीति भावत्वेनाह तावदित्यादि।
९ न शब्दोऽत्र शीर्षचालनन्यायेनाभ्युपगमेन द्रष्टव्यं द्रष्टव्यमेवेत्यर्थः।