शिवदृष्टि (सोमानन्दनाथ - उत्पलदेवाचार्य वृत्ति सहित काश्मीर प्रत्यभिज्ञा मूल दर्शन सटीक)

६४ शिवदृष्टिः [ आ०-२

अर्थप्रतीतिहेतुसाधुशब्दानुशासनव्यापारमेव¹ वैयाकरणत्वं² त्यक्त्वा
मोक्षप्रयोजनैः शास्त्रैर्यत्सम्यग्ज्ञानमनुसरणीयं तदन्वेषणेन भवतां करणीय-
त्वेनाप्रस्तुतेन³ न किंचित्, न केवलं चात्रैव पश्यन्त्यभिधानेन सम्यग्ज्ञाना-
भास एव उक्तो यावच्छब्दधातुसमीक्षायामपि विद्वद्भर्तृहरिणा॥
‘दिक्कालादिलक्षणेन व्यापकत्वं विहन्यते।
अवश्यं व्यापको यो हि सर्वदिक्षु स वर्तते॥
‘दिक्कालाद्यनवच्छिन्नानन्तचिन्मात्रमूर्तये⁴ ।
स्वानुभूत्येकमानाय नमः शान्ताय तेजसे॥’
१ इदानीं यदुक्तं तैरलमनेनाग्रहेण, ‘एवं व्याकरणस्यापि
समुच्छेद उपैति त’ इत्येवं रूपेण। यतोऽत्र ‘साधुभिर्भाषितव्यं
नासाधुभिः’ इति न ‘ब्राह्मणेन नैव म्लेच्छितवै म्लेच्छो ह वा एष
यदपशब्दः’ इति श्रुतिश्च। तथा ‘आहिताग्निरपशब्दं प्रयुज्य प्रायश्चित्तीयां
सारस्वतीमिष्टिं निर्वपेत्’ इति च। तथालमन्येन प्रयोजनेन सकलपुरुषार्थ-
साधनोपदेशानिधेर्वेदस्य व्याकरणमर्थबोधकत्वात्प्रधानमङ्गमिवि तस्मा-
त्सिद्धमेतत्। तस्माद्व्याकरणाभियोगसुभगप्रौढोक्तिभिः पण्डितैरक्लेशेन
विचित्रवैदिकपदव्युत्पत्तिरासाद्यते। अन्यैरप्युपबृंहिते दृढतरमङ्गैर्र्निरुक्ता-
दिभिर्वेदे स्वार्थधियं वितन्वति कुतः प्रामाण्यभङ्गो भवेत् इति तदेव विषय-
भेदोत्थापनपूर्वं सत्यमित्यनुमत्याङ्गीकरोति साधुशब्दानुशासनेत्यादि।
२ यतो विभज्य आक्रियन्ते शब्दरूपाणि येन तद्व्याकरणमित्यन्वर्थे तस्य
नाम। तद्विदन्ति अधीयन्ते वा वैयाकरणास्ते, तेषां भावस्त्वप्रत्ययेनोक्तः,
स च भावप्रत्ययो धर्मान्तरप्रतिक्षेपक इति वैयाकरणतामिति भावप्रत्ययेन
ध्वनितः। ३ अप्रस्तुतेनेति प्रस्तावसदृशं हि वावयं शोभावहमिति। तच्च
नोपपन्नं, यद्व्याकरणं सादुशब्दानुशासनलक्षणं तद्धि मोक्षं प्रति प्रत्युत
बाधकमेव। तथा हि मोक्षो हि सर्वथा विच्छेदः। यत्पुनः ‘साधुभिर्भा-
षितव्यं नासाधुभिः’ इति प्रोक्तं, तत्र कोऽसाधुः साधुर्वेति प्रकृतान्तराय-
कारित्वान्न किंचित्तेन फलमित्यर्थः। ४ अत्र हि तत्रभवद्भर्तृहरेर्व्यापकत्वमेव
मुख्यवृत्त्या कथनीयम्। तथा हि दिग्देशकालैर्यतोऽपरिच्छिन्नोऽपरिमितस्त-
तोऽन्तो मर्यादारहितः व्यापक इत्यर्थ। तथा कालपरिच्छेदराहितत्वादन्नतो
विनाशरहितो नित्य इत्यर्थः। अत्र हेतुगर्भं विशेषणं चिन्मात्रमूर्तय इति,
तदेव व्यापकत्वं प्रमाणादिव्यापारनिरसनेन समर्थयति स्वानुभूतीत्यादिना,