सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

सङ्गीतदर्पण (दामोदर पण्डित - तंजौर सरस्वती महल संस्करण, सङ्गीत एवं नाट्य लक्षण)

Sangita Darpana of Damodara Pandita (TMSSML Edition)

दामोदर पण्डित (सम्पादक: के. वासुदेव शास्त्री) द्वारा

DevanagariSanskritpublished258 पृष्ठ

மர்கள்-> wait, is itகாயகாதமர்கள்? காயகமத்தியம, காயகாதமர்கள்`
Yes: காயகமத்தியம, காயகாதமர்கள்.

Now let's check line 9:
सन्दष्टोद्धुष्टभीतादि दोषाः स्युः पञ्चविंशतिः ॥ ३२७ ॥

  • सन्दष्टोद्धुष्टभीतादि दोषाः स्युः पञ्चविंशतिः ॥ ३२७ ॥
    Wait, पञ्चविंशतिः: पञ्चविंशतिः - is it ञ्च or ञ् च? It's ligature ञ्च.

Line 10:
सन्दश्य दशनं गायेत् असौ सन्दष्ट उच्यते ।

  • सन्दश्य दशनं गायेत् असौ सन्दष्ट उच्यते ।
    Check spacing: गायेत् असौ or गायेदसौ?
    In the print: गायेत् असौ सन्दष्ट उच्यते । (there is a space between गायेत् and असौ).

Line 11:
उद्धुष्टो विरसोद्धोषः सीत्कारी सीत्कृतैर्मुहुः ॥ ३२८ ॥

  • उद्धुष्टो विरसोद्धोषः सीत्कारी सीत्कृतैर्मुहुः ॥ ३२८ ॥

Line 12

58
गात्रं प्रसार्य यो गायेत् प्रसारी सतु गायनः ।
नेत्रे निमील्य यो गायेत् सतु प्रोक्तो निमीलकः ३३५ ॥
नीरसो रक्तिहीनो यः स प्रोक्तो विरसोऽधमः ।
यस्तुवर्ज्यस्वरं गायेत् सोपस्वर उदाहृतः ॥ ३३६ ॥
अव्यक्तवर्णं यो गायेत् अव्यक्तस्सनिगद्यते ।
स्थानत्रयंनशक्नोति गातुं गानक्रियासु यः ॥ ३३७ ॥
स्थानभ्रष्टस्सकथितो गीतज्ञैर्गायनाधमः ।
शुद्धच्छायालगौ रागौ मिश्रयन्यस्तुगायति ॥ ३३८ ॥
समिश्रकस्तथान्येषां रागाणामपि मिश्रणात् ।
स्थाय्यादिष्ववधानेन निर्मुक्तोऽनवधानकः ॥ ३३९ ॥
(327-339) The 25 Outstanding faults in Singing.
(சு 327-339) பாடுவதில் ஏற்படும் 25 தோஷங்கள்
शिक्षाकारोनुकारश्च रसिको रञ्जकस्तथा ।
भावकश्चेति गीतज्ञाः पञ्चधा गायनं जगुः ॥ ३४०
न्यूनशिक्षणे दक्षः शिक्षाकारो मतस्सताम् ।
स्वबुद्ध्यातिशयेनान्यच्छायामनुकरोतियः ॥ ३४१ ॥
अनुकारस्सकथितो द्वितीयोगायनो बुधैः ।
स्वयमेवरसाविष्टो रसिकोगायनोभवेत् ॥ ३४२ ॥
गानेन रञ्जयेद्यस्तु श्रोतॄन् गाता स रञ्जकः ।
गीतस्यातिशयोत्थानाद्भावकः परिकीर्तितः ॥ ३४३ ॥
340—343. Four types of singers
(சு. 340—343) நான்குவகைப் பாடகர்கள்.

59
एकल्यो यमलो बृन्दगायनश्चेति सत्रिधा ।
एक एव तु यो गायेत् असावेकल्यगायनः ॥ ३४४ ॥
सद्वितीयो यमलकः सबृन्दो बृन्दगायकः ।
344— Single double and group singers.
சு. 344— ஒருவர், இருவர், பலர் சேர்ந்து பாடும் பாடகர்கள்
रूपयौवन माधुर्यशालित्वमधिकोगुणः ॥ ३४५ ॥
345. The 3 necessary requirements of singers:—
(1) attractive personality (2) youthful stage in life.
(3) sweet voice.
சு, 345. பாடகர்களுக்கு முக்கியமான 3 குணங்கள்:—
(1) நல்லதோற்றம், (2) வாலிப வயது, (3) இனியகுரல்.
वाग्वर्णसमुदायस्तु मातुरित्युच्यते बुधैः ।
गेयं धातुर्द्वयोः कर्ता प्रोक्तो वाग्गेय कारकः ॥ ३४६ ॥
346— The 2 Component parts of musical Compo-
sition:—
(1) ' Matu ' (the words) (2) ' Dhathu ' (the tune)
சு--346-- ஸங்கீத ஸாஹித்தியத்தின் 2 அம்சங்கள்:—
(1) 'மாது' (வார்த்தைகள்) (2) 'தாது' (வர்ண மெட்டு)
शब्दानुशासनज्ञान मभिधानप्रवीणता ।
छन्दःप्रभेदवेदित्वं अलङ्कारेषु कौशलम् ॥ ३४७ ॥
रसभावादिविज्ञानं सर्वदेशस्थितिज्ञता ।
लयतालकलाज्ञानं हृद्यशारीरशालिता ॥ ३४८ ॥
सङ्गीतशास्त्रनैपुण्यं प्रतिभाच सभाजयः ।
रागद्वेषपरित्यागः सान्द्रत्वमुचितज्ञता ॥ ३४९ ॥

60
प्रत्यग्रधातुनिर्माणमनुच्छिष्टार्थकल्पनम् ।
द्रुतगीतविनिर्माणं पाठान्तरविदग्धता ॥ ३५० ॥
इत्यादि गुणसपन्नश्रेष्ठो वाग्गेयकारकः ।
347—350— 'Vak-geya-kara' (the highly qualified
Composer of music) and his qualifications.
(க. 347—350— 'வாக்கேயகாரர்' எனும் உயர்ந்த சாகித்ய
கர்த்தாவின் லக்ஷணங்கள்.
धातोरतिशयं कुर्यात् मातुमन्दस्तु मध्यमः ॥ ३५१ ॥
अप्रगल्भः प्रबन्धेषु भवेत्सोपि च मध्यमः ।
अन्यधातौ मातुकर्ता कुट्टिकारोऽधमोमतः ॥ ३५२ ॥
351—352— The lower ranks of comopsers
(சு. 351—352—) மத்தியம், அதம வாக்கேயகாரர்கள்.
इति श्रीमल्लक्ष्मीधरभट्टसुत चतुरदामोदर विरचिते
सङ्गीतदर्पणे, प्रकीर्णकाध्यायस्तृतीयस्समाप्तः ।
अथ प्रबन्धाध्यायश्चतुर्थः प्रारभ्यते ।
स्वररागादिकं सर्वं गीतोपकरणं ततः ।
निरूपितं प्रधानत्वादथगीतं निरूप्यते ॥ ३५३ ॥
वाग्गेयकारेण कृतं शास्त्रलक्षणसंयुतम् ।
बद्धं धातुभिरङ्गैश्च निबद्धमभिधीयते ॥ ३५४ ॥

61
आलप्तिर्बन्धहीनत्वा दनिबद्धमितीरितम् ।
(353—354) Music of two kinds: (1) Nibaddha or
Prabandha (built up by Dhatus and Angas as laid dawn
(2) Anibaddha (free expatiation) or Alapa
(சு. 353—355) பாட்டில் இருவகை:— (1) நிபத்தம் அல்லது
பிரபந்தம் (தாதுக்கள், அங்கங்கள் என்ற பிரிவுகளால் தொகுக்
கப்பட்டது) (2) அநிபத்தம் (இஷ்டப்படி சஞ்சாரம் செய்தல்)
அல்லது ஆலாபனை.
प्रबन्धो रूपकं वस्तु तस्य संज्ञात्रयं भवेत् ॥ ३५५ ॥ अथवा ।
गीतं च रूपकं वस्तु प्रबन्धो गेयमित्यपि ।
गीते पञ्चाभिधाः प्रोक्ताः लक्ष्यदृष्टया विचक्षणैः ३५६ ॥
चतुर्भिर्धातुभिश्चाङ्गैः यस्मादेष प्रयुज्यते ।
तस्मात्प्रबन्धः कथितः गीतज्ञैस्तालकोविदैः ॥ ३५७ ॥
धातुः प्रबन्धावयवः सचोद्ग्राहादिभेदतः ।
चतुर्धा कथितो भागस्त्वाद्य उद्ग्राहसंज्ञकः ॥ ३५८ ॥
आदावुद्ग्राह्यतेगीतं येनोद्ग्राहस्तदाभवेत् ।
मेलापको द्वितीयस्तूद्ग्राहध्रुवकमेलनात् ॥ ३५९ ॥
ध्रुवत्वाद्ध्रुवसंज्ञस्तु तृतीयो भाग उच्यते ।
आभोगस्त्वन्तिमो भागो गीतपूर्णत्वसूचकः ॥ ३६० ॥
355—360 The 4 dhatus or parts of a Prabandha: —
‘ Udgraha ’ ( the beginning ) (2) ‘ Melapaka ’ (Join-
ing the 1st and 3rd dhatus) (3) ‘ Dhruva ’ (the certain or
indispensable part) and (4) Abhoga (end)

62
(சு. 355—360) பிரபந்தத்தின் 4 தாதுக்கள் அல்லது
பகுதிகள்:— (1) உத்க்ராஹம் (எடுப்பு) (2) மேளாபகம் (முதலா
வது 3வது, பகுதிகளைச்சேர்ப்பது) (3) த்ருவம் (நிச்சயமான
பகுதி) (4) ஆபோகம் (முடிவு).
ध्रुवाभोगान्तरे कश्चित् धातुरुक्तोन्तराभिधः ।
सतु सालगसूडस्थरूपकादिषु दृश्यते ॥ ३६१ ॥
361— The 5th Dhatu called 'Antara' (in between)
is found in certain prabandhas like Salagasudas between
the 3 rd and 4th Dhatus.
(சு. 361) 'அந்தரா' (இடையே) என்ற 5வது பகுதி 'சாலக
சூடம்' முதலிய பிரபந்தங்களில் 3வது 4வது பகுதிகளுக்கிடையே
வருகிறது.
चतुर्धातुस्त्रिधातुश्च द्विधातुरिति स त्रिधा ॥ ३६२ ॥
मेलापकाभोगयोस्तु क्वचित्क्वचिदभावतः ।
362— The 3 kinds of prabandhas with 4, 3 and 2
Dhatus respectively.
(சு - 362) 3 வகை பிரபந்தங்கள்:— 4, 3, 2, தாதுக்கள்
கொண்டவை.
तालस्वरौ तु तत्पादौ शब्दस्तेनेति तेनकः ।
प्रकाशको मङ्गलस्य पदमर्थप्रकाशकम् ॥ ३६३ ॥
पाटो वाद्योद्भवश्शब्दः बिरुदं तु गुणाभिधा ।
तालश्चच्चत्पुटादिः स्यात् स्वरास्सरिगमादिकाः ॥ ३६४ ॥
तत्तत्कार्यानुरूपेण तत्तत्स्थाने निवेशनम् ।

63
362-364 The six 'angas' or constituent elements
of a prabandha,- (1) Swara (notes), (2) Biruda (pane-
gyric) (3) Pada (words) (4) Tenaka (Syllable 'Tena')
(5) Pata (sounds of instruments) (6) Tala (syllables for
time-measure)
சு. (362—364) ப்ரபந்தத்தின் 6 அங்கங்கள்:— (1) ஸ்வரம்
(2) பிருதம் (விருது) (3) பதம் (வார்த்தைகள்) (4) தேநகம்
('தேந' என்ற சொல்) (5) பாடம் (வாத்திய ஒலிகள்) (6)
தாளம் (சொல்லுக்கட்டுகள்)
प्रबन्धजातयः पञ्च कथ्यन्ते ताः क्रमेणतु ॥ ३६५ ॥
षड्भिरङ्गैर्मेदिनी स्यात् नन्दिनी पञ्चभिर्भवेत् ।
चतुर्भिर्दीपिनी प्रोक्ता त्रिभिरङ्गैस्तु पावनी ॥ ३६६ ॥
द्वाभ्यां तारावली जातिरङ्गाभ्यामुपजायते ।
365-366- Names of the 5 kinds of prabandhas
classified according to the number of angas they have,
6, 5, 4, 3, or 2, respectively.
சு. 365-366 2, 3, 4, 5, 6, அங்கங்கள் உள்ள ஐந்து வகை
ப்ரபந்தங்களின் பெயர்கள்
छन्दस्तालादिनियमात् निर्युक्तस्यादतोऽन्यथा ॥ ३६७ ॥
अनिर्युक्त इति द्वेधा प्रबन्धः परिकीर्तितः ।
367 - 2 kinds of prabandhas:- (1) with definite
rules as to tala and meter (2) without such rules.
(சு. 367) இருவித பிரபந்தங்கள்:— குறிப்பிட்ட சந்தம், தாளம்
உடையவை (2) சந்தம் தாளம் குறிப்பிடப் படாதவை.
तत्र गीतप्रयोगित्वात् गणवर्गादि कथ्यते ॥ ३६८ ॥

64
त्रिगुरुर्मगणो भूमिर्देवता श्रीप्रदो नृणाम् ।
य आप्यो वृद्धिकृल्लाद्यो रो लमध्यो मृतिप्रदः ॥ ३६९ ॥
आग्नेयस्सोन्तगः स्थानभ्रंशकृद्वायुदैवतः ।
तोन्तलोम्बरदैवत्यो निर्धनत्वकरो नृणाम् ॥ ३७० ॥
मध्यगो जस्तु सूर्यो रुक्प्रदः सौम्यस्तु कीर्तिकृत् ।
गादिर्भस्त्रिलघुर्नस्यात् आयुष्कृद्दैववासवः ॥ ३७१ ॥
368—371)— Ganas or metrical formuals of three
syllables.
Name —Syllables — Devata— effect. —
(1) 'Ma'-gana 3 long Earth wealth.
(2) 'ya'gana 1st short. water Prosperity
(3) 'Ra'gana middle short fire Death
(4) 'Sa'gana last long Air unseating
(5) 'Ta'gana last short Earth Poverty
(6) 'Ja'gana middle long Sun Illness
(7) 'Bha'gana first long Moon Fame
(8) 'Na'gana 3rd short Indra. long life
சு. (368—371) -- ‘கணங்கள்’ அல்லது சீர்களின் வகைகள்
(மூன்று உயிரெழுத்துக்கள் உள்ளவை)
கணம்— குறில் நெடில்— தேவதை— பலன்—
(1) ‘ம’ கணம் 3 நெடில் பூமி. தனம்.
(2) ‘ய’ ,, முதல் குறில் அப்பு விருத்தி
(3) ‘ர’ ,, நடுக்குறில் அக்னி சாவு
(4) ‘ஸ’ கணம் கடைநெடில் வாயு இடமாறல்
(5) ‘த’ ,, கடைக்குறில் ஆகாயம் வறுமை
(6) ‘ஜ’ ,, இடைநெடில் சூரியன் வியாதி
(7) ‘ப’ ,, முதல் நெடில் சந்திரன் கீர்த்தி.
(8) ‘ந’ ,, 3 குறில் இந்திரன் ஆயுள்.

63
362-364 The six 'angas' or constituent elements
of a prabandha— (1) Swara (notes), (2) Biruda (pane-
gyric) (3) Pada (words) (4) Tenaka (Syllable 'Tena')
(5) Pata (sounds of instruments) (6) Tala (syllables for
time-measure)
சு. (362—364) ப்ரபந்தத்தின் 6 அங்கங்கள்:— (1) ஸ்வரம்,
(2) பிருதம் (விருது) (3) பதம் (வார்த்தைகள்) (4) தேநகம்
('தேந' என்ற சொல்) (5) பாடம் (வாத்திய ஒலிகள்) (6)
தாளம் (சொல்லுக்கட்டுகள்)
प्रबन्धजातयः पञ्च कथ्यन्ते ताः क्रमेणतु ॥ ३६५ ॥
षड्भिरङ्गैर्मेदिनी स्यात् नन्दिनी पञ्चभिर्भवेत् ।
चतुर्भिर्दीपिनी प्रोक्ता त्रिभिरङ्गैस्तु पावनी ॥ ३६६ ॥
द्वाभ्यां तारावली जातिरङ्गाभ्यामुपजायते ।
365—366— Names of the 5 kinds of prabandhas
classified according to the number of angas they have,
6, 5, 4, 3, or 2, respectively.
சு. 365—366 2, 3, 4, 5, 6, அங்கங்கள் உள்ள ஐந்து வகை
ப்ரபந்தங்களின் பெயர்கள்
छन्दस्तालादिनियमात् निर्युक्तस्यादतोऽन्यथा ॥ ३६७ ॥
अनिर्युक्त इति द्वेधा प्रबन्धः परिकीर्तितः ।
367 - 2 kinds of prabandhas:— (1) with definite
rules as to tala and meter (2) without such rules.
(சு. 367) இருவித பிரபந்தங்கள்:— குறிப்பிட்ட சந்தம், தாளம்
உடையவை (2) சந்தம் தாளம் குறிப்பிடப் படாதவை.
तत्र गीतप्रयोगित्वात् गणवर्गादि कथ्यते ॥ ३६८ ॥

65
अकचटतपयशवर्गास्तेषामेतास्तु देवताः क्रमशः ।
सोमो भौमः सौम्यो जीवश्शुक्रश्शनीरवी राहुः ॥ ३७२ ॥
आयुः कीर्तिं कुरुते तत्राद्योऽन्यस्सदायशःकारी ।
संपदमाविष्कुरुते तृतीयक ष्टस्तु सौभाग्यम् ॥ ३७३ ॥
तः कीर्तिं, पो मांद्यं, मृत्युं यः शून्यतां शस्तु ।
स्तुत्यस्य श्लोकगीतादौ प्रयोगो गणवर्गयोः ॥ ३७४ ॥
374—The Devatas and effects of initial letters of
musical compositions on the subjects:
Letter— Devatas Effects
A Moon Long life
Kavarga Mars Fame
Cha ,, Mercury wealth
Ta(ट) ,, Jupiter good luck
Ta(त) ,, Venus Fame
Pa ,, Saturn Dullness
Ya ,, Sun Death
Sa(श) ,, Rahu Emptiness
(சு—374) முதல் எழுத்துக்களின் தேவதைகளும் பலன்களும்
எழுத்து தேவதை பலன்
அ— சந்திரன் ஆயுள், கீர்த்தி
கவர்க்கம்— செவ்வாய் கீர்த்தி
ச்ச ,, புதன் சம்பத்து
ட ,, குரு அதிர்ஷ்டம்
த ,, சுக்கிரன் கீர்த்தி
ப ,, சனி மந்தம்
ய ,, சூரியன் சாவு
ச ,, ராகு சூன்யம்
9

66
फलान्येतानि जायन्ते तस्मादेतान्विचारयेत् ।
क्वचिदन्योऽपि कथितः विशेषस्मोऽभिधीयते ॥ ३७५ ॥
नकारो नाशयेल्लक्ष्मीं हकारस्तु हरेद्यशः ।
मकारस्सर्वहृत्तस्मात् गीतादौ तान्परित्यजेत् ॥ ३७६ ॥
376— Some special effects according to certain
authorities :—
(1) Na destroys wealth
(2) Ha ,, fame
(3) Ma ,, every thing
These 3 letters must, therefore, be avoided in the
beginning of compostions.
(சு. 736) வேறு சில பலன்கள்
(1) ‘ ந ’ தன நாசம்
(2) ‘ ஹ ’ கீர்த்தி நாசம்
(3) ‘ ம ’ ஸர்வ நாசம்
ஆகையால் இந்த எழுத்துக்களை பாட்டுக்களின் முதல் எழுத்
துக்களாக உபயோகிக்கக் கூடாது.
उद्ग्राहे तु दकारश्च भकारश्चान्तरे तथा ।
आभोगे तु वकारश्च त्रयं लक्ष्मीफलप्रदम् ॥ ३७७ ॥
(377) Beneficial initials :—
1 Da in udgraha ⎫
2 Bha in Antara ⎬ give wealth
3 Va in Abhogdea ⎭
(சு. 377) லக்ஷ்மி விலாஸமுள்ள முதலெழுத்துக்கள்:—

  1. த (द) உத்க்ராகத்தில்
  2. ப (भ) அந்தராவில்
  3. வ ஆபோகத்தில்

65
अकचटतपयशवर्गास्तेषामेतास्तु देवताः क्रमशः ।
सोमो भौमः सौम्यो जीवश्शुक्रश्शनीरवी राहुः ॥ ३७२ ॥
आयुः कीर्तिं कुरुते तत्राद्योऽन्यस्सदायशःकारी ।
संपदमाविष्कुरुते तृतीयक ष्टस्तु सौभाग्यम् ॥ ३७३ ॥
तः कीर्तिं, पो मांद्यं, मृत्युं यः शून्यतां शस्तु ।
स्तुत्यस्य श्लोकगीतादौ प्रयोगो गणवर्गयोः ॥ ३७४ ॥
374—The Devatas and effects of initial letters of
musical compositions on the subjects:
Letter--- Devatas Effects
A Moon Long life
Kavarga Mars Fame
Cha ,, Mercury wealth
Ta(ट) ,, Jupiter good luck
Ta(त) ,, Venus Fame
Pa ,, Saturn Dullness
Ya ,, Sun Death
Sa(श) ,, Rahu Emptiness
(சு—374) முதல் எழுத்துக்களின் தேவதைகளும் பலன்களும்
எழுத்து தேவதை பலன்
அ--- சந்திரன் ஆயுள், கீர்த்தி
கவர்க்கம்— செவ்வாய் கீர்த்தி
ச்ச ,, புதன் சம்பத்து
ட ,, குரு அதிர்ஷ்டம்
த ,, சுக்கிரன் கீர்த்தி
ப ,, சனி மந்தம்
ய ,, சூரியன் சாவு
ச ,, ராகு சூன்யம்
9

67
द्विजवर्णोऽकवर्गाभ्यां चटाभ्यां क्षत्रियो भवेत् ।
तपाभ्यां वैश्यवर्णश्च यशाभ्यां शूद्रसंज्ञकः ॥ ३७८ ॥
378 Letters and Castes :—
A and Ka— Brahmin
Cha and Ta— Kshatriya
Ta and Pa— Vaisya
Ya and Sa— Sudra
(சு. 378) எழுத்துக்களும் ஜாதிகளும் :—
அ, க— பிராம்ஹண
ச்ச, ட— க்ஷத்ரிய
த, ப— வைசிய
ய, ச— சூத்ர
एलाकरण ढेङ्कीमि वर्तन्या झोम्बडेनच ।
लम्भरासैकतालीभिः शुद्धसूदोऽष्टभिःस्मृतः ॥ ३७९ ॥
379. The descriphon of the well-known prabandhas
or musical compositions:—(1) 'Sudha Sooda' and its
Component elements: Ela, karana, Dhenki, vartani
Jhombada, Lambha, Rasa & Ekatali.
சு. 379 ப்ரபந்தங்களின் விபரம் :— 1- 'சுத்த சூடம்', அதன்
எட்டு அங்கங்களும் :—
ஏலா, கரணம், டேங்கி, வர்த்தனி, ஜோம்பட, லம்ப, ராஸ,
ஏகதாளீ
तत्रैलाप्रथमे पादे कार्ये खण्डद्वयं बुधैः ।
सानुप्रासं तदैकेन धातुना भिन्नमातुकम् ॥ ३८० ॥

68
गमकाख्यः प्रयोगश्चेत् तदा रूढपदान्वितः । - [ ‘ रुद्रपदान्वितः ’
इति पाठांतरम् ]
प्रभुनामाङ्कितोमध्ये विलम्बितपदत्रयः ॥ ३८१ ॥
ध्रुवो भवेत्तत्र पूर्वं एकधातु पदद्वयम् ।
तृतीयं भिन्नधातुस्यात् आभोगस्तदनन्तरम् ॥ ३८२ ॥
कार्यो वाग्गेयकारेण स्वाभिधानविभूषितः ।
पुनर्गानं विधायास्य न्यासस्तु ध्रुवके भवेत् ॥ ३८३ ॥
मण्ठद्वितीयकंकाळप्रतितालेषु कश्चन ।
तालोत्र विनियोक्तव्यः ग्रहस्तु विषमो भवेत् ॥ ३८४ ॥
प्रबन्धेस्मिन् प्रभोः कार्यं शौर्यधैर्यादिवर्णनम् ।
सामान्यप्रतिपत्त्यर्थं एलासामान्यलक्षणम् ॥ ३८५ ॥
कथितं ये विशेषास्ते ज्ञेयाग्रन्थान्तराद्बुधैः ।
षट्पञ्चाशद्युतं प्रोक्तं तत्रैलानां शतत्रयम् ॥ ३८६ ॥
तथाच रत्नाकरः
अङ्घ्रौखण्डद्वयं सानुप्रासमेकेन धातुना ।
ततः प्रयोगस्तदनु पल्लवाख्यं पदत्रयम् ॥ ३८७ ॥
द्वेस्तोविलम्बिते तत्र तृतीया द्रुतमानतः ।
एवं पादत्रयं गेयं उद्ग्राहे तुल्यधातुकम् ॥ ३८८ ॥
केवलं तु तृतीयेऽङ्घ्रौ सम्बोधनपदान्वितः ।
प्रयोगोऽन्यो विधातव्यो नपल्लवपदस्थितिः ॥ ३८९ ॥

69
अमुं प्रयोगं मेलापं प्राहुः सोमेश्वरादयः ।
स्तुत्यनामाङ्कितोमध्ये विलम्बितपदत्रयः ॥ ३९० ॥
ध्रुवोभवेत्तत् पूर्वं एकधातुपदद्वयम् ।
तृतीयं भिन्नधातु स्यादाभोगस्तदनन्तरम् ॥ ३९१ ॥
गेयो वाग्गेयकारेण स्वाभिधानविभूषितः ।
पुनर्गत्वा ध्रुवे न्यासो ग्रहस्तु विषमोभवेत् ॥ ३९२ ॥
एलासामान्यलक्ष्मैतत्पूर्वाचार्यैरुदीरितम् ।
मण्ठद्वितीय कंकाल प्रतितालेषु कश्चन ॥ ३९३ ॥
तालोस्यांत्यागसौभाग्य शौर्यधैर्यादिवर्णनम् ।
॥ इत्येलालक्षणम् ॥
(380-393). Prabandha called 'Ela' described; the
w ords' and 'music' of the 4 parts of 'Ela' detailad.
சு. (380-393), 'ஏலா' என்னும் ப்ரபந்தத்தின் 4 பகுதி
களுக்குமுள்ள அக்ஷரம், வர்ணமெட்டு இவைகளின் விவரம்.
सामान्यलक्षणं नास्ति करणानामतो मया ॥ ३९४ ॥
विशेषलक्षणं तेषां प्रत्येकमभिधीयते ।
उद्ग्राहध्रुवकौयस्य स्वरबद्धौ पदैर्भवेत् ॥ ३९५ ॥
आभोगस्तत्र नामस्या द्धातृनेत्रोर्ग्रहःपुनः ।
इष्टस्वरे तु कर्तव्यो न्यासःस्यादंशके स्वरे ॥ ३९६ ॥
रासकस्तत्र तालःस्याल्लयश्चात्रद्रुतो भवेत् ।
स्वराद्यं करणं चैतत् कथितं पूर्वसूरिभिः ॥ ३९७ ॥

70
स्वरैश्चहस्तपाटैश्च स्यात्पाटकरणं परम् ।
क्रमव्यत्यासभेदात्तद्द्विविधं स्वरपाटयोः ॥ ३९८ ॥
स्वरैर्मुरजपाटैर्यत् तद्बन्धकरणं मतम् ।
स्वरैः पदैश्चयद्बद्धं करणं तत्पदादिमम् ॥ ३९९ ॥
यत्स्वरैर्बिरुदैर्बद्धं करणं बिरुदादि तत् ।
स्वरैश्चतेनकैर्बद्धं करणं तेनकादि तत् ॥ ४०० ॥
स्वरैश्च करपाटैश्च निबद्धं मुरजाक्षरम् ।
पदैश्च चित्रकरणं तदुक्तं भरतादिभिः ॥ ४०१ ॥
स्यान्मिश्रकरणं बद्धं स्वरैःपाटैस्सतेनकैः ।
हस्तपाटादिमात्रेण पूर्वे स्याद् भेद ईदृशः ॥ ४०२ ॥
स्वरादिकरणस्यैव शिष्टमेषां तु लक्षणम् ।
नवानां मार्गभेदेन त्रैविध्यात्सप्तविंशतिः ॥४०३॥ इति करणम् ।
394–403. Prabandha called 'Karana' described.
சு. (394–403) 'கரணம்' என்னும் ப்ரபந்தத்தின் விவரம்.
यत्रोद्ग्राहस्य पूर्वार्धं गीयते द्विरनन्तरम् ।
उत्तरार्धं सकृत्पश्चात् प्रयोगात्माभवेन्नच ॥ ४०४ ॥
मेलापकस्तु गातव्यावतालौ तावुभावपि ।
अथवा ढेङ्किकाताले कङ्कालेवाविलम्बिते ॥ ४०५ ॥

71
तालेनान्येन गातव्यौ ध्रुवाभोगौ लयान्तरे ।
ध्रुवस्त्रिखण्डःखण्डेद्वे गीयेते समधातुना ॥ ४०६ ॥
तृतीयमुच्चमीषद्धिराभोगस्तु सकृत्ततः ।
पुनर्गीत्वा ध्रुवेन्यासो यस्यां सा ढेङ्किकामता ॥ ४०७ ॥
सामान्यलक्षणं चैतत् ढेङ्किकायाः प्रकीर्तितम् ।
ग्रन्थान्तरेविशेषेण त्रिंशद्ढेङ्क्यःप्रकीर्तिताः ॥ ४०८॥ इतिढेङ्की ।
(404—408) Prabandha Called 'Dhenki, described,
(404—408) ' டேங்கி ' என்னும் பிரபந்தத்தின் விவரம்
यल्लक्षणं स्वराद्यस्य करणस्योदितंमया ।
वर्तन्यामपि तत्सर्वं तालोन्योरासकाद्भवेत् ॥ ४०९ ॥
विलम्बितो लयश्चात्र द्विरुद्ग्राहस्तुगीयते ।
ध्रुवाभोगौसकृद्गायेत् मोक्षस्तु ध्रुवके भवेत् ॥ ४१० ॥
कङ्कालताले प्रतितालकेवा कुडुक्ककेवा प्रतिमण्ठकेवा ।
विनिर्मिताचेदिहवर्तनीयं विवर्तनीतिप्रथिता तदानीम् ॥ ४११ ॥
(409—411 ) The Prabandha called 'Vartani' discri-
bed.
(சு. 409—411) ' வர்த்தனீ ' என்னும் பிரபந்தத்தின் விவரம்.
यस्मिन्नुद्ग्राहपूर्वार्धं गीयेते द्विसकृत्ततः ।
उत्तरार्धं प्रयोगाढ्यो भवेन्मेलापकोनवा¹ ॥ ४१२ ॥
(1) मेलापकस्तदा इति पाठान्तरम्

72
द्विर्गीत्वा ध्रुवमाभोग सकृन्न्यासो ध्रुवे भवेत् ।
यत्रासौ झोंबडोनाम ताले निस्सारुके भवेत् ॥ ४१३ ॥
कुडुक्के त्रिपुटेवापि प्रतिमण्ठे द्वितीयके ।
यतितालाङ्गुताल्यैक तल्या गारुगिरासयोः ॥ ४१४ ॥
सङ्ख्याता झोंबडाभेदै र्वियच्चन्द्रशरामयः ।
(३९१०) इति झोंबडा
(414) The Prabandha called 'Jhombada' described
(சு—414) 'ஜோம்படம்' என்னும் பிரபந்தம் விவரிக்கப்
பட்டது.
एकखण्डो द्विखण्डो वा यस्योद्ग्राहो भवेदिह ।
गीयतेऽसौ सकृद्द्विर्वा ध्रुवोयत्रभवेत्पुनः॥
द्विराभोगो भवेन्मुक्तिः ¹प्रबंधस्सतु लंभकः ॥ ४१५ ॥
(415) Prabandha called 'Lamabhaka '
(சு—415) 'லம்பகம்' என்னும் பிரபந்தம்
यो झोंबडगतं लक्ष्म गमकस्थानकैर्विना ।
भजते रासकस्सोऽयं रासतालेन गीयते ।
मातृकास्ते त्रिपञ्चाशत् वर्णजाः पञ्चविंशतिः ॥ ४१६ ॥
इति रासः ॥
(416) 'Prabandha' called 'Rasaka'


1 'ध्रुवेमुक्तिः' इति वा पाठः

78
(சு. 416) 'ராஸகம்' என்னும் பிரபந்தம்.
द्विरुद्ग्राहो ध्रुवोऽपिद्विः आभोगध्रुवकौ ततः ।
गीत्वा न्यासो यत्र सा स्यात् एकतालयैकतालिका ॥ ४१७ ॥
इति शुद्धसूडलक्षणम्
(417) Prabandha 'called 'Ekatalee'. Here end the
8 kinds of Prabandhas included in 'Suddhasuda'
variety.
(சு. 417) 'ஏகதாளீ' என்னும் பிரபந்தம். இதனோடு
• 'சுத்த ஸூடம்' என்னும் வகையில் அடங்கிய 8 பிரபந்தங்களின்
விவரம் முற்றுப்பெற்றது.
वर्णो वर्णस्वरो गद्यं कैवाड श्चाङ्गचारिणी ।
कन्दस्तुरङ्गलीलाच गजलीला द्विपद्यपि ॥ ४१८ ॥
चक्रवालः क्रौञ्चपदः स्वरार्थो ध्वनि कुट्टनी ।
आर्या गाथा द्विपथगः कलहंसोऽथतोटकः ॥ ४१९ ॥
घटोवृत्तं मातृकाच तथा रागकदंबकः ।
पञ्चतालेश्वर स्तालार्णव इत्यालिसंज्ञिकाः ॥ ४२० ॥
श्रीरङ्गः श्रीविलासस्तु पञ्चभङ्गिरतः परम् ।
पञ्चाननोमातिलकौ द्विपदीचचतुष्पदी ॥ ४२१ ॥
षट्पदी वस्तुसंज्ञश्च विजयस्त्रिपथस्तथा ।
चतुर्मुखस्सिम्हलीलो हंसलीलोऽथदण्डकः ॥ ४२२ ॥
झोंबडः कन्दुकः स्यान्त्रिभङ्गी हरिविलासकः ।
सुदर्शनः स्वराङ्कः श्रीवर्धनो रा¹गवर्धनः ॥ ४२३ ॥

  1. 'हर्षवर्धनः' इतिवा पाठः ।
    10

74
वदनं चर्चरी चर्या पद्धडी राहडी तथा ।
वीरश्रीमङ्गलाचारौ धवलो मङ्गलस्तथा ॥ ४२४ ॥
ओवी लोली ढोल्रीच दन्तीषट्त्रिंशदित्यमी ।
प्रबन्धा विप्रकीर्णाख्याः सालगास्तु ध्रुवादयः ॥ ४२५ ॥
(418-425) The variety of Prabandhas known as
‘Aali’, 24 number; ‘Viprakeerna’ or miscellaneous
varaieties of Prabandhas, 36 in number.
(சு. 418-425) ‘ஆளி’ என்ற வகையைச்சேர்ந்த 24 பிரபந்-
தங்கள் ; ‘விப்ரகீர்ணம்’ அல்லது பலவகை பிரபந்தங்கள் 36.
आद्यो ध्रुव स्ततो मण्ठः प्रतिमण्ठो निसारुकः ।
अड्डताल स्ततो रासः एकतालीति सप्त ते ॥ ४२६ ॥
शार्ङ्गदेवेन कथिताः मिलिताः पञ्चसप्ततिः ।
(425-426) ‘Salaga suda’, its seven constituent ele-
ments in the seven talas:— Dhruva, Mantha, Prati-
mantha, Nisaruka, Adda, Rasa and Ekatali. Here end
the 75 Prabandhas according to Sarngadeva in Sangeeta-
ratnakara.
(சு. 425-426) ‘ஸாலக ஸூடம்’ என்னும் பிரபந்தத்தில்
அடங்கிய ஏழு வகையும், அவற்றின் தாளங்களும் :—
த்ருவம், மண்டம், ப்ரதி மண்டம், நிஸாருகம், அட்ட, ராஸ,
ஏகதாளீ; இதனுடன் ஸங்கீத ரத்னா கரத்தில் சார்ங்க தேவரால்
விவரிக்கப்பட்ட 75 பிரபந்தங்கள் முற்றுப்பெற்றன.
केचिद्देषु प्रसिद्धाये तल्लक्षण मिहोच्यते ॥ ४२७ ॥
कर्णाट भाषयाबद्धो बिरुदै र्वर्णतालतः ।
वर्णसंज्ञः प्रबंधोऽयं त्रिविधस्तालभेदतः ॥ ४२८ ॥