सङ्गीतदर्पण (दामोदर पण्डित - तंजौर सरस्वती महल संस्करण, सङ्गीत एवं नाट्य लक्षण)

214
यदिमण्डी मधिष्ठाय प्रसृतौ भ्रमतः करौ ।
तदा तं नटशार्दूलाः पक्षिशार्दूलमूचिरे ॥ १७५ ॥
इति पक्षिशार्दूलः । इति ध्रुवाड लागनृत्तम् ।
(Sl. 162-175) Dhruvāḍalāga Nritya and its vari-
eties.
(சு. 162-175) த்ருவாடலாக நிருத்தியத்தின் வகைகள்.
अथ शब्दनृत्तं प्रारभ्यते ।
अङ्गैर्द्रुतादिमानं स्यात् तत्तत्कारं च पादयोः ।
वाद्याक्षरं रसैर्युक्तं शब्दनृत्तं तदा भवेत् ॥ १७६ ॥
गावेनटः स्वरानङ्गैर्भावान् लोचनचेष्टितैः ।
पादाभ्यां दर्शयेत्तालं लयान् शब्दाक्षराण्यपि ॥१७७॥
ताळधारिण्यमिव्यक्त तादिकं वर्णसञ्चयम् ।
समुच्चरति षड्जादीन् मगणादिगणान्वितम् ॥ १७८ ॥
चतुरश्रं समाधाय विधाय शिखरंकरम् ।
नाभावेकमुरोदेशेष्यपरं पुरतःकरम् ॥ १७९ ॥
पताकहस्तकाद्यन्यतमं कुर्यात्प्रयत्नतः ।
आद्यशब्दाक्षरोत्पत्तिहेतुकं सुभगं ततः ॥ १८० ॥
एकपादं पुरस्सूची परं चरणमञ्चितम् ।
पश्चान्न्यासयतं हस्तं तत्तत्कारसमं यदा ॥ १८१ ॥
व्यावर्तयेत्तमेवाङ्घ्रिं नयेत्पश्चात्तथापरम् ।
नाभौ तदूर्ध्वकुचयोः स्कन्धयोः शिखरौकरौ ॥ १८२ ॥

215
गीतेऽथ शब्द उडुपे लागेस्थाप्यौ क्रमात्पुनः ।
करणै नृत्तहस्तैश्च चारीस्थानकसंमिता ॥ १८३ ॥
शब्दप्राधान्यतोज्ञेया वाद्याक्षरविवेकतः ।
वाद्याक्षराणि यथा । तद्धि त्योंठेनं ॥ १८४ ॥
शब्दनृत्तं द्विधात्वैक मक्षरैक प्रधानकम् ।
स्वरप्रधानमपरं नर्तनं यत्र जायते ॥ १८५ ॥
वाद्यप्रबन्धा ये पूर्वं उक्तास्तेनैव सूरयः ।
दाक्षिणात्या जगुश्शब्दाभिधेया नृत्यकर्मणि ॥ १८६ ॥
तत्र प्रथमं ध्रुवस्योदाहरणम् । तकं दिक्किण्णक
जक जक ढिंढिं झक किग ककिण जकक जकक-
तक्कु कुडि किण ॥ १८७ ॥
जक झण कुथ डिकि तक्किणं जथ डिकिट तक्किण जकणक
किटनक किथा । इति ध्रुवशब्दाः ।
एवमन्येपि शब्दाः लक्ष्ये द्रष्टव्याः ॥ १८८ ॥
इति सूडशब्दनृत्तम् ॥
अथ विवर्तना नृत्तम् ।
दक्षिणांगेऽथवामाङ्गे स्वरपाटगतं यदि ।
नृत्तं विवर्तनाख्यं स्यात् अङ्गोपाङ्गसमन्वितम् ॥ १८९ ॥
ध्रुवतालेन चेन्नृत्यं सर्वलोक मनोहरम् ।
अथोदाहरणं । ध्रुवतालः

216
ढिं ढिं ढिं णक्का-किणक्का था दै गाढैं टाकिण थोंगा
थोंग । इति विवर्तना नृत्तं । अथ चमत्कार नृत्तम् ।
मिळितौ यत्र हस्तौ च यथाक्षरसमन्वितम् ।
अक्षराणां प्रधानं स्याच्चमत्कारं प्रचक्षते ॥ १९२ ॥
गारुगि ताळेन युतं शोभनं सर्वतोमुखम् । उदाहरणम् ।
ततत थाथा । ततकु कु त्तथा । कुनक्रिट ककुथरिकिट
कुकुं थरिकि । झनकिट कुथाडित्था-इति दक्षिणभागे ।
झन किट ककुथरिकिट ।
ककुन्थरिकि झनकिट कुन्थडिद्धि । इति वामभागे ।
तकुलोक तकधिक तोकधिकि तोक तधिकि ।
तोका झनकिटकु टकुकुथ किटिथा ॥१९५॥ इति अङ्गद्वयेन
इति चमत्कार नृत्तम्
एवं कर्कट एरकट गण्डभेरुण्डइत्यादिशब्दाः ज्ञातव्याः ।
कम्पितोच्छ्रितया किंचित्सूच्या झिं झिं प्रदर्शयेत् ॥
आउझनाम वाद्यस्याक्षरमेतत् ।
अग्रे झिं झिं भवेत्कुकुकुपाटोऽउझभवोह्ययम् ॥ १९७ ॥
अग्रगोऽग्रेद्रुतं सर्पन् प्रयोज्यःपङ्किलक्षितौ ।
मर्दितेनाथ थरिंःस्यात् मृदङ्गाक्षरसंभवः ॥ १९८ ॥
यस्तिरश्चा पदेनोर्वीं प्रमृद्नाति समर्दितः ।
हरिणत्रासिताचार्या तुतुगोपाङ्गसंभवः ।
समाभ्यां स्याद्दिगिदिगि मृदङ्गोत्थसमन्वितः ॥ १९९ ॥

217
अन्येऽपि सन्ति भूयांसः शब्दास्तेलक्ष्यवर्त्मनि ।
ग्रन्थ विस्तर भीरुत्वान्नोक्तं लक्षणवस्तुतः ॥ २०० ॥
इति शब्द नृत्तम्
(Sl. 176-200) Sabda Nritta and its varieties.
(சு. 176-200) சப்த நிருத்தம் - அதன் வகைகள்.
अथ गीत नृत्यम् ।
तदादिवर्ण संघाते गीतताळानुसारिणी ।
ताळधारिसमुद्गीते नृत्येत्पात्रं ससौष्ठवम् ॥ २०१ ॥
येन येन हि गीतेन तन्नाम्ना नृत्यमादिशेत् ।
स्थाय्यादिवर्णानङ्गेन भावान्नेत्राद्युपाङ्गकैः ॥ २०२ ॥
हस्तैरभिनयेदर्थान्पदवाक्यसमुद्भवान् ।
ताळग्रहा ङ्गिभेदैः समादींश्च यथोचितम् ॥ २०३ ॥
अथ स्वरमण्ठ नृत्यम् ।
यस्य गीतस्य यो रागस्तन्मुख्याश्रयः स्वराः ।
ग्रहांशन्यासभेदेन तत्र यः स्याद्ग्रहः स्वरः ॥ २०४ ॥
सस्वरोऽत्राभिनेतव्यः अंशन्यासस्वरौ तथा ।
अथ षड्जादीना मभिनयः ।
दक्षिणे नालपद्मेन वामेन चतुरेण तु ।
परिमण्डलितेनाथ मयूरललितेन च ॥ २०५ ॥
एवं विनिर्दिशेत्षड्जं कोविदो नाट्यनृत्ययोः ।
28

218
अथ ऋषभाभिनयः ।
हंसास्याभिध हस्तेन दक्षिणे नेतरेणतु ।
कटिस्थेनार्धचन्द्रेण समेनशिरसा तथा ॥ २०६ ॥
ब्राह्मचारुख्यस्थानकेनापि धीमान् ऋषभमादिशेत् ।
अथ गान्धाराभिनयः ।
शुकतुण्डेन हस्तेन दृष्ट्या करुणया तथा ।
अधोमुखेन शिरसाऽश्वक्रान्तस्थानकेन च ॥ २०७ ॥
चार्याप्युचितया धीमान् गान्धारं स्वरमदिशेत् ।
अथमध्यमाभिनयः ।
शैवाख्यस्थानकेनापि कटिच्छिन्नेनवापुनः ॥ २०८ ॥
दृष्ट्याचहास्यया धीरोऽभिनयेन्मध्यमं स्वरम् ।
अथ पञ्चमाभिनयः ।
कृत्वाऽलपल्लवौ हस्तौ धुतेनशिरसा तथा ॥ २०९ ॥
वैष्णवस्थानकेनापि दृष्ट्या कान्ताख्यया तथा ।
एवं विनिर्दिशेद्धीमान् स्वरं पञ्चमसंज्ञकम् ॥ २१० ॥
धैवताभिनयः ।
काङ्गुल हस्तकौ कृत्वा दृष्ट्या बीभत्सया तथा ।
परावृत्ताख्य मूर्ध्ना च प्रत्यालीढाभिधेन च ॥ २११ ॥

219
स्थानकेन विनिर्देश्यो धैवतो निपुणैर्नटैः ।
निषादाभिनयः ।
हस्तेन करिहस्तेन कटिहस्तेन दीनया ।
दृष्ट्या विधूतशिरसा निषादं संनिरूपयेत् ॥ २१२ ॥
इति स्वराभिनयः
षड्जादीनामन्यतमः सोऽभिनेयोऽत्रहस्तकैः ।
व्यस्तैस्समस्तैः करणैः तलपुष्पपुटादिभिः ॥ २१३ ॥
तथोचितैः प्रतिदिशं तत्तत्कारानुसारतः ।
निस्सारुकेन ताळेन सपताकं प्रनृत्यच ॥ २१४ ॥
तेनकै श्चाळकोपेतैः प्रनृत्यध्रुवकेण च ।
विलम्बेन ततोनृत्येत् शब्दखण्डेन तत्परम् ॥ २१५ ॥
यतिगीतेनैकताळ्या यत्यावायत्रनृत्यति ।
हावभावादिसुभगं लास्यलीलामनोहरम् ॥ २१६ ॥
स्वरमण्ठकनृत्यं तदुक्तं नृत्यविशारदैः ॥ २१७ ॥
इति स्वरमण्ठनृत्यम् ।
अथ सालगसूडनृत्यम् ॥
ध्रुवोमण्ठोरूपकं च झंपाताळस्तृतीयकः ।
अष्टताळ्येकताळी च सप्तसालगसूडकाः ॥ २१८ ॥
रत्नाकरमते । आद्यो ध्रुवस्ततो मण्ठः प्रतिमण्ठोनिसारुकः ।
अड्डुताळस्ततोरास एकताळीत्यसौ मतः ॥ २१९ ॥

220
अथ शुद्धसूडनृत्यम् ।
एलाकरण ढेंकीभि वर्तन्या झोंबडेन च ।
लम्भरासैकताळीभिरष्टभिस्सूड उच्यते ॥ २२० ॥
अथ ध्रुवगीत नृत्यम् ।
ध्रुवेण चञ्चत्कारान्तं पूर्वं पूर्ववदाचरेत् ।
करणैर्वेष्टिताद्यैश्च कृताङ्गपरिवर्तनम् ॥ २२१ ॥
दक्षिणादि क्रमान् कुर्वन् समानुभयतोगतीन् ।
नृत्येद् ध्रुवेणाभिनयं हस्तकैः सुमनोहरम् ॥ २२२ ॥
उद्ग्राहाभोगनृत्यान्ते उद्ग्राहादौ समापयेत् । इति ध्रुवनृत्यम्
मण्ठकस्य सकृन्नृत्ये उद्ग्राहं मण्ठतालतः ॥ २२३ ॥
द्वित्रिश्चुत्वा ध्रुवक माभोगस्तु सकृद्यदा ।
विचित्रहस्तकैर्न्यासं ध्रुवादौ पुनराचरेत् ॥ २२४ ॥
योज्यं तदा मण्ठनृत्यं सौष्ठवाधिष्ठितं शुभम् ।
इति म

221
लसत्कलासलास्याङ्गो यो नटः पाणिभिस्तदा ।
झंपाताळादि नृत्यं स्यात्कलासैरन्तरान्वितम् ॥ २२८ ॥
इति झंपाताळ नृत्यम् ।
तृतीयाख्येन तालेन द्रुतमानेन यो नटः ।
यदाभिनेयवशगैः करैरतिमनोहरैः ॥ २२९ ॥
लास्याङ्गैरन्वितैः कैश्चित्कलासैरपि नृत्यति ।
तदा तृतीय नृत्यं स्यान्नृत्यं विद्वत्सुखावहम् ॥ २३० ॥
इति तृतीय नृत्यम्
अङ्गुतालेन तालेन यदोद्ग्राहादि धातुषु ।
गीयमानेषु नृत्येयुः विलम्बितलयाश्रयम् ।
गीयमाने ध्रुवे कैश्चित् करैरतिमनोहरैः ॥ २३१ ।
तदाऽङ्गुताळनृत्यं स्यात्सामाजिक मनोहरम् ।
इत्यङ्गुताल नृत्यम् ।
एकताल्यभिधे गीते गीयमाने यदा द्रुतम् ॥ २३२ ॥
मध्ये मध्ये भ्रमरिकाप्रयोगं चालकान्वितम् ।
गीताकलासेनालापं लसल्लास्याङ्गसंयुतम् ॥ २३३ ॥
विविधं नर्तनं कुर्यादेकताल्यानुगं यदा ।
नृत्यं विचित्रया रीत्या तदाजनमनोहरम् ॥ २३४ ॥
इत्येकताळी नृत्यम् ।
Sl. 201-233) Gita Nritya and its varieties. Here
ends the Suddha paddhati or classical dance.
சு. 201-233 கீத நிருத்யம் - அதன் வகைகள். இதனுடன்
'சுத்த பத்ததி' என்ற நர்த்தன விவரம் முடிந்தது.

इति शुद्धपद्धतिः ।
अथ देशीनृत्यविधिः ।
तत्र चिन्दुन्नृत्यम् ।
विडचिन्दुः कालचारीचेतिचिन्दुद्विधाभवेत् ।
पदपिलमुरूरूयत्र निबद्धोविडचिन्दुकः ॥ २३५ ॥
तत्र जात्यनुकारेण कालचारीति कीर्तितः ।
तानतालसुलूलुतुङ्ग घर्घरीध्वनिपशेलम् ॥ १३६ ॥
वादिते तुडिकेचिन्दुगीतेन यतिपूर्वकम् ।
तत्तज्जातियुतं नृत्यं नानागतिविचित्रितम् ॥ २३७ ॥
चारुपाटानुकं चञ्चत्किङ्किणीध्वनिपेशलम् ।
कलामैरपिलास्याङ्गै रङ्गजैरन्तरान्तरा ॥ २३८ ॥
धृतहस्तत्रिशूलादि यत्रनृत्यंसमाचरेत् ।
तदाधीरैस्समाख्यातं चिन्धुनृत्यं मनोहरम् ॥ २३९ ॥
यत्रोद्ग्राहध्रुवपदे बद्धे द्राविडभाषया ।
तद्गीतं चिन्दुसंज्ञंस्यात् आभोगेनविवर्जित

223
विचित्रचरणं साक्षाद्रागमूर्तिमिवाङ्गकैः ।
दर्शयन् विविधं नृत्यं लास्यलीलामनोहरम् ॥ २४३ ॥
ततः पिल्लुरूनृत्यं मध्ये मध्ये यथोचितम् ।
धरूभिर्हावभावाभ्यां लयतालानुसंगतम् ॥ २४४ ॥
कोमळाङ्गैरन्वितं च नर्तनं तनुयात्ततः ।
वाद्याक्षरैर्निर्मितं च नृत्यन्तुद्रुतमानतः ॥ २४५ ॥
पुनः पिल्लुरूपद्या नृत्यं च विधिपूर्वकम् ।
पुनः शब्दाक्षरैर्नृत्यं सूलूषेन यथोचितम् ॥ २४६ ॥
रचयेदथ शब्देन द्विरावृत्तपदेन च ।
विधाय नर्तनं चारुशब्देन्यास समाचरेत् ॥ २४७ ॥
एवं कर्तरि नृत्ये च यथायोग्यं समाचरेत् ।
नियमात्कर्तरि ज्ञेया रसिकानां सुखप्रदा ॥ २४८ ॥
मल्लिकामोदनामापि प्रसिद्धा लक्ष्यदृष्टितः ।
अद्री तुड्डुकपर्याया नृत्यज्ञैः कथिता यतः ॥ २४९ ॥
आलापो यत्र नृत्येत धरूणां यत्र नर्तनम् ।
स्वरपट्टिसमायुक्तं सुलूपं पदमेव च ॥ २५० ॥
क्रमेण व्युत्क्रमेणाथ नर्तनं कट्टरिर्मता ।
बन्धनापरपर्यायाः कथिता नृत्यवेदिभिः ॥ २५१ ॥
तत्तत्कारादिकैः पाटैरेकताल्यादिभिर्युतम् ।

धात्वादिरहितं गीतं आलापः परिकीर्तितः । अथवा
रागालापनमाप्तिः प्रकटीकरणं मतम् ॥ २५२ ॥
इति आलापः ।
भाषयाचांध्रयानित्यं ध्रुवधातुविनिर्मिता ।
उद्ग्राहाऽभोगरहिता धरू तद्ज्ञैर्निरूपिता ॥ २५३ ॥
धरू वेदमिताकेचिदन्ये वाणाङ्ग सम्मिता ।
नस्वीकुर्वन्ति नियमं लक्ष्यानियमदर्शनात् । ॥ २५४ ॥
इति धरू ।
पदमेकं ताळहीनं बद्धं तैलङ्गभाषया ।
पूर्वस्वरोच्चार्यमाणं यदेकयतिसंयुतम् ॥ २५५ ॥
पद्ध्टिः साकथिता तद्ज्ञैः विदग्धानां मनोहरा ।
किन्नरी ताळयुक्तं च तेन शब्देन नर्तनम् ॥ २६३ ॥
मृदङ्गादियुतं यत्स्यात् सुळूपं तन्निगद्यते ।
तत्तैर्विरचितं यद्वा सर्वदा सुखदं भवेत् ॥ २५७ ॥
कर्णाट भाषया बद्धैर्युदुग्राहादिभिर्युतम् ।
ताळेन येन केनापि युतं तत्पदसंज्ञकम् ॥ २५८ ॥
सामान्य लक्षणमिदं कथितं लक्ष्यदृष्टितः ।
अन्येऽपि कट्टेरेर्भेदाद्रष्टव्या जतिपोषिताः ॥ २५९ ॥
इति कट्टेरिंनृत्यम् ।
विधुतं कम्पितं यत् स्याद्रेचकचतुष्टयम्
शिरोग्रीवाहस्तपाद कम्पनं रेचकं विदुः ॥ २६० ॥

225
आन्ध्र कर्णाट भाषाभिर्युतं च ध्रुवधातुना
लास्यकैलमुरुमयं कलाकोविदरञ्जकम् ॥ २६१ ॥
वैपोतारुयं तदानृत्यं रसजं दृष्टिसौख्यदम् । इति वैपोतारुयम्
अथ बन्धनृत्यम् ।
यलपात्रे उभेयुक्ते नृत्येते करणैस्तदा ।
यथामिथो भुजौहस्तौ पादावपि तथा तयोः ॥ २६२ ॥
रमणीयाकृतिर्यद्वा त्रीणि चत्वारिवा तथा ।
यद्वासुन्दररूपाणि त्रीणि चत्वारि पञ्चच ॥ २६३ ॥
यलनृत्यन्ति तन्नृत्यं बन्धपूर्वकनृत्यकम् ।
बन्धनृत्ये विलासिन्याः प्राधान्यं तु विशेषतः ॥ २६४ ॥
इति बन्ध नृत्यम् ।
अथ कल्पनृत्यम् ।
किञ्चित्करणमाश्रित्य स्थानकं वा यथेप्सितम् ।
एषां न्यासविधिं कुर्यात्प्रायो नृत्यविचक्षणः ॥ २६५ ॥
प्रायशो गीतनृत्येतु कल्पतालौ बुधैर्मतौ ।
यतोविनाऽऽभ्यो नोभाति नृत्यं सर्वाङ्गसुन्दरम् ॥ २६६ ॥
यो गीताद्यपदस्यादौ तदन्तस्पर्शरञ्जकः ।
अपरस्यपरस्यादौ संकल्प इति कथ्यते ॥ २६७ ॥
इति कल्पनृत्यम् ।

226
यवन्याभाषया युक्तं यत्र गीतं धृताञ्चलम् ।
कौलादिगजरा युक्तं माहंगेन विभूषितम् ॥ २६८ ॥
विदध्यान्नर्तनं नानालयत्रय विचित्रितम् ।
कोमलाङ्गैर्यदानृत्यं अमर्यादिविराजितम् ॥ २६९ ॥
सशब्दादिक्रियायत ध्रुवझंपादिभेदतः ।
यत्र चेष्टाविरहितं नृत्यं तज्जकरिमतम् ॥ २७० ॥
पारसीकैः पण्डितैश्चोद्ग्राहादि स्वस्यभाषया
यद्गीतं जक्करीसंज्ञा यवनानामतिप्रियम् ॥ २७१ ॥
इति जक्करी
गीयमाने ध्रुवपदे गीतेहावमनोहरे ।
नर्तनं तनुयात्पात्रं कान्ताहास्यादिदृष्टिजम् ॥ २७२ ॥
नानागतिलसद्भाव मुखरागादिसंयुतम्
सुकुमाराङ्गविन्यासं दन्तोद्योतितहावकम् ॥ २७३ ॥
खण्डमानेन रचितं मध्ये मध्येचकम्पनम्
यत्र नृत्तं भवेदेवं द्रुपदाख्यं तदाभवेत् ॥ २७४ ॥
प्रायशोमध्यदेशीय भाषयायत्र धातवः ।
उद्ग्राह ध्रुवकाभोगास्त्रय एतेवदन्तिते ॥ २७५ ॥
उद्ग्राहवर्जितं केचित्परेत्वाभोगवर्जितम्
उद्ग्राहाभोगरहितमन्वर्थमपरेजगूः ॥ २७६ ॥

227
स्यादक्षिभ्रूविकारादि शृङ्गाराकृतिसूचकम्।
इति वैपोताख्यं नृत्यं।
अथ पेरणी।
भस्मादि श्वेतलिप्ताङ्गो बिभ्रन्मुण्डशिरश्शिखाम् ॥ २७७ ॥
आजङ्घर्धैरिकाजालजङ्घः शारीरपेशलः।
पञ्चाङ्गकुशलस्ताल कलालयविचक्षणः ॥ २७८ ॥
पद्धतामेवोच्चरन् पाटान् योनृत्यति सपेरणी।
अथ गोण्डली
वाद्यप्रबन्धैः कठिनैस्त्यक्तमेलादिभिस्तथा
गीते सालगसूडस्थैः प्रबन्धैश्चध्रुवादिभिः ॥ २७९ ॥
लास्याङ्गैरचितं यत्र नृत्यंचद्रुतमानतः।
स्वयंगायतिवाद्यंच त्रिवळींवादयेत्स्वयम् ॥ २८० ॥
तत्पात्रं गोण्डली, केचित् वादनं नास्यमन्वते।
त्रिवळीधारणं स्कन्धे ग्राम्यत्वंकुरुतेस्त्रियः ॥ २८१ ॥
अगायन्तीव शारीरा सैवस्यान्मूकगोण्डली।
इति गोण्डली
गोण्डल्यामण्डनं प्रोक्तं तदज्ञैःकर्णाटदेशजम् ॥ २८२ ॥
इति श्रीमत्पण्डितलक्ष्मीधरसुतचतुरदामोदरविरचिते
सङ्गीतदर्पणे नृत्ताध्यायः सप्तमः।
॥ समाप्तश्चायं ग्रन्थः ॥

Printed at
The Kalyan Press, Tiruchi.