सङ्गीतदर्पण (दामोदर पण्डित - तंजौर सरस्वती महल संस्करण, सङ्गीत एवं नाट्य लक्षण)

42
उदाहरणम् ।
निद्रालसं सा कपटेन कान्तं विबोधयन्ती सुरतोत्सुकेन ।
गौरी मनोज्ञा शुकपुच्छवस्त्रा ख्याताच देशी रसपूर्णचित्ता ॥ २४२ ॥
रिगमधनिसरि इति देशी ॥ २२ ॥
(240-242) 'Desi' lakshana.
(சு. 240-242) 'தேசீ' லக்ஷணம்.
धांशन्यासग्रहा पूर्णा पौरवी मूर्छना मता ।
मल्हारनिकटे गेया कामोदी च निगद्यते
शिवभूषणकेदारयुक्ता सर्वसुखप्रदा ॥ २४३ ॥
उदाहरणम् ।
पीतंवसाना वसनं सुकेशी वने रुदन्ती पिकनाददूना ।
विलोकयन्ती विदिशोऽतिभीता कामोदिकाकान्तमनुस्मरन्ती ॥
धनिसरिगमपध । इति कामोदी ॥ २३ ॥
(242-244) 'Kamodi' lakshana.
(சு. 242-244) 'காமோதீ' லக்ஷணம்.
ग्रहांशन्यासषड्जा स्यात् सम्पूर्णा नाटिका मता ।
प्रथमा मूर्छना ज्ञेया गमकै र्बहुधा मता ॥ २४५ ॥
उदाहरणम् ।
उद्वद्धानुसुहृच्छवि विकसितं पङ्केरुहं पाणिना
स्पृश्यन्ती मधुपानघूर्णनयना तन्वी तमालद्युतिः ।
ताम्बूलाहरणच्छलेन दयितं सङ्केतयन्ती निजं
क्रीडाकुञ्जगृहे लवङ्गलतिकामोदानिले कामिनी ॥ २४६ ॥

48
जपाकुसुमसंङ्काशां निचोलं पीतवाससम् ।
वहन्ती वपुषा तन्वी नाटिका रक्तकञ्चुकी ॥ २४७ ॥
सरिगमपधनिस सनिधपमगरिस । इति नाटिका ॥ २४ ॥
इति पञ्चभार्यासहितो हिन्दोलः ।
(244-246) ' Natika ' lakshana.
(சு. 244-246) 'நாடிகா' லக்ஷணம்.
श्रीरागः सचविख्यातः सत्रयेण विभूषितः ।
पूर्णः सर्वगुणोपेतः मूर्छना प्रथमा मता ॥
केचित्तु कथयन्त्येनं ऋषभत्रयसम्मतम् ॥ २४८ ॥
उदाहरणम् ।
अष्टादशाब्दः सरचारूमूर्तिः धीरोल्लसत्पल्लवकर्णपूरः ।
षड्जादिसेव्योऽरुणवस्त्रधारी श्रीरागराजः क्षितिपालमूर्तिः॥२४९॥
सरिगमपधनिस अथवा रिगमपधनिस इति श्रीरागः ॥ २५ ॥
(247-249) ' Sriraga ' lakshana
(சு. 247-249) ' ஸ்ரீராக' லக்ஷணம்.
वसन्ता स्यात्तु संपूर्णा सत्रया कथिता बुधैः ।
श्रीरागमूर्च्छनैवात्र गेया रागविशारदैः ॥ २५० ॥
उदाहरणम् ।
शिखण्डिबर्होच्चयबद्धपीडा कर्णावतंसा स्फुरदाम्रपत्रा ।
इन्दीवरश्यामतनुर्मनोज्ञा वसन्तिका स्यादलिमञ्जुलश्रीः ॥२५१
सरिगमपधनिस इति वसन्तिका ! ॥ २६ ॥
(249-251) ' Vasantika ' lakshana.
(சு. 249-251) 'வஸந்திகா' (வஸந்தா) லக்ஷணம்.

44
मालावी चौडवा ज्ञेया नित्रया प, रि, वर्जिता ।
रजनी मूर्छना ज्ञेया काकलीस्वरमण्डिता ॥ २५२ ॥
उदाहरणम् ।
नितम्बिनीचुम्बितवक्त्रपद्मः शुकद्युतिः कुण्डलवान्प्रमत्तः ।
सङ्गीतशालां प्रविशन्प्रदोषे मालाधरो मालव एष रागः ॥ २५३ ॥
निसपमगनि । इति माळवी ।
[ निसरिमगनि इति वा पाठः ] ॥ २७ ॥
(252-253) 'Malavi' lakshana.
(சு. 252-253) 'மாளவி' லக்ஷணம்.
मालवश्रीश्च रक्ताङ्गी पूर्णा सत्रयभूषिता ।
मूर्च्छनोत्तरमन्द्रा स्यात् शृङ्गाररसमण्डिता ॥ २५४ ॥
उदाहरणम् ।
रक्तोत्पलं हस्ततले नियुक्तं विभावयन्ती तनुदेहवल्ली ।
रसालवृक्षस्यतले निषण्णा स्तोकस्मिता साकिल मालवश्रीः ॥
सरिगमपधनिस । इति माळवश्रीः ॥ २८ ॥
(254-255) 'Malavasri' lakshana.
(சு, 254-255) 'மாளவஸ்ரீ' லக்ஷணம்
संतया हीनऋषभा षाडवा च धनासिरी ।
मूर्छना प्रथमा ज्ञेया रसे वीरे प्रयुज्यते ॥ २५६ ॥
उदाहरणम् ।
दूर्वादलश्यामतनुर्मनोज्ञा कान्तं लिखन्ती विरहेण दूना ।
श्वेते कपोले नयनारविन्दनिष्यन्दनिर्धूतकुचा धनाश्रीः ॥
सगमपधनिस । इति धनाश्रीः ॥ २९ ॥
(256-257) 'Dhanasri' lakshana.
(சு, 256-257) 'தனஸ்ரீ' லக்ஷணம்,

45
असावरी गरित्यक्ता पग्रहां शांत(?) औडवा ।
न्यासस्तु धैवतोज्ञेयः करुणारसनिर्भरा ॥ २५८ ॥ अथवा
उदाहरणम् ।
ककुभाद्द्धैवतोत्पन्ना धैवतांशग्रहामता ।
पञ्चमेनैव रहिता षाडवा च निगद्यते ॥ २५९ ॥
श्रीखण्डशैलशिखरे शिखिपुच्छवस्त्रा
मातङ्गमौक्तिककृतोत्तमहारवल्ली ।
आकृष्य चन्दन तरोरुरगं वहन्ती
सासावरीति कथितोज्वल नीलकान्तिः ॥ २६० ॥
धनिसमपध । अथवा मधनिसरिगधगरिसनिध । इति सावेरी ॥ ३० ॥
(257-259) 'Asavari' (Saveri) lakshana.
(சு. 257-259) 'அஸாவரி' (ஸாவேரி) லக்ஷணம்.
इति पञ्चभार्यासहितः श्रीरागः ॥
मेघः पूर्णो धत्रयःस्यात् उत्तरायतमूर्च्छनः ।
विकृतो धैवतो गेयः शृङ्गाररसपूरकः ॥ २६१ ॥
उदाहरणम् ।
नीलोत्पलाभवपुरिन्दुसमानचैलः पीताम्बरस्तुषितचातकयाच्यमानः
पीयूषमन्दहसितोद्यममध्यवर्ती वीरेषु राजति युवा किल मेघरागः
धनिसरिगमपध इति मेघरागः ॥ ३१ ॥
(260-261) 'Megharaga lakshana.
(சு. 260-261) 'மேகராக' லக்ஷணம்.
मल्लारी सपहीनास्यात् ग्रहांशन्यासधैवता ।
औडवा पौरवी ज्ञेया वर्षासु सुखदा सदा ॥ २६२ ॥

1. 'Asavari' and 'saveri' are both indifferently
   used for the raga in older texts also.

46
गौरी कृशा कोकिलकण्ठनादा गीतच्छलेनात्मपतिं स्मरन्ती ।
आदाय वीणां मलिना रुदन्ती मल्लारिका यौवन दूनचित्ता ॥ २६३
धनिरीगमध इति मल्लारिका ॥ ३२ ॥
(262-263) 'Mallari' lakshana.
(சு. 262-263) 'மல்லாரி' லக்ஷணம்.
देशकारी तु संपूर्णा षड्जन्यास ग्रहांशका ।
मूर्च्छना प्रथमा ज्ञेया वराटीमिश्रिताभवेत् ॥ २६४ ॥
उदाहरणम् ।
भर्त्रासमं केलिरसं सुकेशी सर्वाङ्गपूर्णा कमलायताक्षी ।
पीनस्तनी रुक्मतनुः सुवेशा संपूर्णचन्द्रानन देशकारी ॥
सरिगमपधनिस इति देशकारी ॥ ३३ ॥
(263-264) 'Deshakari' lakshana.
(சு. 263-264) 'தேசகாரி' லக்ஷணம்.
षड्जग्रहांशकन्यासा भूपाली कथिता बुधैः ।
मूर्च्छना प्रथमा यत्र संपूर्णा शान्तिके रसे
कैचित्तुरीयहीनेय औडवा परिकीर्तिता ॥ २६६ ॥
गौरद्युतिः कुङ्कुमलिप्तदेहा तुङ्गस्तनी चन्द्रमुखा मनोज्ञा ।
भर्तुः स्मरन्ती विरहेण दूना भूपालिकेयं रसशान्तियुक्ता ॥
सरिगमपधनिस इति भूपाली ॥ ३४ ॥
(266-267) 'Bhupali' lakshana.
(சு. 266-267) 'பூபாளி' லக்ஷணம்.

47
ग्रहांशंन्यास ऋषभा सम्पूर्णा गुर्जरी मता ।
सप्तमी मूर्छना तस्यां बहुन्यास विमिश्रिता ॥ २६७ ॥
उदाहरणम् ।
श्यामा सुकेशी मलयद्रुमाणां मृदूल्लसत्पल्लव तल्पमध्ये ।
श्रुतिस्वराणां दधतीवभागं तन्त्रीमुखाद्दक्षिणगुर्जरीयम् ॥
रिगमपधनिसरि इति गुर्जरी ॥ ३५ ॥
(268-269) 'Gurjari' lakshana.
(சு. 268-269) 'குர்ஜ்ஜரீ' லக்ஷணம்.
टक्कःस्यात्तु त्रिधाषड्जः सम्पूर्णश्चादि मूर्छनः ।
उदाहरणम् ।
शय्यासु सुप्तां नलिनीदळानां वियोगिनीं वीक्ष्य विषण्णचित्तां ।
सुवर्णवर्णग्रहमागतःसन् सम्भाषते तां किल टक्कसंज्ञः ॥
सरिगमपधनिस इति टक्कः । इति पञ्चभार्यासहितो मेघरागः ॥ ३६ ॥
(270) 'Takka raga' lakshana
(சு 270) 'டக்கராக' லக்ஷணம் (Handwritten annotation: upto this according to Hanuman Mate)
कल्याणनाटो विज्ञेयः सम्पूर्णो रित्रयोमतः ।
पञ्चतयोपि कैश्चितु संप्रदिष्टो मनीषिभिः ॥ २७१ ॥
उदाहरणम् ।
कृपाणपाणिस्तिलकं ललाटे सुवेषवेषः समरे प्रचण्डः ।
स्मरन्प्रविष्टः किल रक्तवर्णः कल्याणनाटः कथितोमुनीन्द्रैः ॥

48
रिगमपधनिसरिअथवा सरिगमपधनिम, इति कल्याणनाटः ॥ ३७ ॥
(271-272) ' Kalyana nata
(ச 271-272) ' கல்யாணநாட்ட' லக்ஷணம்
सारङ्गनाटः सम्पूर्णः सत्रयोत्तरमन्द्रजः ।
उदाहरणम् ।
वीणांदधाना दृढबद्धवेणी
सख्यासमं मञ्जुलवृक्षमूले ।
जाम्बूनदाभा च निषण्णदेहा
सारङ्गनाटा कथिता सुवेषैः ॥ २७३ ॥ अथवा
करधृतवीणा सख्यामहोपविष्टा च कल्पतरुमूले ।
दृढतरनिबद्धकबरी सारङ्गामा सुरङ्गिणी प्रोक्ता ॥ २७४ ॥
सरिगमपधनिम इति सारङ्गनाटः ॥ ३८ ॥
(273—274) ' Saranganata ' lakshana
(ச, 273—274) சாரங்கநாட்ட (சாலங்கநாட்ட) லக்ஷணம்
देवगिर्याः स्वराः प्रोक्ताः सारङ्गसदृशा मताः ।
उदाहरणम् ।
नितम्बिनी श्यामतनुः प्रवृत्ततुङ्गस्तनी सुन्दरहारवली ।
चित्रांबरा मत्तचकोरनेत्रा मदालसा देवगिरी मतेयम् ॥ २७५॥
सरिगमपधनिस इति देवगिरी ॥ ३९ ॥
275— 'Devagiri ' lakshana
(ச, 275) ' தேவகிரி ' லக்ஷணம்
सोरटी षाडवा ज्ञेया पञ्चमलयसम्मता ।
रिहीनाच समाख्याता कैश्चित्षड्जत्रयामृता ॥ २७६ ॥
पीनोन्नतस्तनतटोत्तमहारवल्ली
कर्णोत्पलभ्रमरनादविलग्नचित्ता ।

49
याति प्रियान्तिक मतिश्लथबाहुवल्ली
सौराष्ट्रिका मदनमूर्तिविचारगौरा ॥ २७७ ॥
पधनि सगमप अथवा सगमपधनिस इति सोरटी ॥ ४० ॥
(276–277) ' Sorati ' lakshana
(சு, 276–277) 'ஸோரடீ' (சுருட்டீ) லக்ஷணம்
त्रिवणा साच विज्ञेया ग्रहांशन्यासधैवता ।
औडवा सा समाख्याता परिहीना प्रकीर्तिता ॥ २७८ ॥
उदाहरणम् ।
रम्भायाः सुतरोर्मूले निष्षणा पीतवर्णभाक् ।
तन्वङ्गी हारसंयुक्ता प्रियेण त्रिवणा मता ॥ २७९ ॥
धनिसगमध । इति त्रिवणा ॥ ४१ ॥
(278-279) ' Trivana ' Lakshana
(சு. 278-279) 'த்ரிவணா' லக்ஷணம்
षड्जन्त्रया पहाडी स्यात् रिपहीना च गौरिवत् ।
छाया तैलङ्गदेशीया आलापे चौडवा मता ॥ २८० ॥
उदाहरणम् ।
वीणोपगायत्यतिसुन्दराङ्गी
रक्ताम्बरा मञ्जुकदम्बमूले
श्रीचन्दनाद्रौ स्थितिकारिणी सा
श्रीरागकान्ता कथिता पहाडी ॥ २८१ ॥
7

50
इति पहाडी ॥ ४२ ॥
(280-281) ' Pahadi ' lakshana
சு (280-281) ' பஹாடீ ' லக்ஷணம்.
रागः पञ्चमको ज्ञेयः पहीनः षाडवो मतः ।
प्रथमा मूर्छना यत्र षड्जत्रयविभूषितः ।
केचिद्वदन्ति सम्पूर्णः शृङ्गाररसपूरकः ॥ २८२ ॥
उदाहरणम् ।
रक्ताम्बरो रक्तविशालनेत्रः शृङ्गारयुक्तस्तरुणो मनस्वी ।
प्रभातकाले विजयी च रत्यां सदा प्रियः कोकिलमञ्जुभाषी ॥
सरिगम धनिस अथवा - सरिगमपधनिस इतिपञ्चमरागः ॥ ४३ ॥
(282—283) ' Panchamaraga ' lakshana.
(சு. 282—283) ' பஞ்சம ராக ' லக்ஷணம்.
बेलावल्याः स्वरैर्युक्तः शङ्कराभरणो मतः ॥ २८४ ॥
इति शङ्कराभरणम् ॥ ४४ ॥
(284) ' Sankarabharana ' lakshana.
(சு, 284) ' சங்கராபரண ' லக்ஷணம்,
बडहंसे स्वरा ज्ञेयाः कर्णाटे कथिता बुधैः ॥ २८५ ॥
इति बडहंसः ॥ ४५ ॥
(285) ' Badahamsa ' lakshana.
(சு, 285) ' படஹம்ஸ ' (பலஹம்ஸ) லக்ஷணம்,
ललितावद्विभासस्तु रेवा गुर्जरिवत्सदा ॥ २८६ ॥

51
इति विभासः । इति रेवा ॥ ४६ ॥
(286) 'Reva' ragalakshana
(சு, 286) 'ரேவா' லக்ஷணம்.
देशाख्यसदृशा गेया कुडाई सर्वसम्मता ॥ २८७ ॥
इति कुडाई ॥ ४७ ॥
(28,7)‘ Kudayee’ lakshana.
(சு287) 'குடாயீ' லக்ஷணம்,
कल्याणसदृशी गेया आभीरी सर्वसम्मता ॥ २८८ ॥
इति आभीरी ॥ ४८ ॥
(288) 'Abhiri' lakshana.
(சு, 288) 'ஆபீரீ' லக்ஷணம்,
मालश्री जयतश्रीश्च धानाश्री मरुका तथा ।
एषां श्रुतिस्वरग्रामजात्यादिनियमो न हि
नानादेशगतच्छाया देशी रागास्तु ते स्मृताः ॥ २८९ ॥
(289) 'Malasri' 'Jayatasri' 'Dhanasri' 'Maruka'
and other Desi Ragas do not obey the laws of Sruti
Swara, Grama, and Jati.
சு (289) மாளஸ்ரீ ; 'ஜயதஸ்ரீ' ; தனாஸ்ரீ ; 'மாருகா' முதலிய
தேசி ராகங்களுக்கு ச்ருதி, ஸ்வர, க்ராம், ஜாதி நியமம் இல்லை
इति श्रीलक्ष्मीश्वर सुत चतुरदामोतर विरचिते सङ्गीतदर्पणे
'रागाध्यायः' ॥

52
' अथ प्रकीर्णकाध्यायः ' ।
अथ गीतोपयोगित्वादालप्तिर्गमकादयः ।
निरूप्यन्ते मया सम्यक् लक्ष्यदृष्ट्या तु तत्वतः ॥ २९० ॥
रागालापनमालप्तिः प्रकटीकरणं मतम् ।
सापुनर्द्विविधा रागरूपकाभ्यां विशेषणात् ॥ २९१ ॥
(290-291) ' Alapana or Alapti' or exposition of the
'Raga' or mode defined ; and its 2 kinds, namely,
(1) Ragalapti, the expansion of Raga without a
composition
(2) Rupakalapti, that is expansion of portions of
of a musical piece
(சு 290-291) 'ஆலாபம் அல்லது ஆலப்தி' என்னும் ராக
விஸ்தாரம் -- அதன் இருவகை;— (1) ராக ஆலப்தி (2) ரூபக
ஆலப்தி
स्वस्थानकैश्चतुर्भिर्या क्रियतेरूपकं विना ।
सा रागालप्तिरुदिता रूपकक्षेपणोत्तरा ॥ २९२ ॥
रागोपवेशनं यत्र स स्थायीस्वर उच्यते ।
यश्चतुर्थस्वरस्तस्मात् स च द्वयर्ध उदीरितः ॥ २९३ ॥
तस्मादधस्तने यत्तु चालनं क्रियते स्वरे ।
मुखचालस्सकथितः स्वस्थानं प्रथमं च तत् ॥ २९४ ॥
द्वयर्धस्वरे चालयित्वा विन्यसेत्तद् द्वितीयकम् ।
स्थायिस्वरादष्टमस्तु द्विगुणः परिकीर्तितः ॥ २९५ ॥

53
द्व्यर्धद्विगुणयोर्मध्ये स्थिता अर्धस्थिताःस्वराः ।
अर्धस्थिते चालयित्वा न्यसनं तु तृतीयकम् ॥ २९६ ॥
द्विगुणं चालयित्वा तु स्थायिन्यासश्चतुर्थकम् ।
एभिस्थानैश्चतुर्भिस्तु रागालप्तिर्विधीयते ॥ २९७ ॥
इदमेवोच्यते गानं अनिबद्धं पुरातनैः ।
(292-297) ‘ Method of Raga-Alapana ; its stages or
‘swasthanas’.
சு. (292-297) ராக ஆலாபனம் செய்யும் முறை; அதில்
4 படிகள் அல்லது ‘ஸ்வஸ்தானங்கள்’ (சொந்த வீடுகள்).
रूपकस्थेन रागेण तालेन च विधीयते ॥ २९८ ॥
रूपकालिप्तिरेषा तु द्विविधा कथिता बुधैः ॥ २९९ ॥
प्रतिग्रहणिकाख्याद्या भञ्जनी संज्ञिकापरा ।
विधाय स्थायमालप्ते रूपकावयवो यदि ॥ ३०० ॥
प्रतिगृह्येत सा प्रोक्ता प्रतिग्रहणिका बुधैः ।
भञ्जनी द्विविधा ज्ञेया स्थायरूपक भञ्जनात् ॥ ३०१ ॥
यदा तत्पदमानेन स्थायरूपकसंश्रयात् ।
नाना प्रकारः क्रियते सा ज्ञेया स्थाय भञ्जनी ॥ ३०२ ॥
तैः पदैस्तेन मानेन समग्रं रूपकं यदि ।
अन्यथा चान्यथा गायेदसौ रूपकभञ्जनी ॥ ३०३ ॥
इदमेवोच्यते लोके नेमशब्देन गायकैः ।
(298-303) Rupaka Alāpti, its 2 kinds :—

54
(1) Pratigrahanika & (2) Bhanjani ; the 2 forms
of Bhanjani. (1) Consists in improvising music ending in
the particular phrase in the piece; (2) Consists in
changing the form of the phrase party or fully maintain-
ing the chhaya or emotion.
(298·303) ரூபக ஆலப்தி — அதன் இருவகை —
(1) ப்ரதிக்ரஹணிகா (ஸ்வரம் பாடுதல்;, (2) பஞ்சனி
(சங்கதிபோடுதலும், நிரவலும்)
वर्णालङ्कार सम्पन्ना गमकस्थायचित्रिता ॥ ३०४ ॥
आलप्तिः क्रियते तद्ज्ञैः बहुभङ्गिमनोहरा ।
स्वरस्य कम्पो गमकः श्रोतृचित्त सुखावहः ॥ ३०५ ॥
भेदाः पञ्चदशैवास्य कथितास्तिरिपादयः ।
लघिष्ठडमरुध्वान कम्पानुकृतिसुन्दरः ॥ ३०६ ॥
द्रुततुर्यांशवेगेन तिरिपः परिकीर्तितः ।
यदा द्रुततृतीयांश वेगःस्यात्स्फुरितस्तदा ॥ ३०७ ॥
द्रुतार्धमानवेगेन कम्पितं गमकं विदुः ।
द्रुतवेगेन लीनस्तु कम्पने गमको भवेत् ॥ ३०८ ॥
लघुवेगेन कम्पश्चेत् भवेदान्दोलितस्तदा ।
नाना प्रकारवक्रत्वं स्वरकम्प्यो यदा भवेत् ॥ ३०९ ॥
वेगाधिकस्तथा प्रोक्तो गमको वलिसंज्ञकः ।
त्रिभिन्नस्तु त्रिषुस्थानेष्वविश्रान्तघनस्वरः ॥ ३१० ॥
कण्ठे तु कोमलः कंपः ग्रन्थिलोवलिलक्ष्मयुक् ।

55
कुरुलो नाम गमकः तदा प्रोक्तो मनीषिभिः ॥ ३११ ॥
स्वरमग्रिममाहत्य निवृत्तिस्त्वाहतो भवेत् ।
उल्लसितः स गमको यस्स्वरानुत्तरोत्तरान् ॥ ३१२ ॥
क्रमाद्गच्छन् भवेत्कम्पो वैचित्र्याद्धृदयङ्गमः ।
प्लावितो गमकः प्रोक्तःप्लुतमानेन कम्पनम् ॥ ३१३ ॥
हृदयङ्गमहुङ्कारो गम्भीरोर्गुंफितोभवेत् ।
मुखमुद्रणसम्भूतों मुद्रितोगमकोभवेत् ॥ ३१४ ॥
स्वराणां नमनादुक्तो गमको नामिताभिधः ।
एतेषामेव भेदानां यदास्यान्मिश्रणन्मिथः ॥ ३१५ ॥
मिश्रितस्स तदा प्रोक्तो गमकःस्याद्विचक्षणैः ।
(304-315) Gamaks or Graces; its 15 forms.
(சு 304-315) கமகங்கள் 15 வகை.
स्थाया अपि भवन्त्यत्र रागस्यावयवात्मना ॥ ३१६ ॥
(316-317) Sthayas or kinds of musical phrases well
described in other text-books; hance not dealt with herein.
(சு. 316-317) 'ஸ்தாயங்கள்' அல்லது பிடிகள், மற்ற
நூல்களில் கண்டு கொள்க.
प्रसिद्धास्तद्विदां तेतु नोक्ता विस्तरभीतितः ।
रागाभिव्यक्तिशक्तित्वमनभ्यासेपि यद्ध्वनेः ॥ ३१७ ॥
तच्छारीरमितिप्रोक्तं शरीरेण सहोद्भवात् ।
तारस्थाने भवेद्यस्य माधुर्यं स्निग्धता तथा ॥ ३१८ ॥

56
गाम्भीर्यं मृदुता रक्तिः पुष्टिः कान्तिरनुध्वनिः ।
तत्सुशारीरमित्युक्तं लक्ष्यलक्षणकोविदैः ॥ ३१९ ॥
अनुध्वानविहीनत्वं रूक्षत्वं त्यक्तरक्तता ।
निस्सारता विस्वरता काकित्वं स्थानविच्युतिः ॥ ३२० ॥
कार्श्यं कार्कश्यमित्येतत्कुशारीरन्तु दूषणैः ।
विद्यादानेन तपसा भक्त्या वा पार्वतीपतेः ।
प्रभूतभाग्यविभवैः सुशारीरमवाप्यते ॥ ३२१ ॥
(317-321) 'Sarira' or musical voice defined; its
good and fad features,
(சு 317 321) 'சாரீரம்' என்றால் என்ன? அதன் குணங்
களும் தோஷங்களும்
एतत्प्रसङ्गतो लक्ष्म गायनादेरथोच्यते ।
लयतालकलाभिज्ञो ग्रामरागादिभेदवित् ।
गीतं गायति यो नाम रञ्जकस्स तु गायकः ॥ ३२२ ॥
सुशारीरो भवेद्यस्तु ग्रहमोक्षविचक्षणः ।
रागरागाङ्गभाषादि भेदज्ञस्तालवित्तमः ॥ ३२३ ॥
प्रबन्धगाननिपुणो विविधालापकोविदः ।
गमकेषु च सर्वेषु स्थानत्रयलसद्गतिः ॥ ३२४ ॥
आयत्तकण्ठवान् शुद्धच्छायालगविशेषवित् ।
जितश्रमस्सावधानः सर्वदोषविवर्जितः ॥ ३२५ ॥

மர்கள்-> wait, is itகாயகாதமர்கள்? காயகமத்தியம, காயகாதமர்கள்`
Yes: காயகமத்தியம, காயகாதமர்கள்.

Now let's check line 9:
सन्दष्टोद्धुष्टभीतादि दोषाः स्युः पञ्चविंशतिः ॥ ३२७ ॥

• सन्दष्टोद्धुष्टभीतादि दोषाः स्युः पञ्चविंशतिः ॥ ३२७ ॥
  Wait, पञ्चविंशतिः: पञ्चविंशतिः - is it ञ्च or ञ् च? It's ligature ञ्च.

Line 10:
सन्दश्य दशनं गायेत् असौ सन्दष्ट उच्यते ।

• सन्दश्य दशनं गायेत् असौ सन्दष्ट उच्यते ।
  Check spacing: गायेत् असौ or गायेदसौ?
  In the print: गायेत् असौ सन्दष्ट उच्यते । (there is a space between गायेत् and असौ).

Line 11:
उद्धुष्टो विरसोद्धोषः सीत्कारी सीत्कृतैर्मुहुः ॥ ३२८ ॥

• उद्धुष्टो विरसोद्धोषः सीत्कारी सीत्कृतैर्मुहुः ॥ ३२८ ॥

Line 12

58
गात्रं प्रसार्य यो गायेत् प्रसारी सतु गायनः ।
नेत्रे निमील्य यो गायेत् सतु प्रोक्तो निमीलकः ३३५ ॥
नीरसो रक्तिहीनो यः स प्रोक्तो विरसोऽधमः ।
यस्तुवर्ज्यस्वरं गायेत् सोपस्वर उदाहृतः ॥ ३३६ ॥
अव्यक्तवर्णं यो गायेत् अव्यक्तस्सनिगद्यते ।
स्थानत्रयंनशक्नोति गातुं गानक्रियासु यः ॥ ३३७ ॥
स्थानभ्रष्टस्सकथितो गीतज्ञैर्गायनाधमः ।
शुद्धच्छायालगौ रागौ मिश्रयन्यस्तुगायति ॥ ३३८ ॥
समिश्रकस्तथान्येषां रागाणामपि मिश्रणात् ।
स्थाय्यादिष्ववधानेन निर्मुक्तोऽनवधानकः ॥ ३३९ ॥
(327-339) The 25 Outstanding faults in Singing.
(சு 327-339) பாடுவதில் ஏற்படும் 25 தோஷங்கள்
शिक्षाकारोनुकारश्च रसिको रञ्जकस्तथा ।
भावकश्चेति गीतज्ञाः पञ्चधा गायनं जगुः ॥ ३४०
न्यूनशिक्षणे दक्षः शिक्षाकारो मतस्सताम् ।
स्वबुद्ध्यातिशयेनान्यच्छायामनुकरोतियः ॥ ३४१ ॥
अनुकारस्सकथितो द्वितीयोगायनो बुधैः ।
स्वयमेवरसाविष्टो रसिकोगायनोभवेत् ॥ ३४२ ॥
गानेन रञ्जयेद्यस्तु श्रोतॄन् गाता स रञ्जकः ।
गीतस्यातिशयोत्थानाद्भावकः परिकीर्तितः ॥ ३४३ ॥
340—343. Four types of singers
(சு. 340—343) நான்குவகைப் பாடகர்கள்.

59
एकल्यो यमलो बृन्दगायनश्चेति सत्रिधा ।
एक एव तु यो गायेत् असावेकल्यगायनः ॥ ३४४ ॥
सद्वितीयो यमलकः सबृन्दो बृन्दगायकः ।
344— Single double and group singers.
சு. 344— ஒருவர், இருவர், பலர் சேர்ந்து பாடும் பாடகர்கள்
रूपयौवन माधुर्यशालित्वमधिकोगुणः ॥ ३४५ ॥
345. The 3 necessary requirements of singers:—
(1) attractive personality (2) youthful stage in life.
(3) sweet voice.
சு, 345. பாடகர்களுக்கு முக்கியமான 3 குணங்கள்:—
(1) நல்லதோற்றம், (2) வாலிப வயது, (3) இனியகுரல்.
वाग्वर्णसमुदायस्तु मातुरित्युच्यते बुधैः ।
गेयं धातुर्द्वयोः कर्ता प्रोक्तो वाग्गेय कारकः ॥ ३४६ ॥
346— The 2 Component parts of musical Compo-
sition:—
(1) ' Matu ' (the words) (2) ' Dhathu ' (the tune)
சு--346-- ஸங்கீத ஸாஹித்தியத்தின் 2 அம்சங்கள்:—
(1) 'மாது' (வார்த்தைகள்) (2) 'தாது' (வர்ண மெட்டு)
शब्दानुशासनज्ञान मभिधानप्रवीणता ।
छन्दःप्रभेदवेदित्वं अलङ्कारेषु कौशलम् ॥ ३४७ ॥
रसभावादिविज्ञानं सर्वदेशस्थितिज्ञता ।
लयतालकलाज्ञानं हृद्यशारीरशालिता ॥ ३४८ ॥
सङ्गीतशास्त्रनैपुण्यं प्रतिभाच सभाजयः ।
रागद्वेषपरित्यागः सान्द्रत्वमुचितज्ञता ॥ ३४९ ॥

60
प्रत्यग्रधातुनिर्माणमनुच्छिष्टार्थकल्पनम् ।
द्रुतगीतविनिर्माणं पाठान्तरविदग्धता ॥ ३५० ॥
इत्यादि गुणसपन्नश्रेष्ठो वाग्गेयकारकः ।
347—350— 'Vak-geya-kara' (the highly qualified
Composer of music) and his qualifications.
(க. 347—350— 'வாக்கேயகாரர்' எனும் உயர்ந்த சாகித்ய
கர்த்தாவின் லக்ஷணங்கள்.
धातोरतिशयं कुर्यात् मातुमन्दस्तु मध्यमः ॥ ३५१ ॥
अप्रगल्भः प्रबन्धेषु भवेत्सोपि च मध्यमः ।
अन्यधातौ मातुकर्ता कुट्टिकारोऽधमोमतः ॥ ३५२ ॥
351—352— The lower ranks of comopsers
(சு. 351—352—) மத்தியம், அதம வாக்கேயகாரர்கள்.
इति श्रीमल्लक्ष्मीधरभट्टसुत चतुरदामोदर विरचिते
सङ्गीतदर्पणे, प्रकीर्णकाध्यायस्तृतीयस्समाप्तः ।
अथ प्रबन्धाध्यायश्चतुर्थः प्रारभ्यते ।
स्वररागादिकं सर्वं गीतोपकरणं ततः ।
निरूपितं प्रधानत्वादथगीतं निरूप्यते ॥ ३५३ ॥
वाग्गेयकारेण कृतं शास्त्रलक्षणसंयुतम् ।
बद्धं धातुभिरङ्गैश्च निबद्धमभिधीयते ॥ ३५४ ॥

61
आलप्तिर्बन्धहीनत्वा दनिबद्धमितीरितम् ।
(353—354) Music of two kinds: (1) Nibaddha or
Prabandha (built up by Dhatus and Angas as laid dawn
(2) Anibaddha (free expatiation) or Alapa
(சு. 353—355) பாட்டில் இருவகை:— (1) நிபத்தம் அல்லது
பிரபந்தம் (தாதுக்கள், அங்கங்கள் என்ற பிரிவுகளால் தொகுக்
கப்பட்டது) (2) அநிபத்தம் (இஷ்டப்படி சஞ்சாரம் செய்தல்)
அல்லது ஆலாபனை.
प्रबन्धो रूपकं वस्तु तस्य संज्ञात्रयं भवेत् ॥ ३५५ ॥ अथवा ।
गीतं च रूपकं वस्तु प्रबन्धो गेयमित्यपि ।
गीते पञ्चाभिधाः प्रोक्ताः लक्ष्यदृष्टया विचक्षणैः ३५६ ॥
चतुर्भिर्धातुभिश्चाङ्गैः यस्मादेष प्रयुज्यते ।
तस्मात्प्रबन्धः कथितः गीतज्ञैस्तालकोविदैः ॥ ३५७ ॥
धातुः प्रबन्धावयवः सचोद्ग्राहादिभेदतः ।
चतुर्धा कथितो भागस्त्वाद्य उद्ग्राहसंज्ञकः ॥ ३५८ ॥
आदावुद्ग्राह्यतेगीतं येनोद्ग्राहस्तदाभवेत् ।
मेलापको द्वितीयस्तूद्ग्राहध्रुवकमेलनात् ॥ ३५९ ॥
ध्रुवत्वाद्ध्रुवसंज्ञस्तु तृतीयो भाग उच्यते ।
आभोगस्त्वन्तिमो भागो गीतपूर्णत्वसूचकः ॥ ३६० ॥
355—360 The 4 dhatus or parts of a Prabandha: —
‘ Udgraha ’ ( the beginning ) (2) ‘ Melapaka ’ (Join-
ing the 1st and 3rd dhatus) (3) ‘ Dhruva ’ (the certain or
indispensable part) and (4) Abhoga (end)