समराङ्गणसूत्रधार (महाराज भोज - वास्तु, स्थापत्य एवं यंत्र शास्त्र)

६४४ समराङ्गणसूत्रधारे
अस्यानुयायिनीं दृष्टिं विदधीत भ्रुवौ तथा ।
इत्यारालः ॥
अरालक्र(स्य) यदा वक्रानामिला त्वङ्गुलिर्भवेत् ॥ ८५ ॥
शुकतुण्डः स विज्ञेयः कर्म चास्याभिधीयते ।
न त्वमित्यमुना तिर्यक् प्रसृतेन प्रदर्शयेत् ॥ ८६ ॥
व्याव्रुत्तेन तु हस्तेन म(न) कृत्यमिति निर्दिशेत् ।
प्रसारितेन पुरतो नमताभिमुखं मुहुः ॥ ८७ ॥
कुर्यादावाहनं तिर्य(^{३}++मातु ?) विसर्जनम् ।
व्याव्रुत्तेन तु हस्तेन न कृत्यमिति वार्त्ताम् (?) ॥ ८८ ॥
(अवेक्षे निपोनिषेक अँ ?) परावृत्तेन शस्यते ।
दृष्टिभ्रुवौ चानुगते हस्तस्यास्य समाचरेत् ॥ ८९ ॥
इति शुकतुण्डः ॥
अङ्गुल्यो यस्य हस्तस्य तलमध्येऽग्रसंस्थिताः ।
तासामुपरि चाङ्गुष्ठः स मुष्टिरभिधीयते ॥ ९० ॥
एष प्रहारे (व्या)यामे कार्यः सभ्रुकुटीमुखैः ।
पार्श्वस्थहस्तयुग्मेन निर्गमे तु विधीयते ॥ ९१ ॥
इति मुष्टिः ॥
(येष्यतिग्रहणमात्रमर्धने ?) स्तनपीडने ।
असंस्तु(यु)तो विधातव्यो (र्मुहृष्टिभ्रुवो^{१०} तथा ?) ॥ ९२ ॥
अस्यैव तु यदा मुष्टेरूर्ध्वोऽङ्गुष्ठः प्रयुज्यते ।
हस्तः स शिखरो नाम तदा ज्ञेयः प्रयोक्तृभिः ॥ ९३ ॥
१ द. ना । २ द. तेन निर्यमातु वि० । ३ मुद्रितपुस्तके ‘उन्मता तु’ इति स्यात् । ४ द. णं ।
५ द. श्र । ६ द. ष्टिं । ७ द. भ्र । ८ मुद्रितपुस्तकानुसारतः इदं ९२ तमश्लोकान्ते निवेशनीयमिति
भाति । परन्तु द प्रतौ नास्ति । ९ ‘यष्ट्यसिग्रहणे गात्रमर्दने’ इति स्यात् । १० चतुर्थः पादोऽयं
दृष्टिभ्रुवोर्हस्तानुयानविध्यर्थस्य लुप्तस्य श्लोकान्तरस्य स्यात् । ११ द. भ्रुवौ ।

पताकादिचतुष्षष्टिहस्तलक्षणं नाम त्र्यशीतितमोऽध्यायः । ६४५
अयं वामो विधातव्यः कुशरश्मि(१चतुर्हि + ?) ।
हस्तद्वयं व्याप्रियतो(?) श्रो(सृ)णिग्रहणकर्मणि२ ॥ ९४ ॥
शक्तितोमरमोक्षे तु सव्यहस्तः प्रयुज्यते ।
पादौष्ठरञ्जने चैव चलिताङ्गुष्ठको भवेत् ॥ ९५ ॥
अलकस्य समुत्क्षेपे तत्प्रदेश३स्थितो भवेत् ।
कुर्यादनु(ग)नामस्य ह(४ष्टिश्रूयुगलं ?) तथा ॥ ९६ ॥
इति शिखरः ॥
अस्यैव शिखराख्यस्य अ(ह्य)ङ्गुष्ठकनिपीडिता ।
यदा प्रदेशिनी वक्रा स कपित्थस्तदा स्मृतो(तः)५ ॥ ९७॥
चापतोमरचक्रासिशक्ति(६चक्रांगदाविना ?)
एतेनान्यानि शस्त्राणि सर्वाण्यभिनयेद् बुधः ॥ ९८ ॥
सत्यप्यभिनये जन्म ९+++ विक्षिपेन्मुहुः ।
अत्रापि हस्तानुगतं दृष्टिभ्रूकर्म शस्यते ॥ ९९ ॥
इति कपित्थः ॥
उत्क्षिप्तवक्रा तु यदा (तां कार्या ?) स कनीयसी ।
अस्यैव तु कपित्थस्य (१०दौंशौषटकमुखः ?) ॥ १०० ॥
अनेन होत्रं हव्यं च नमतान्नं विधीयते ।
द्वाभ्यामाकर्षण(११च्छत्राग्रं प्रग्रहप्रदर्शनम् ?) ॥ १०१ ॥
(१२ऐतेन न चास्यरादर्श वा जय ?) पुनः ।
अवक्षेपसमुत्क्षेप(पौ) व्यावृत्तेन तु क(ख)ण्डनम् ॥ १०२ ॥
१ द च चतुर्हे; मुद्रितपुस्तके 'धनुग्रहे' इति स्यात् । २ द. भिः । ३ द. वे । ४ मुद्रित
पुस्तके 'ष्टि भ्रूयुगलं' इति स्यात् । ५ द. ताः । ६ मुद्रितपुस्तके 'वज्रगदादिना' इति स्यात् ।
७ द. तर्जनी । ८ द. ़़्नानुपदानां का सं° । ९ मुद्रितपुस्तके 'नामिका' इति पदमत्रार्थसाङ्गल्याय
कल्पनीयम् । १० मुद्रितपुस्तके 'तदासौ खटकामुखः' इति स्यात् ; द. ॰सौखटकामुखः । ११ द.
च्छत्रग्रहं मुद्रितपुस्तके 'च्छत्रप्रग्रहाणां प्रदर्शनम्' इति स्यात् । १२ द. एतेन चामरादर्शव्यग्रजग्र पुन:;
मुद्रितपुस्तके 'एकेन च स्यादादर्शधारणं व्यजनं' इति स्यात् ।

६४६ समराङ्गणसूत्रधारे
भ्रमता तु विधातव्यममुना परिवेष(पेप)णम् ।
दीर्घदण्डग्रहे चैव (पंचस्त्रीतालम्बने ? ) तथा ॥ १०३ ॥
कृशकेशकलापादिग्रहे स्रग्दामसंग्रहे ।
दृष्टि(भू)सहितो हस्तः प्रयोक्तव्यो विचक्षणैः ॥ १०४ ॥
इति प(ख)टकामुखः ॥
खटकाख्ये यदा हस्ते तर्जनी संप्रसारिता ।
हस्तः सूचीमुखो नाम तदा ज्ञेयः प्रयोक्तृभिः ॥ १०५ ॥
एतदीयप्रदेशिन्या व्यापारः प्रायशो भवेत् ।
नतोऽर्वाक कम्पितो^३ वा(लो)लव्यालोद्वाहित(क)भ्रमाः ॥ १०६ ॥
(^४ते स तत्र नत्र कर्मणि युज्यते ।
भ्रमाया ? )भिनयेच्चक्रं तंप्रि(जृम्भि)तं चलयानया ॥ १०७ ॥
विलोलया पताकादीन् ++++++ या ।
(धूपदीपप्लुतावलीपल्लवान् वालपत्रमात् ॥ १०८ ॥
+++++++ भ्रूदया ? ) पुष्पमञ्जरी(म्) ।
चलया वक्रगमनं^६ चूलिकामुद्रं ++ या ॥ १०९ ॥
(सा बुधा चादाहुं विधानर्थकम्पितपा ? ) ।
धूपदीपलतावल्लीपल्लवान् बालपन्नगान् ॥ ११० ॥
शिखण्डकान् मण्डलं च नयनं^१० चोर्ध्वलोलया ।
तारकानासिक्रादण्डय(ष्टी^११ पूर्वसुंस्थया ? )नया ॥ १११ ॥
दक्षिणी^१३ दर्शयेत्रासन्नताधो नताक्रया(?) ।
तिर्यङ्मण्डलया सर्व तया लोकं प्रदर्शयेत् ॥ ११२ ॥
१ मुद्रितपुस्तके 'वस्त्रान्तालम्बने' इति स्यात् । २ द. नतोर्ध्वं । ३ द. तवल । ४ द. विजृंभवेस
तत्र तत्र कर्मणि युज्यते । भ्रमयाभिनयेद्वक्षु तं प्रितं च । ५ द. °दीनूद्ध(र्द्ध) या पुष्पमंजरी । ६ द. ना ।
७ द. न्रताग्रयः । ८ द. सो । ९ द. त्वद्धवि । १० द. तपनं । ११ मुद्रितपुस्तके 'ष्टीरूर्ध्वस्थया'
इति स्यात् । १२ द. मुच्छ्या तया । १३ मुद्रितपुस्तके 'दक्षिगो दर्शयेद् वक्तूत्रासन्नयाधो नताग्रया'
इति स्यात् ।

पताकादिचतुष्षष्टिहस्तलक्षणं नाम त्र्यशीतितमोऽध्यायः । ६४७
( ¹आद्यदीर्घे च विधास्ते ? ) विदध्यादु²न्नतामिमाम् ।
विम॑³मन्ता( नमन्तीं ) पुनः कुर्यादपराह्ण⁴प्रदर्शने ॥ ११३ ॥
कर्तव्या वदनाभ्याशे सा कुञ्चितविजृम्भिता ।
अङ्गुलीं⁵( लिः ) वृत्ततत्त्वज्ञै⁶र्वाक्यार्थस्य निरूपणे ॥ ११४ ॥
सोऽयं तदिति(?) निर्देशे प्रसूनौत्वा( तोक्ता )नकम्पिता ।
रोषे प्रकम्पिताग्रा( ग्रा )च हस्तेनाभ्युन्नतेन च ॥ ११५ ॥
प्रसृताग्रेण सं( न ) मता ( च ? ) कर्तव्या स्वेदरूपणा( णे ) ।
कुन्तलाङ्गदगण्डानां कुण्डलानां च रूपणे ॥ ११६ ॥
( संर्दिश⁹ वर्तना कार्या प्राचलती च सा मुहः ? ) ।
ललाटसंवृतोद्वृत्ता कार्या ( हंस्ति¹⁰निरूपणा ? ) ॥ ११७ ॥
प्रसारितान्नामिता वा रिपूद्देशे( श? ) विधीयते ।
( कार्या¹¹ संकपानी¹² साये सो प्रकोपदर्शने ? ) ॥ ११८ ॥
कोऽसावित्यापि¹³ निर्देशे तया( कार्या ) तिर्यग्विनिर्गमा¹⁴ ।
( कर्णकूटनयेन¹⁵ शब्दश्रवणेस्तानसंश्रया ? ) ॥ ११९ ॥
कार्ये हस्तद्वयाङ्गुल्यौ संयुते संमुखे युते ।
वियोगे विघटन्त्यौ तु कलहे स्वस्तिकाकृती ॥ १२० ॥
( चैतु¹⁶धनिता ? ) कार्ये परस्परनिपीडने ।
ऊर्ध्वाग्रंचलित्ता यावत् कर्तव्यै( र्ध्वै ) के + वर्णने¹⁷ ॥ १२१ ॥
कुर्याद् दृशं भ्रुवौ चा( स्य ) हस्तस्यानुगतं( ते ) बुधः ।
इति सूचीमुखः ॥
यस्याङ्गुल्यस्तु ( विरै¹⁸लामाभोरुहाङ्गुष्ठेन ? ) कुञ्चिताः ॥ १२२ ॥
१ ' आये दीर्घे च दिवसे ' इति स्यात् । २ ' प्रणतीकृता च कार्या ह्याये दीर्घे च दिवसे च '
इति तु मुनिः । ३ द. ममन्ती । ४ द. हे । ५ द. लि । ६ द. र्वि । ७ द. मनों च । ८ द. तुं ।
९ द. तद्दिशवर्तिनी कार्या; मुद्रितपुस्तके तु ' तद्देशवर्तिनी कार्या प्रचलन्ती च सा मुहुः ' इति स्यात् ।
१० ' हमिति रूपणे ' इति स्यात् । ११ 'कार्या प्रकम्पिनी साग्रे चोग्रकोपप्रदर्शने' इति च स्यात् ।
१२ द. ना । १३ द. वि । १४ द. ता । १५ मुद्रितपुस्तके ' कर्णकण्डूयने शब्दश्रवणे श्रोत्रसंश्रया '
इति स्यात् । १६ द. वेतु विनता । १७ द. प्रा । १८ द. ' विरलाः सहाङ्गुष्ठेन ' इति स्यात् ।

६४८ समराङ्गणसूत्रधारे
ऊर्ध्वाश्च सङ्गताग्राश्च (स) भवेत् पद्मकोशकः ।
श्रीफल(क? )स्य कपित्थस्य ग्रहणं तेन रूपयेत् ॥ १२३ ॥
बीजपूरकमुख्यानामन्येषामपि दर्शनम् ।
कार्यं फलानां तत्तुल्यरूपेणोर्ध्वस्थितेन च ॥ १२४ ॥
कुर्यात् प्रसारितास्येन योषित्कुचनिरूपणम् ।
कुर्याद् दृष्टिभ्रुवौ चास्य हस्तस्यानुगते बुधः ॥ १२५ ॥
पद्मकोण(श)कः ॥
अङ्गुल्यः संहताः सर्वाः सहाङ्गुष्ठेन यस्य तु ।
(तँथानितग्धाश्चैव ?) स तु सर्पशिराः करः ॥ १२६ ॥
उत्तानितेन(तं तु) कुर्वीत सेचनोदकदानयोः ।
अधोमुखं विचलितं भुजगस्य गतौ पुनः ॥ १२७ ॥
(विधाने द्विगुणां वामवाहुतस्थिशरादधः ?)
विदध्यात् सर्पशिरसा हस्तेनास्फोटनक्रियाम् ॥ १२८ ॥
रचितभ्रुकुटिः कुर्यादेवं तिर्यक्छिरो दधत् ।
पुरतोऽधोमुखे(नं भास्या ?)लनमाचरेत् ॥ १२९ ॥
दृष्टिभ्रूसहिता कार्या हस्त(स्या)स्यानुयायिनी ।
इति सर्पशिराः ॥
(अधोमुखीनानिस्तृणे ?)मङ्गुलीनां समागत(ति)ः ॥ १३० ॥
कनिष्ठाङ्गुष्ठकावूर्ध्वे तदासौ मृगशीर्षकः ।
इह साम्प्रत(मँस्तथेत्यत्ना ?) प्रयोजयेत् ॥ १३१ ॥
१ द. ग । २ द. क्तुं । ३ मुद्रितपुस्तके 'तथा निम्नतलाश्चैव' इति स्यात् । ४ द. नमेन कुं ।
५ द. य । ६ द. नं । ७ द. न भकुंभास्फां । मुद्रितपुस्तके 'नेभकुम्भास्फा' इति स्यात् । ८ मुद्रित-
पुस्तके 'अधोमुखीनां तिसृणा' इति स्यात् । परन्तु मुद्रितनाट्यशास्त्रे तु 'अधोमुखीनां सर्वासाम्' इति
पाठो दृश्यते । ९ द. णो । १० द. र्ध्वों । ११ द. मस्त्येवेत्यत्नानं तत्प्रं । मुद्रितपुस्तके 'मस्त्येवेत्यत्र
चैनं' इति स्यात् ।

पताकादिचतुष्षष्टिहस्तलक्षणं नाम त्र्यशीतितमोऽध्यायः । ६४९
( स्याच्छत्रयलाभेने तिर्यगुक्ति पूर्व्वाक्षे पातने ? ) ।
स्वेदापमार्जने कार्योऽधोमुखस्तत्प्रदेर्यु( शग )ः ॥ १३२ ॥
कुँद्ध( कुद्द )मिते ( संचलितः कर्तव्योऽ )धोमुखश्च सः ।
( अस्यानुयायिनी दृष्टिः पाणी कुर्याद् भवापि ?) ॥ १३३ ॥
इति मृगशीर्षकः ॥
त्रेताग्निसंस्थिता मध्यात्तर्जन्यङ्गुष्ठका मता( : ) ।
काङ्गुलेऽनामिका वक्रा तथाचोर्ध्व( र्ध्वा ) कनीयसी ॥ १३४ ॥
( त्रेतोत्तनेन ) कर्कन्तु( न्धू )प्रभृतीनि प्रदर्शयेत् ।
तरुणानि फलान्यन्यद् वस्तु किञ्चिच्च यल्लघु ॥ १३५ ॥
वाक्याना( न्य )ङ्गुलिविक्षेपैः स्त्रीणां रोषकृतानि च ।
मुक्तामरकतादीनां ( रत्नानां ) च प्रदर्शनम् ॥ १३६ ॥
हस्तेनानेन कर्तव्यं भ्रुवौ ( चोस्पृष्टदृगे ? ) ।
इति काङ्गूलैः ॥
आवर्तिन्यैः करतले यस्याङ्गुल्यो भवन्ति हि ॥ १३७ ॥
पार्श्वागता विकीर्णाश्च सोऽलर्पद्मः प्रकीर्तितः ।
तिर्यक् पुरःस्थितः कार्यो हस्तोऽयं प्रतिषेधने ॥ १३८ ॥
कस्य त्वमिति नास्तीति वाक्ये शून्ये च धीमता ।
आत्मोपन्यसने स्त्रीणां ( नै सन्देशोच्चेतो ? ) भवेत् ॥ १३९ ॥
अस्य चानुगता दृष्टिर्विधातव्या भ्रुवौ तथा ।
इत्यलपद्मः ॥
अङ्गुल्यः प्रसृतास्तिस्रस्तथाचोर्ध्व( र्ध्वा ) कनीयसी ॥ १४० ॥
१ मु. पु. 'स्याच्छन्नालम्भने तिर्यगुक्तिक्षेत्राक्षपातने' इति स्यात् । २ द. ˚क्षा । ३ द. य ।
४ द. कार्यः कु˚ । ५ मु. 'अस्यानुयायिनी दृष्टि पाणेः कुर्याद् ध्रुवावपि' इति स्यात् । ६ द. णे ।
७ द. वपि । ८ द. र्त । ९ द. ˚ता । मुद्रितपुस्तके 'तेनोत्तानेन' इति स्यात् । १० द. निः ।
११ द. घुः । १२ द. वास्प । मुद्रितपुस्तके 'चोत्सृष्टदृष्ट्ये' इति स्यात् । १३ द. कः । १४ द. न्या ।
१५ द. छद्म । १६ मुद्रितपुस्तके 'सन्देशे चोच्छ्रितो' इति स्यात् । १७ द. शाच्छतो । १८ द. स्या ।
१९ द. सृ ।
ना. ८२

६६० समराङ्गणसूत्रधारे
तासां मध्ये स्थितोऽङ्गुष्ठः स करश्चतुरः स्मृतः ।
अधोमुखः प्रचालितो ( मंतस्थेन ततत्कथा ? ) ॥ १४१ ॥
विनये च नये चायं कार्योऽभिनयवेदिना ।
( वैपुंणा तून्नतशिवा$^३$ साः कृत्वा $^४$भ्रेतां भ्रुवा ? ) ॥ १४२ ॥
विदध्याच्चतुरं हस्तमुत्तानं नियमे पुनः ।
किन्तु भ्रुवं + कु( $^५$टिलां ) विनयं प्रति नाचरेत् ॥ १४३ ॥
अधोमुखेन हस्तेन तेन बालं प्रदर्शयेत् ।
बालप्रदर्शने कुर्याद् ( $^६$कुटीविनतै$^७$निरः ? ) ॥ १४४ ॥
तेनोत्ताने( न ) वलता$^८$ ( $^९$येदातुरनन्तरम् ? ) ।
तिर्यक् प्रसर्प्य $^{१०}$न्तुत्तानो बहिश्चाविकृताननैः ॥ १४५ ॥
सत्ये चानुमतौ चैवं$^{११}$ ( हस्त एष ) विधीयते ।
एवमेव प्रयोक्तव्यो युक्ते ( $^{१२}$पथ्येशमध्यमः ? ) ॥ १४६ ॥
द्वाभ्यामेकेन वा ( $^{१३}$स्तुंस्तौ क ? ) मण्डलावस्थितेन च ।
$^{१४}$विचारितं प्रयोक्तव्यं विहृतं लज्जि( तं )तथा ॥ १४७ ॥
वदनं तत्र कर्तव्यमविकार्यं नतभ्रुवा ।
वितर्कितमुरोभ्यर्णे मण्डलावस्थितेन तु ॥ १४८ ॥
अधोमुखेन पुरतः कार्यं विश्लिष्यता तथा ।
मुखं चाविकृतं तत्र कार्यमभ्युन्नते भ्रुवौ ॥ १४९ ॥
शिरस्तु वामतो ( $^{१५}$तँत्र नतं च पुनः ? ) ।
उभाभ्यां नयनाभ्यां ( तु ) मृगकर्णप्रदर्शनम् ॥ १५० ॥
१ द. न । २ मुद्रितपुस्तके ‘नैपुणं तून्नतशिराः सत्त्वे कृत्वोन्नतां भ्रुवम्’ इति स्यात् । ३ द.
°रा वामां । ४ द. भ्रू । ५ द. विकृतिं । ६ द. भ्रुकु° । ७ द. तं णिरः । परन्तु मुद्रितपुस्तके ‘भ्रुकुटीविनतं
शिरः’ इति स्यात् । ८ द. शये° । ९ मुद्रितपुस्तके ‘दर्शयेदातुरं नरम्’ इति स्यात् । १० द. नुत्तान्ये ।
११ द. चैव कैतवेव वि° । १२ मु. पु. ‘पथ्ये शमे यमे’ इति वा, ‘पथ्ये च मध्यमे’ इति वा स्यात् ।
१३ द. ‘स्तु’ नास्ति; मुद्रितपुस्तकं ‘स्तोकं’ इति स्यान् । १४ मु. ‘विवृतविवरितरचितम्’ इति
तु मुद्रित मुनि पाठः । १५ द. °तो तस्रन्नतं च पुरः पुनः ।

पताकादिचतुष्षष्टिहस्तलक्षणं नाम त्र्यशीतितमोऽध्यायः । ६५१
कार्यं तद्देशवर्तिभ्यां सभ्रूक्षेप(पं) विचक्षणैः ।
उत्तानेन युतेनाथ पत्राकारं प्रदर्शयेत् ॥ १५१ ॥
हस्तेन (चँतुराखे१ ?) विनमय्य ध्रुवं मनाक् ।
लीलां रतिं स्मृतिं बुद्धिं संज्ञामार्या२विचारणा(:) ॥ १५२ ॥
सङ्गतं प्रें३णयं (शौ४चमावर्त्य५ ?) भावमक्षमम् ।
पुष्टिं (सविच६ ?)शीलं च चातुर्यं मार्दवं सुखम् ॥ १५३ ॥
प्रस्तं७(श्रं) वार्त्तां८ च वेषं च युक्तिं दाक्षिण्ययौवने ।
विभर्वाविभवौ स्तोकं सुरतं (सद्वरं९ ?) मृदु ॥ १५४ ॥
गुणागुणौ१० गृहा द्वारा वर्णा नानाविधाश्रै११याः ।
चतुरेणाभिनेतव्यास्ते१२ सर्वेऽपि यथोचितम् ॥ १५५ ॥
क्वचित् प्रभावता क्वापि (अम्रता ?) मृदुना क्वचित् ।
प्रतीतिर्जायतेऽर्थस्य यस्य यस्य यथा यथा ॥ १५६ ॥
प्राज्ञैस्तथा तथा शीर्षैरभिने१३यौन्युत्य(क्त)पाणिना ।
भ्रूदृष्टि१४(चकुरगोश्च ?) कार्यास्तदनुसारतः ॥ १५७ ॥
मण्डलस्थेन हस्तेन पीतं रक्तं च दर्शयेत् ।
किञ्चिन्नतभ्रूः शिरसा परिमण्डलितेन च ॥ १५८ ॥
तेनँ दूभू(प्र)दर्शयेत् कृष्णं(ष्णं) नीलं च परिमृद्व्रताँ१५ ।
चतुरेण कपोतादीन् वर्णान् स्वाभाविकेने च ॥ १५९ ॥
इति चतुरः ॥
मध्यमाङ्गुष्ठसन्दंशो वक्रा चैव प्रदेशिनी ।
ऊर्ध्वमन्ये (प्रँ१६कीर्णी + अङ्गुल्यो ?) भ्रमरे करे ॥ १६० ॥

१ द. चतुराख्ये; मुद्रितपुस्तके ‘चतुराख्येन’ इति स्यात् । २ द. यां । ३ द. णं । ४ द.
प्रयणं शौचं मावर्यं भावनं क्षमं । ५ मुद्रित पु. ‘शौचं माधुर्य’ इति मुनि सम्मतः पाठः । ६ द. मु ।
७-८ द. व । ९ मु. ‘शाद्वलं’ इति स्यात् । १० द. ॅणैर्गुँ । ११ द. श्रयः । १२ द. ॅणास्तिनतव्याँ ।
१३ द. ॅये भ्युद्ग पाणिना । १४ द. नतद्भूः दृँ । १५ द. ॅमृद्वता । १६ मु. पुस्तके ‘प्रकीर्णे द्वे अङ्गुल्यौ’
इति स्यात् । द. प्रकीर्णे ।

६५२ समराङ्गणसूत्रधारे
कुमुदोत्पलपद्मानां ग्रहणं तेन पाणिना ।
तथैव दीर्घवृन्तानामन्येषामपि रूपयेत् ॥ १६१ ॥
कर्णपूरो¹ विधातव्यः कर्णदेशे स्थितेन च ।
दृष्टिभ्रुवौ² चाभिन्ना( नद्ये ) तेषां कार्यं³ करानुगे⁴ ॥ १६२ ॥
इति भ्रमरौ( र ): ॥
तर्जनीमध्यमाङ्गुष्ठाभू( श्चे )ताग्रिस्था निरन्तरा( : ) ।
भवेयुर्हंसवक्त्रस्य (⁶शेष सम्प्रसारिता ?) ॥ १६३ ॥
किञ्चित् प्रस्पन्दिताङ्गुष्ठेनामुनोत्क्षिप्य च भ्रुवौ ।
निस्सारमल्पं सूक्ष्मं च दर्शयेन्मृदुलं लघु ॥ १६४ ॥
कर्तव्यो( व्ये )ऽभिनये चैषां दृग्भ्रुवौ च करानुगे ।
इति हंसवक्त्रः ॥
अङ्गुल्यः प्रसृतास्तिस्रस्तथा चोर्ध्वा कनीयसी ॥ १६५ ॥
अङ्गुष्ठः कुञ्चितश्चैव हंसपक्ष इति स्मृतः ।
उत्तानेन बहिस्तिर्यग् ⁸ग्रीवायजलभूषणम् (?) ॥ १६६ ॥
कर्तव्यं⁹ १० तेन गण्डस्य रूपस्य ( गण्डवर्तनम् ? ) ।
कुर्वीत चैनमुत्तानं भोजने चै¹¹ प्रतिग्रहे ॥ १६७ ॥
तथाचमनकार्ये च कर्तव्योऽयं द्विजन्मनाम् ।
अधस्तादैन्तयोरेनं¹³ कुर्यात् स्वस्तिकयोगिनम् ॥ १६८ ॥
किञ्चिन्नतेन शिरसा ( यै¹² परि यथारसम् ? ) ।
उभाभ्यां पार्श्वयोस्तिर्यग्वैताभ्यां स्तम्भदर्शने( नम् ) ॥ १६९ ॥
कुर्वीतैकेन रोमाञ्चं¹⁴ वामबाहुप्रसर्पिणा ।
संवाहनेऽनुलेपे च स्पर्शे तर्दि( द्दे )शवर्तिनम् ॥ १७० ॥
१ द. रे । २ द. न्तयां । ३ द. र्य । ४ द. मे । ५ द. रः । ६ मुद्रितपुस्तके 'शेषे द्वे
सन्प्रसारिते' इति स्यात् । द. प्रतौ 'द्वे सम्प्रसारता' । ७ द. चक्रः । ८ मु. पुस्तके
'स्तिर्यङ् निवापजलमोक्षणम् । ९ द. नि । १० द. व्यस्ते । ११ द. त्ति । १२ द. न । १३ द. दश ।
१४ मु. पु. इह कियांश्चिदंशो लुप्तः सम्भाव्यते । १५ द. ञ्च । १६ द. न ।

पताकादिचतुष्षष्टिहस्तलक्षणं नाम त्र्यशीतितमोऽध्यायः । ६५३
विषादे विभ्रमे स्त्रीणां (१स्तन्यं तत्स्थं यथा रसः ? ) ।
अधस्तलं प्रयुञ्जीत ह( त )थैनं हनुधारणे ॥ १७१ ॥
अस्यानुयायिनी( नीं ) दृष्टिं पाणेः कुर्याद् २भ्रुवौ तथा ।
इति हंसपक्षः ॥
तर्जन्यङ्गुष्ठसन्दंश( ४स्व ५रोदनस्य ? ) यदा भवेत् ॥ १७२ ॥
आनुत( भुग्न )तलमध्यश्च सन्दंश इति स स्मृतः ।
स चाग्रमुखपार्श्वका( र्श्वा )नां भेदेन त्रि( वि )धो भवेत् ॥ १७३ ॥
तं पुष्पावचये पुष्पर्माग्रंथ( ग्रथ )ने च ६प्रयोजयेत् ।
तृणपर्णग्रहे ७केशसूत्रादिस्तथापरे( ? ) ॥ १७४ ॥
८श( शि )ल्पैकादेशग्रहणे त्वग्रस्त( सं )दंशकं स्थिरम् ।
आकर्षणात्( णे ) तथा कृष्णे( ? ) वृन्ता( त् ) पुष्पस्य चोद्धृतौ ॥
विदध्यादेवमेवैनं शलाकार( दि )निरूपणा( णे ) ।
रोषे धिगिति वाक्ये च बहिर्भागप्रसर्पिणम् ॥ १७६ ॥
( यज्ञोपचितं ? ) तत्प्रदेशे१० स्थितेन च ।
उत्तानेनोरसोऽग्रे तु संयुतेन च ( १२निर्धूतम् ? ) ॥ १७७ ॥
( वचनं वलहा किञ्चित् समध्येनाधोमुखेन च ? ) ।
ग्रहणं गुणसूत्रस्य बाणलक्षनिरूपणम् ॥ १७८ ॥
ध्यानं योगं च हृद्देशवर्तिना संप्रदर्शयेत् ।
( १३स्तोकतिभिन्ना ये ? ) कर्तव्यः संयुक्तस्तूरसः१४ पुरः ॥ १७९ ॥
कुत्सास्त( सू )याकोमलेषु सदोषवैचनेषु१५ च ।
विवर्तिताग्रः कर्तव्यो वामो विघटितो मनाक् ॥ १८० ॥
प्रवालरचने वर्तिग्रहणे नेत्ररञ्जने ।
आलेख्ये चैष कर्तव्यस्तथालक्तकपीडने ॥ १८१ ॥
१ द. स्तनां । मुद्रितपुस्तके 'स्तनान्तःस्थं यथारसम्' इति स्यात् । २ द. भ । ३ द. न्या ।
४ मुद्रितपुस्तके 'स्वरालयस्य' इति स्यात् । ५ द. रा । ६ द. माग्रथ । ७ द. श्र । ८ द. को ।
मुद्रितपुस्तके 'केशसूत्रादेश्च परिग्रहे' इति स्यात् । ९ द. शल्यैकदेश° । १० द. ष्णा । ११ द. श ।
१२ द. निर्डूनम् । मुद्रितपुस्तके 'वेधनम्' इति स्यात् । १३ द. स्तोकभिनये; मुद्रितपुस्तके 'स्तोका-
भिनये' इति स्यात् । १४ द. स्तु । १५ द. °पर्वं च तेषु च ।

६५४ समराङ्गणसूत्रधारे
अस्य भ्रुवौ च दृष्टिं च कुर्यादनुगतां ततः।
( इति सन्दंशः ॥ )
समागताग्रसहिता यस्याङ्गुल्यो भवन्ति हि ॥ १८२ ॥
ऊर्ध्वं हंसमुखस्येव स भवेन्मुकुलः करः।
कर्तव्यः संहतोऽभ्रान्तो मुकुलाम्भोरुहादिषु ॥ १८३ ॥
पुरः प्रसर्य्य (र्यो )ञ्चलितः कर्तव्यो विटचुम्बकः।
इति मुकुलः ॥
पद्मकोशस्य हस्तस्य अ(त्व)ङ्गुल्यः कुञ्चिता यदा ॥ १८४ ॥
ऊर्णनाभः स विज्ञेयश्चौर्यकेशग्रहादिषु ।
चौर्यकेशग्रहे चैष कर्तव्योऽधोमुखः सं( क )रः ॥ १८५ ॥
शिरःकण्डूयने मूर्ध्नः प्रदेशे प्रचलन्मुहुः ।
( तैर्यकवर्ती ? ) विधातव्यः कुष्ठव्याधेर्निरूपणे ॥ १८६ ॥
अधोमुखः ( स्थितेनाथः ? ) सिंहव्याघ्रादिरूपणे ।
कार्यो भ्रुकुटिवक्त्रेण संयतोऽस्य ग्रहस्तथा ॥ १८७ ॥
अत्रापि दृष्टिभ्रूकर्म प्राग्वदेव विधीयते ।
इत्यूर्णनाभः ॥
मध्यमाङ्गुष्ठसन्दंशो वक्रा चैव प्रदेशिनी ॥ १८८ ॥
मृगव्यालादिविश्वासं( त्रासे ) बालसन्धारणे तथा ।
अयं हस्तो विधातव्यो भर्त्सने भ्रुकुटीयुतः ॥ १८९ ॥
सिंहव्याघ्रा( दि )योगे च विच्युतः शब्दवान् भवेत् ।
दृष्टिभ्रुवौ च कर्त(व्यौ न्य ? )त्यमस्यानुगे बुधैः ॥ १९० ॥
अपरे( रैः ) च्छिदितासंज्ञो( ? ) हस्तोऽयं परिकीर्तितः।
इति ताम्रचूडः १४ ॥
अलं( सं )युतानां हस्तानां चतुर्विंशतिरीरिता ॥ १९१ ॥
१ द. वृ। २ द. मता। ३ द. र। ४ द. र्द्धा। ५ द. लं। ६ द. न्तानो। ७ द. 'च'
स्थाने 'त्व'। ८ द. सदा। ९ मुद्रितपुस्तके 'तिर्यग्वर्ती' इति स्यात्। १० द. क्ता।
११ मु. इत उत्तरमवशिष्टं लक्षणवाक्यं 'शेषे तलस्थे कर्तव्ये ताम्रचूडकरेऽङ्गुली' इति मुन्युक्तदिशा
पूरणीयम्। १२ द. श्वास। १३ द. व्यो नि; मुद्रित प्रतौ 'व्ये नि' इति स्यात्। १४ द. लः।

पताकादिचतुष्षष्टिसस्तलक्षणं नाम त्र्यशीतितमोऽध्यायः । ६२९
त्रयोदशार्थं कथ्यन्ते संयुता नामलक्षणैः ।
अञ्जलिश्च कपोतश्च कर्कटः स्वस्तिकस्तथा ॥ १९२ ॥
खॅटको(का) वर्धमानश्चाप्यस(प्युत्स)ङ्गनिषधावपि ।
डोलः पुष्पपुटस्तदूनन्मकरो गजदन्तकः ॥ १९३ ॥
(वैरित्वादश कथ्यन्ते संयंता नामलक्षणैः ।
अँञ्जलिश्च कपोतस्यं कर्कटः स्वस्तिकस्तथा ?) ॥ १९४ ॥
त्रयोदशैते कथिता हस्ताः संयुक्तसंज्ञिताः ।
पताकाभ्यां तु हस्ताभ्यां संश्लेषात् सोऽञ्जलिः स्मृतः ॥ १९५ ॥
शिरश्च विनतं किञ्चित् तत्र कार्यं विपश्चिता ।
कार्यो गुरुनमस्कारो मुखस्यासन्नवर्तिना ॥ १९६ ॥
(पेक्षते न ?) मित्राणां न स्थाननियमः (क्रुंधे ?) ।
इत्यञ्जलिः ॥
उभाभ्यामपि हस्ताभ्यामन्योन्यं पार्श्वसङ्ग्रहः(ह्यात्) ॥ १९७ ॥
(स ?) हस्तः कपोतनामो (स्यात्) कर्म चास्याभिधीयते ।
(कुर्यात् प्रणमनं) वक्षःस्थितेन (तु) (न) मच्छिराः ॥ १९८ ॥
गुरुसंभाषणं कुर्यात् स्त(ते)न शीतं भयं तथा ।
विनयस्याभ्युपगमे चायमित्यभिधीयते ॥ १९९ ॥
(ते)नैवाङ्गु(लि)संघृष्यमाणमुक्तेन पाणिना ।
(ऐतान् वदति ?) नेदानीं कृत्यंधो(चे)ति प्रदर्शयेत् ॥ २०० ॥
(एवंरूपो पमे च रूपेण ?)
( इति कपोतः ॥ )
अङ्गुल्यो यस्य हस्तस्यान्योन्याभ्यन्तरनिःस्रुताः ।
स कर्कट इति ज्ञेयः (करः) कर्मास्य कथ्यते ॥ २०१ ॥
१ द. य । २ द. व्यञ्जालिश्च कद्यन्तश्च कर्टटः स्तशिकं । ३ द. खे । ४ द. दो । ५ द.
बहिरस्थो दशा कं ; मुद्रितपुस्तके अयं श्लोकोऽशुद्धः पुनरावर्तितश्च । अस्य स्थाने 'अवहित्थाभिधानश्च
वर्धमानस्तथापरः' इत्येवजातीयमेकमर्ध निवेशनीयम् । ६ द. अञ्ज । ७ द. श्र । ८ द. दङ्गं । ९ मुद्रित
पुस्तके 'वक्षःस्थितेन' इति स्यात् । १० मु. 'क्रियाः' इति स्यात्; 'वक्षःस्थश्चैव मित्राणां स्त्रीणां
कार्यो यथेप्सितः' इति नाट्यशास्त्रे दर्शनात् । इह प्रपन्नन्तस्य 'नमस्कारे' इति प्रक्रमागतसप्तम्यन्तेन
सम्बन्धो ज्ञेयः । ११ द. म । १२ मु. पु. 'एतावदिति' इति स्यात् । १३ द. स्त्र ।

६५६ समराङ्गणसूत्रधारे
समुन्नतशिराः किञ्चिदुत्क्षिप्तभ्रूश्च जृम्भणम् ।
अनेनैवाङ्गमर्ध( र्दं ) च कामार्तानां निरूपयेत् ॥ २०२ ॥
( इति कर्कटः ॥ )
उत्तानौ वामपार्श्वो( र्ध्वस्थौ ) स्वस्तिकः परिकीर्तितः ।
समन्ततस्तदूर्ध्वं च विस्तीर्णं च ( व ) नानि च ॥ २०३ ॥
ऋज( त )वो गगनं मेघा ( २++ तेनार्थवर्तिना ? ) ।
इति स्वस्तिकः ॥
खटकः खटके न्यस्तः खे( ख )टकावर्धमानयो( क )ः ॥ २०४ ॥
शृङ्गारार्थे प्रयोक्तव्याँ( व्यः ) परावृत्तस्तथापरः ।
कार्यौ विटगतौ नम्रमूर्धा४ + तत्प्रमाणतः ॥ २०५ ॥
इति खटकः ॥
अरालौ तु विपर्यस्तावृत्तानौ वर्धमानकौ ।
( उत्सङ्ग इति५ ज्ञेयः + स्पर्शग्रहणे करः ? ) ॥ २०६ ॥
उत्सङ्गसंज्ञकौ स्यातां हस्तौ तत्कर्म चोच्यते ।
विनियोगस्तयोः कार्यः ( बालकः प्रहरेण तु ? ) ॥ २०७ ॥
८ति( वि )धोतव्याविमौ हस्तौ स्त्रीणामीर्ष्यायिते तथा ।
दक्षिणं वापि मान( वामं वा न्य )स्येत् कूर्परमध्यगम् ॥ २०८ ॥
( इत्युत्त्सङ्गः१३ ॥ )
( अँस्यो ? ) प्रशिथिलौ मुक्तौ पताकौ तु प्रलम्बितौ ।
यदा भवेतां करण ( णे ) स दोल इति ( सं )स्मृतैः ॥ २०९ ॥
( इति दोलः ॥ )
यस्तु सर्पशिराः१६ प्रोक्तस्तस्याङ्गुलिनिरन्तरः ।
द्वितीय( ः )पार्श्वसंश्लिष्टः स तु पुष्पपुटः ( पैराणि च ॥ २१० ॥
१ इह लक्षणवाक्ये एकमर्धं लुप्तम् । तत्तु ‘मणिबन्धनविन्यस्तावरालौ स्त्रीप्रयोजितौ’ इति मुनि-
प्रदर्शितदिशा योज्यम् । २ इह कियांश्चिदंशो लुप्तः । ३ द. व्या । ४ द. र्धा । ५ द. विज्ञेयः । ६ द.
°संज्ञितौ । ७ द. स्तथो कायो । ८ द. इति । ९ द. ध्या । १० द. मीश्वरष्याँ । ११ द. चापि मानस्येत् ।
१२ मुद्रितपुस्तके इत उपरि निषधहस्तलक्षणं तत्कर्म च लुप्तम् । १३ द. प्रतौ नास्ति । १४ द. असौ ।
१५ इतः परमस्यू कर्माणि लुप्तानि । १६ द. रः । १७ अत्रापि ग्रन्थांशस्य लोप संभाव्यते ।

पताकादिचतुष्षष्टिहस्तलक्षणं नाम त्र्यशीतितमोऽध्यायः । ६५७
ग्रास्यांन्यथो योनि यानि ? ) द्रव्याण्येतेन दर्शयेत् ।
जलादानापयने कुर्यात् ++++++ ॥ २११ ॥
( इति पुष्पपुटः ॥ )
पताकौ तु यदा हस्तावृर्ध्वाङ्गुष्ठावधोमुखौ ।
उपर्युपरि विन्यस्तौ तदासौ मकरध्वजः ॥ २१२ ॥
( इति मकरः ॥ )
(कूर्परौ ?) संन्थितौ हस्तौ यदा स्तां सर्पशीर्षकौ ।
गजदन्तः स विज्ञेयः करः कर्मास्य तस्य वै ॥ २१३ ॥
( इति गजदन्तः ॥ )
शुकतुण्डौ करौ कृत्वा वक्षस्यर्भिमुखाञ्चितौ ।
शनैरधोमुखाविद्वौ (सौर्बहिस्थ्ल ?) इति स्मृतः ॥ २१४ ॥
उ(क्त?)त्कण्ठाप्रभृतीनि च कुर्यादेतेन हस्तेन ।
इत्यवहित्थंः ॥
वर्धमानः स विज्ञेयः कर्म चास्य निगद्यते ॥ २१५ ॥
[ एतेन सत्यवचनं परिग्रहे सग्रहस्तथा ।
संखेयकल्पश्चानेन निपीडितेन कर्तव्यः ॥ २१६ ॥
अनैयपि नीहगेषां ++ कौञ्चौ च कार्यौ ।
नलिनीपद्मकोशश्च तथा गरुडपक्षकाः ? ] ॥ २१७ ॥
एतेषां वृ(वृ)त्तहस्तत्वेऽप्यभिंनेत्युपयोगिता(म्) ।
समा ++ जितां तत्र स्वयमभ्यु॑ह्य कल्पये(त्) ॥ २१८ ॥
१ द. ह्या । २ द. यने । ३ द. कू । मु. पु. ‘कूर्परे’ इति स्यात् । ४ द. सा । ५ शिष्टं
लुप्तम् । ६ द. नि । ७ द. वि । ८ मु. पु. ‘सोऽवहित्य’ इति स्यात् । ९ द. स्थः । १० लक्षण-
वाक्ये पूर्वार्धं लुप्तम् । तच्च ‘हंसपक्षौ यदि स्यातां पूर्वमुखौ पराङ्मुखौ’ इत्येवजातीयं योज्यम् ।
११ इत उत्तरं ग्रन्थशरीरे दृश्यमानमिदमशुद्धं वाक्यजातं निषधहस्तकर्मप्रदर्शकाद् वाक्यादिह प्रक्षिप्तं
प्रक्रमान्तरे संक्रामितं चेति संभाव्यते । १२ द. हः । १३ द. संक्षेप । १४ द. अनुयायिनी । १५ द.
ध्रुवौ च कार्ये । १६ द. ति । १७ द. नां त । १८ भ्यू ।
ना, ८३

६५८ समराङ्गणसूत्रधारे
(चे$^१$)ष्ट्याङ्गेन हस्तेन प्रयोगः सत्त्वकैरपि ।
गण्डोष्ठे$^२$नासापार्श्वोरुपौदच(चा)रा(म्भैं ?)दिभिस्तथा ॥ २१९ ॥
यथा यथा प्रतीतिः स्यात् प्रयतैत तथा तथा ।
कृतानुकरणं ++++++++++ ॥ २२० ॥
लक्षणं वृ(नृ)त्तहस्तानामिदानीमभिधीयते ।
चतुरश्रौ तथोद्वृत्तौ स्वस्तिकौ विप्रकीर्णौ (र्णकौ) ॥ २२१ ॥
(पद्मकोशाभिधानौ) चाप्यरालखटकामुखौ !
अ(आ)विद्धवक्त्रकौ (सूचीमुद्धरेविव ?)संज्ञकौ ॥ २२२ ॥
अर्धरेचितसंज्ञौ तु तथैवोत्तानवञ्चितौ ।
पल्लवाक्षो(ख्यौ) ('निरावोऽथ?) केशबन्धौ लताकरौ ॥ २२३ ॥
करिहस्तौ$^{१०}$ तथा पक्षवञ्चिताक्षौ (ख्यौ) ततः (परम्) ।
(पक्षे$^{१२}$ प्रद्योतकरेण्याच ?) तथा गरुडपक्षकौ ॥ २२४ ॥
ततश्च दण्डपक्षाख्यावूर्ध्वमण्डलिरौ$^{१३}$ ततः ।
पार्श्वमण्डलिनौ तद्वदुरोमण्डलिनावपि$^{१४}$ ॥ २२५ ॥
अनन्तरं करौ ज्ञेयावुरःपार्श्वार्धमण्डलौ ।
मुष्टिकस्वस्तिकाख्यौ च नलिनीपद्मकोशकौ ॥ २२६ ॥
ततश्च कथितौ हस्तावलपल्लवकोल्बणौ ।
ललितै। वलितप(ता)ख्यावित्येकोनत्रिंशदीरिता$^{१५}$ ॥ २२७ ॥
पुरस्ताद् वक्षसा(सो)हस्तौ प्रदेशेऽष्टाङ्गुले स्थितौ ।
समान(कूर्परशौ$^{१६}$?) तु संमुखौ खटकामुखौ ॥ २२८ ॥
चतुरश्राविति प्रोक्तौ$^{१७}$ वृत्तहस्तविशारदैः ।
इति चतुरश्रौ$^{१८}$ ॥
तावेव हंसपक्षाख्यौ व्यावृत्ता$^{१९}$परिवर्तनात् ॥ २२९ ॥
१ द. चेष्टायां । २ द. ण्डोष्ठा । ३ द. पदे । ४ द. च भ दिं । ५ द. चालप्य । ६ द. सूचीमुखौ
रेचितं; मुद्रितपुस्तके 'सूचीमुखरेचित' इति स्यात् । ७ द. च । ८ मु. पु. 'करौ चाथ' इति स्यात् ।
९ द. न्धो । १० द. स्तो । ११ द. तौ क्षौ करौ ततः । १२ मु. पु. 'पक्षप्रद्योतकौ चैव' इति स्यात् ।
१३ द. पूर्व । १४ द. द । १५ 'प्रदर्शितक्रमेणाष्टाविंशतिरेवोपलभ्यते । १६ मु. पु. 'कूर्परासौ' इति स्यात् ।
१७ द. क्रा वृ । १८ इत उपरि उद्वृत्तस्वस्तिकयोर्विविक्तं लक्षणमादर्श लुप्तमिति भाति । १९ द. त्त ।

पताकादिचतुष्षष्ठिहस्तलक्षणं नाम त्र्यशीतितमोऽध्यायः । ६५९
नीतौ स्वस्तिकतां पश्चात् पं(च्छ्या)वितौ मणिबन्धनात् ।
(विप्रकीर्णाविति प्रोक्तौ) ²नृत्ताभिनयकोविदैः ॥ २३० ॥
इति विप्रकीर्णः ।
तावेव हंसपक्षाख्यौ कृत्वा व्यावर्तनक्रियाम् ।
अलपल्लवतां नीतौ ततश्च परिवर्तितौ ॥ २३१ ॥
विधायोर्ध्वमुखौ हस्तौ कर्तव्यौ पद्मकोशकौ ।
(इति पद्मकोशकौ ॥)
पुनर्विवर्तितं कृत्वा परिवर्तनकं ततः ॥ २३२ ॥
अरालं दक्षिणं कुर्याद् वामं च³ खटकः सु(कामु)खम् ।
खटकाख्यास्त्रयो हस्ताः(?) स्वक्षेत्रेऽसौ विधीयते ॥ २३३ ॥
इत्यरालखटकामुखौ ॥
भुजांस॑र्कूर्परैः सार्धं कुटिलावर्तितौ यदा ।
हस्तामधोमुखतलावाबिद्धावुद्धतावुभौ ॥ २३४ ॥
(वि)नतौ नामतो (विंष्याद् दीर्नाना ?) विद्धव॑क्रकौ ।
अ(आ)विद्धवि॑िक्रंकौ चैव गदावेष्टनयोगतः ॥ २३५ ।
(इतविद्धवक्रकौ ॥)
(रचितौ सलावर्तितौ)
यदा (तु) सर्पशिरसौ तलस्थाङ्गुष्ठकौ करौ ।
(¹¹तेयकास्थौ) प्रसृताग्रौ च (शैलन्यासो भरस्तदा ?) ॥ २३६ ॥
इति सूचीमुखौ¹³ ॥
हस्तौ सूचीमुखा ते च(वेव) मणिबन्धनविच्युतौ ।
व्यावृत्तिपरिवृत्तिभ्यां वर्तितौ तदनन्तरम् ॥ २३७ ॥*
१ द. पा विं० । २ द. नृ । ३ द. त्र खटकः मुखं । ४ द. स्तयो हस्तः । ५ द. नास्ति ।
६ द. भुजांस......नामतो ' ॥२३४॥ लुप्तं वा खंडितम् । ७ मुद्रितपुस्तके 'विद्यादिमावा' इति स्यात् ।
८ द. वीमाना । ९ मुद्रित पुस्तके 'वक्त्रकौ' इति लक्ष्यनिर्देशे दृश्यते; द. 'द्व चं' । १० द. कावेव
गदो° । ११ मुद्रितपुस्तके 'तिर्यक्स्थौ' इति स्यात् । १२ मुद्रित पु. 'सूच्याख्याख्यौ करौ तदा' इति
स्यात् ; द. शून्या° १३ द. ०ख्यौ । १४ द. वर्ति° ।

• २३७ संख्याकश्लोकादनन्तरं द. प्रतौ पत्रं त्रुटितम् ।

६६० समराङ्गणसूत्रधारे
हंसपक्षत्वमानीय कुर्यात् कमलवर्तिताम् ।
तथा द्रुतभ्रमौ कृत्वा रेचितौ पार्श्वयोः शनैः ॥ २३८ ॥
रेचिताचित(विति)विज्ञेयौ हस्तौ हस्तविशारदैः ।
इति रेचितौ ॥
व्यावृत्तपरिवृत्तिभ्यां वर्तितौ चतुरश्रवत् ॥ २३९ ॥
कूर्परांसावि(श्वि)तौ हस्तौ नीतौ च त्रिपताकताम् ।
(शंकिञ्चि आश्रस्थितावेतौ ज्ञेयावुत्तानवञ्चितौ ? ) ॥ २४० ॥
इत्युत्तानवञ्चितौ ॥
बाहू(हु)वर्तनया कृत्वा पूर्वव्यावर्तितक्रियाम् ।
चतुरश्रक(? )परिवृत्तिभ्यां चतुरश्रः कृता(तो) यदा ॥ २४१ ॥
वामहस्त(स्त)दितरः (कृत्वादेष्वित ?)रेचितः करः ।
अर्धरेचितसंज्ञौ तौ विज्ञातव्यौ तदा बुधैः ॥ २४२ ॥
इत्यर्धरेचितौ ॥
बाहू(हु)वर्तनया बाहुशीर्षद्वौ(र्षाद् व्या)वर्तनेन वा ।
करणेन वि(निष्)क्रान्तौ (३मितं ?) वाभ्यर्णमागतौ २४३ ॥
पतकावेव निर्दिष्टौ पल्लवौ नामतः करौ ।
इति पल्लवौ ॥
उद्वेष्टितवर्तनया गत्या (वॅसंत्रास्रया ? ) स्थितौ मूर्द्ध्नः ।
पार्श्वद्वितये पल्लवसंस्थने(नौ) केशबन्धाख्यौ ॥ २४४ ॥
इति केशबन्धौ ।
अभिमुखमुखौ निविष्टौ (भुवेष्टितवर्तनक्रमादसौ ? ) ।
पल्लवहस्तौ पार्श्वद्वितये स्यातां लतासंज्ञौ ॥ २४५ ॥
इति लताहस्तौ ॥
१ मु. पु. अयं सार्धश्लोकः अर्धरेचितलक्षणानन्तरं निवेश्यो भाति । २ मु पु. ‘किञ्चित् त्र्यश्र-
स्थितवितौ ज्ञेयावुत्तानवञ्चितौ’ इति स्यात् । अक्षरसाम्यादेवमुन्नीतम् । ‘किञ्चित् तिर्यक्तलावि’ति तु
मुद्रितमुनिपाठः । ३ मु. पु. ‘यदि’ इति स्यात् । ४ मु. पु. ‘च स्रस्तया’ इति स्यात् ।

पताकादिचतुष्षष्ठिहस्तलक्षणं नाम त्र्यशीतितमोऽध्यायः । ६६१
व्यावर्तितकरणाभ्यां ( करिहस्ते ) दक्षिणो लताहस्ता ( स्त ) ः ।
उन्नतविलोलितः स्यात् त्रिषक्त( पता )को वामहस्तस्तु ॥ २४६ ॥
इति करिहस्तः ॥
उद्वेष्टित( परि ? )वर्तनया त्रिपताकावभिमुखौ यदा घटितौ ।
करिहस्तसन्निविष्टौ करौ तदा पक्षवञ्चितकौ ॥ २४७ ॥
इति पक्षवञ्चितकौ ॥
तावेव त्रिपताकौ हस्तौ कटिशीर्षसन्निविष्टाग्रौ ।
विपरावृत्तिविधानात् पक्षप्रच्योतकौ नाम्ना ॥ २४८ ॥
इति पक्षप्रच्योतकौ १ ॥
( त्रिंप शाखौ हस्तावधोमुखा हि तद् २ ? ) विज्ञेयौ गरुडपक्षाख्यौ ।
इति गरुडप(क्ष)कौ ३ ।
[ आवर्तितपरिवर्तितकरणकृतौ हंसपक्षकौ गम् ॥ २४९ ॥
पक्षतिरूपत्वमानान्तौ प्रसृतौ च यदा भवेत् उपक्षौ ।
*व्यावर्तितपरिवर्तितयोगौ यदि मण्डलाकृती स्याताम् ॥ २५० ॥
ऊर्ध्ववर्तितादघवदा स्मृतावूर्ध्वमण्डलिनौ ।
तथोर्ध्वमण्डलिसंज्ञौ वावर्तितं विधाया परिवर्तितकरणतारौ ॥
ऽ इति पार्श्वमण्डलिनौ ॥
१ ‘पक्षप्रयोतकौ इति उद्देशानुसरेण पाठ्यम् । २ वलयान्तर्गतमशुद्धप्रायं लुप्तकतिपयपदमिदं
वाक्यम् ‘अधोमुखतलाविद्धौ ज्ञेयौ गरुडपक्षको’ इति मुनिना सङ्गृहोक्तं लक्षणवाक्यमवष्टभ्य शोधनीयम् ।
‘त्रिपताकौ’ इति विशेष्यम् । ३ इत उपरि श्लोकत्रयं दण्डपक्षोर्ध्वमण्डलिपार्श्वमण्डल्युरोमण्डल्याख्यानां
चतुर्णां हस्तविशेषाणां लक्षणप्रदर्शनपरमशुद्धपदप्रक्षेपादिना तथा मिश्रितं यथा तत् प्रायो विवेक्तुमपि न
पार्येत । अतस्तदर्थज्ञानाय मुन्युक्तं तल्लक्षणमिह प्रदर्श्यते । यथा—‘‘हंसपक्षकृतौ हस्तौ व्यावृतपरिवर्तितौ
तथा प्रसारितभुजौ दण्डपक्षाविति स्मृतौ ॥ ऊर्ध्वमण्डलिनौ हस्तादूर्ध्वदेशविवर्तनात् । तावेव पार्श्वविन्यस्तौ
पार्श्वमण्डलिनौ स्मृतौ ॥ उद्वेष्टितो भवेदेको द्वितीयश्चापवेष्टितः । आञ्चितावुरसः स्थाने ह्युरोमण्डलिनौ
स्मृतौ ॥’ ( नाट्यशा० अ० ९, श्लो० १७९-१८१ ) इति ।

• इत उपरि श्लोकानां यथावद् विभागाद्यनुपलम्भात् संख्या न निवेशिता ।

६६२ समराङ्गणसूत्रधारे
उद्वेष्टितौ यदैक एव भ्रमित उरसः स्थाने तौ द्वावपि स्याताम् ? ]
नियतमुरोमण्डलिनौ विज्ञातव्यौ तदा तज्ज्ञैः ।
इत्युरोमण्डलि(नौ) ॥

• • • पल्लवो हस्तस्तथाराला( हा वापरा ? ) ।
      व्यावर्तनाकृतश्चैकस्तयोरन्योपवेष्टनात् ॥
      उरोर्धयोगात् पार्श्वार्धयोगाच्च क्रमशः( स्थितौ ) ।
      ( एतौ विद्वा )न् विजानीयादुरःपार्श्वार्धमण्डलौ ॥ *
      ( इत्युरःपार्श्वार्धमण्डलौ ॥)

शुभं भूयात् ॥

• एतावानेव ग्रन्थ उपलभ्यते हस्तलिखितादर्शे ।

इस पृष्ठ पर कोई पाठ (टेक्स्ट) उपलब्ध नहीं है। यह पृष्ठ रिक्त (कोरा) है।