साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

सप्तमः परिच्छेदः । ३८१
'आशीःपरम्परां वन्द्यां कर्णे कृत्वा कृपां कुरु ॥'
अत्र वेन्द्यामिति किं बन्दीभूतायामुत वन्दनीयायामिति संदेहः ।
नेयार्थत्वं रूढिप्रयोजनाभावादशक्तिकृतं लक्ष्यार्थप्रकाशनम् ।
यथा—
'कमले चरणाघातं मुखं सुमुखि तेऽकरोत् ।
अत्र चरणाघातेन निर्जितत्वं लक्ष्यम् ।
तेषादिनाथर्जनक शब्दः संदिग्ध । आशीरिति । कर्णे कृत्वा श्रुत्वा । अग्रेति ।
वन्द्यामिति पदस्य सन्दिग्धस्य शाब्दबोधविलम्बेन रसनिषदरीनाद्रवो रस विल-
म्बकृत् ॥ अशक्तिकृतं कवेरसार्मध्यप्रयुक्तम् । असामर्थ्यमाद्युदति ॥ चर-
णाघातेन चरणाघातपदेन निर्जितत्वं पराभव । मुखस्य चरणाघातासम्बन्धा-
त्तस्याप्यसम्भ वरतन्द्वायानुपपत्ति । वैयव्यचरणाघातपदान्तः सन्देहनिरा-
सबलवत्वं मुखलक्ष्मयो सम्बन्ध । अत्र रूढिप्रयोजनव्यतिरिक्तपदेन बद्धेना-
सनिधाय, ततो दृष्टयोपस्थिति ततः शाब्ददोष इति हरिबन्देन सम्प्रयुक्त-
म्बगमन दूषताबीजम् । केचित्तु—'विशिष्टलक्षितान्त प्रयोजन' नेयार्थिदोष
कथ नेयार्थम्' इति चेत् । न । रूढिप्रयोजनभावपदस्य मुख्य लक्ष्यार्थप्रकाशनो-
पपत्यपरतया प्रकृते तत एव नेयार्थताभ्युपगमात् । केचित्—'पद्मद्विजेभ्यं हि
शोभमैव फलित न तु चरणाघातेनेति तद्योज्यसम्बन्धासम्बन्धत्वेन' इत्याहु ।
तन्न । पद्म हि तरुणाब्जव्योधान्तर सम्भवप्रतीतिरुपनिषदा, न तु
निर्जि तत्वादिकार्यति । तत्पर्यवसान्, मुखत्वमपि सम्मिश्रितत्वाद्भवतः ।
य यत्र साकारता विहित प्रयोजनेति चेन्न, दन्तक्षतादिस्थलस्याप्य-
नुपपत्तिः । यथा चात्राप्युक्तम् निर्जितत्वं पराभव इत्यनेन सम्बन्धा-
र्थोपपादकत्वात् पद्मपदार्थस्येति बोध्यम्। अत्र मुखस्य कमले चरणाघात-
कर्तृत्वसम्बन्धेन प्रकारोऽयं द्रष्टव्यः

1. वन्द्यामिति । रथोऽङ्गाङ्गशब्देषु कृतातिप्रसङ्गवारणाय विशेष-
   दुष्टार्थप्रतिपादकत्वेऽपि न दोषः । अत्र चान्यार्थबोधकत्वमेव
   न तु तत्र प्रसिद्धार्थः । अनेकार्थत्वेनैवार्थस्य संशयबीजत्वात्
   नास्ति सन्दिग्धत्वम् । सन्दिग्धार्थमुक्त्वा नेयार्थमाह—
   कश्चिन्मङ्गलमुखेऽस्तीति
   2 नेयार्थमिति । यो हि रूढितः प्रयोजनाद्वा न प्रयुज्यते परं केवलं
   निमित्तसद्भावादिच्छामात्रेणैव लक्षकः क्रियते सोऽर्थो नेयार्थः
   इत्यर्थः । तल्लक्ष्योऽर्थोऽप्युपपत्तिविहीनो भवत्येव । यथा—

The provided image is completely blank and contains no text to transcribe.

सप्तमः परिच्छेदः । ३८७
यथा—
'नैवजलधरः संनद्धोऽयं न दृप्तनिशाचरः ॥'
उक्तोदाहरणे तु तत्पुरुषसमासे गुणीभावे नञ् पर्युदासता निषे-
धस्य विधेयतयानवगमः । यदाहुः—
पदार्थतावच्छेदकेन सह सम्बन्धस्य वाक्ये असौ नञ् । प्रसज्यप्रतिषेध इत्यर्थे ॥
उदाहरति—यथेति । नवजलधर इति । गन्धर्वेणोर्वश्या हृताया पुरूरवस-
स्तद्विरहे नवजलधरादौ निशाचरादिप्रतीतिनिषेधमिदम् । अयं सन्नद्धो न नवज-
लधर, दृप्तनिशाचर इति । अयं नवजलधरसामानाधिकरण्यं । अत्रेश्वरदार्थस्य
उद्देश्‍यत्वम्, नञर्थस्याभावस्य विधेयत्वम्, समभिव्याहृतपदार्थतावच्छेदकेन सह
नञर्थस्य सम्बन्ध । न च विधेर्भावपदार्थस्येति व्याप्येतव्यम् । ध्वंसो न भवि-
ष्यन्नित्याद्यसङ्ग्रहापत्ते । क्रियेयेति । यथाश्रुतविशिष्टे तु 'पच न पच्यते'
इत्याद्यसङ्ग्रहेऽप्युणोदाहरणयसङ्ग्रहप्रसङ्ग । न च नञर्थस्य क्रियान्वयनियमविशे-
षोदाहरणादौ नञ् प्रसज्यप्रतिषेधत्वभेद नासीति वाच्यम् । तत्र निषेधेच्छया-
भावेन पर्युदासत्वासम्भवात्तत्प्रतिप्रकारान्धिगन्ध प्रसज्यप्रतिषेधत्वस्वीकारणं यु-
क्तत्वात् । अत एवोक्तंभावान्धकारणे गोपीचन्द्रेणोक्तम्—'ध्वंसो न प्रस-
ज्यप्रतिषेधो नाभूत्', 'प्राग्भावोऽय न भवति', 'इत्यन्योन्यं पर्युदास इतिनिदन्ते'
इति । 'हुतिप्यन' इत्यादि रसगतगुणनिदर्शनपरिष्टैवैरे नञर्थस्य सम्बन्ध ।
यथाह 'घटो घटेन न वर्तते', 'घट घटत्व न नैत्य' इत्यादि क्रियापदेन सह
नञर्थस्यान्वयेऽपि प्रसज्यनिषेधाय वाच्यम् । एवंविधं निषेधविधि सम्बीजप्र-
तिपादनातिप्रसक्तिवारणाय । एवं च 'घटो न पट' इत्यत्राप्युत्तरपदेन सह-
क्रियान्वयस्य नैराश्यं सम्बन्धत्वेऽपि निषेधमुखेन प्रसज्यप्रतिषेधत्वम् । न
ह्यत्र घटाभाव एव विधेय न तु पटेन सह सम्बन्ध । पटेनैक्यस्य विवि-
धावेन सम्बन्धो विधेयो नैवं तत्राभावनिषेधविधानाभावात् प्रत्यक्षा-
नुवादस्य नैराश्येतरत्वं तत्सम्बन्धाभिप्रायेण नञर्थस्य सम्बन्ध ।
इत्यादि नञ्-पदार्थ-(?) ... प्रसज्यप्रतिषेध इति कविवचनार्थ-
तत्त्वानां जिज्ञासायां पृथगेव तत्त्वचिन्तामण्युक्तेष्वनु-
सन्धेयम् ...
...
... इति । तद्रूप-
हविषां पर्युदासस्तथा पूर्ववाक्यानन्वयित्वेन । स्वसम्बन्धी
...
...
...

३९४ | साहित्यदर्पणे
क्वचिदनुपात्तयोर्द्वयोरपि सामर्थ्यादवगमः । यथा—
'न मे शमयिता कोऽपि भारस्येत्युर्वि मा शुचः ॥
नन्दस्य भवने कोऽपि बालोऽस्त्यद्भुतपौरुषः ॥'
अत्र योऽस्ति, स ते भारस्य शमयितेति बुध्यते ।
'यद्यद्विरहदुःखं मे तत्को वापहरिष्यति ॥'
इत्यत्रैको यच्छब्दः साकाङ्क्ष इति न वाच्यम् । तथाहि—द्वे-
त्यनेन केनचिद्रूपेण स्थितं सर्वात्मकं वस्तु विवक्षितम् । तदानुगुण्येन
तच्छब्देन परामर्शः । एवमन्येषामपि वाक्यगतत्वेनोदाहरणं बोध्यम्।
पदांशे दुःश्रवत्वं यथा—
'तद्गच्छ सिद्धयै कुरु देवकार्यम् ॥'
'धातुमत्तां गिरिर्धत्ते ॥'
शनीय इति ॥ द्वयोर्यत्तत्पदयोः । सामर्थ्यादाकाङ्क्षात् ॥ ननु यत्र द्वित्वं वर्तते
यत्पदद्वयं तत्र कथमेकतत्पदेन निराकाङ्क्षप्रतीतिः । तत्र तत्पदद्वयस्यैव यु-
योग्यत्वात् । यथा—'यं यं कामयते कामं तं तमाप्नोति लीलया' इति। इत्यत
आह—यद्यदिति । एक इति । उत्तरवाक्ये एकतत्पदप्रयोगोऽर्ह इति भावः।
सर्वात्मकमिति । विरहदुःखत्वेन सामान्येन सर्वं विरहदुःखमित्यर्थः ॥ तथ-
भूतस्य विरहदुःखत्वावच्छिन्नस्य । तथा च वीप्साया वक्तृतान्यर्यमेव निदानमिति
सामान्यरूपेण उपस्थापने वक्तृतातपर्ये सति न तत्पदे वीप्सा । तत्तद्विशेष-
उपस्थापने तात्पर्ये मति तत्पदे वीप्सा । क्वचित्तु तत्पदे एव वीप्सा, न तु
यत्पदे । यथा—'ते ते सत्पुरुषा परार्थघटकाः स्वार्थस्य बाधेन ये ।' एवमिति।
अन्येषामनुचितार्थत्वादीनाम् । तच्च मया दर्शितमेव ॥ 'दोषाः केचिद्भवन्त्येषां

1. यद्यदिति । परमार्थन्तु यद्यदिति न पदद्वयम् । किंतु 'नित्यवीप्सयोः' इति सूत्रे-
   ण यदो द्वित्वापन्नोऽनमादेशः । एव चादेशिनैकेन यत्पदेन तत्पदेन च शब्दान्तर-
   रूपेण दुःसपरामर्शः । आदेशस्तु सावष्टेनान्वये तात्पर्यग्राहक इति यत्तदोर-
   न सम्बन्धानोपपत्तौ न तत्पदेऽपि वीप्साद्योतको द्वित्वापन्न आदेशः । यत्र तु
   तत्पदेऽपि वीप्सा तत्र न यत्पदेऽप्यादेशः । किं तुभाम्या रूपद्वयेन सर्वोपसङ्क्रान्ति-
   स्तत्त्वन् ॥
2. सिद्धयै इति । अत्र 'सिद्धयै' इति चतुर्थ्यन्तपदैकदेशः श्रुतिकटु ॥ अत्र 'पदेन-
   मर्थान्तरलभ्य एव । अपेक्षते प्रत्ययमङ्गुलच्छेदै बीजाङ्कुर प्रागुदयादिवान्वम् ॥' इत्य-
   वशिष्टा पादत्रयी ॥
   १ 'प्रयोगात्' पुस्तकान्तरे

सप्तमः परिच्छेदः । ३९५
अत्र मत्ताशब्दः क्षीबार्थे निहतः ।
'वर्ण्यते किं महासेनो विजेयो यस्य तारकः ॥'
अत्र विजेयं इति कृत्यप्रत्ययः क्तप्रत्ययार्थेऽवाचकः ।
'पाणिः पल्लवपेलवः ॥'
पेलवशब्दस्याद्याक्षरे अश्लीले ।
'संग्रामे निहताः शूरा वचोवाणत्वमागताः ॥'
अत्र वचःशब्दस्य गीःशब्दवाचकत्वे नेयार्थत्वम् । तथा तत्रैव वाण-
गाने शेरति पाठे । अत्र पदद्वयमपि न परिवृत्तिसहम् । जलध्यादौ
द्यांशेऽपि पदे परे' इति यदुक्तम्, तदुदाहरणमाह—तद्गच्छेति ॥ अश्लीले
ति । व्रीडाव्यञ्जके ॥ जुगुप्साव्यञ्जकं यथा—'पूयते' इति । अत्र पूयशब्द ।
ऽमङ्गलव्यञ्जकं यथा—'अनिप्रेत' इति । अत्र प्रेतशब्दः ॥ वचोवाणत्वं
र्वाणत्वम् । गीःशब्दवाचकत्वे इति । लक्षणया गीःशब्दप्रतिपादकत्वे
ऽर्थे । तथा नेयार्थत्वम् । तत्रैव गीर्वाणशब्द एव । परिवृत्तिसहं श्रुतश-

1. अत्र धातुमत्तो भावो धातुमत्तेति पदकदेशेन क्षीबार्थेन मत्ताशब्देन मतुबर्थो
   ऽन्यते । अत्र 'पञ्चाप्सरोविभ्रममण्डनानां संपादयित्रीं शिखरैर्बिभर्ति । बलाहकच्छेद-
   भक्तरूपामकालसंध्यामिव धातुमत्ताम् ॥' इति तन्मूलम् ॥
2. विजेय इति । 'अर्हे कृत्यतृचश्च' इति सूत्रेणार्हार्थे 'अचो यत्' इति सूत्रेण
   दितः कृत्यसंज्ञो यत्प्रत्ययो भूतत्वरूपे क्तप्रत्ययार्थेऽवाचकः ॥ अत्र 'चापाचार्यस्त्रिपुर-
   जयी कार्तिकेयो विजेयः शस्त्रोत्तंसः सदनमुदधिर्भूरियं हन्तकारः । अस्तेवैतत्
   मु कुनवता रेणुकाकण्ठबाधा बद्धस्पर्शस्तव परशुना लज्जते चन्द्रहासः ॥'
   लपनीयम् ॥
3. पेलवेति । 'पेल' इति वर्णद्वयं लाटभाषायां वृषणरूपगुह्याङ्गवाचकतया व्रीडा-
   दीति प्रकाशव्याख्यातारः ॥ अत्र 'अतिपेलवमतिपरिमितवर्णं लघुतसमुदाहरति शठ ।
   र्नार्थेन सहृदयं वहति पुनः कलुषहृदयिनमिव ॥' इति प्रकाशोदाहरणं शरणम् ॥
4. जलध्यादाविति । तथा चोक्तमग्निमित्रेण—'जलदादिषु पूर्वपदे नरोत्तरादिषु
   चोत्तरपदेषु । हरदन्तेष्वेषु चोभयपदेषु पर्यायपदवृत्तिः ॥ इति परिवृत्तिसहा ये दोषास्ते
   दौषिकाः शब्दाः । परिवृत्त्यसहा ये तु नित्या गीर्वाणतुल्यान्ते ॥' दोषोन्मिन्षो
   गीर्वाणदित्येतच्छब्दाः परिवृत्तिं न सहन्त इत्यर्थः ॥ अत्र वचोवाणेश्युदाहरणम् 'निद-
   ष्टेऽस्य भूपालैर्निर्माताऽहंशरामोः । सुदुर्लभं वचोबाणैस्तेनो दस्तं दिगान्तरे ॥'
   त्येतरूपम् । वचोबाण गीर्वाणाः शब्दयोरभेदात् ॥

The provided image is completely blank and does not contain any text. Please provide an image with legible text to transcribe.

सप्तमः परिच्छेदः । ४२१
अतिविस्तृतिरङ्गस्य प्रकृतीनां विपर्ययः ।
अर्थानौचित्यमन्यच्च दोषा रसगता मताः ।
रसस्य स्वशब्दो रसशब्दः शृङ्गारादिशब्दश्च । क्रमेण यथा—
‘तामुद्वीक्ष्य कुरङ्गाक्षीं रसो नः कोऽप्यजायत ॥’
‘चन्द्रमण्डलमालोक्य शृङ्गारे मग्नमन्तरम् ॥’
स्थायिभावस्य स्वशब्दवाच्यं यथा—
‘अजायत रतिस्तस्यास्त्वयि लोचनगोचरे ॥’
व्यभिचारिणः स्वशब्दवाच्यत्वं यथा—

• ‘जाता लज्जावती मुग्धा प्रियस्य परिचुम्बने ॥’
  अत्र प्रथमे पादे ‘आसीन्मुकुलिताक्षी सा’ इति लज्जाया अनुभाव-
  मुखेन कथने युक्तः पाठः ।
  ‘मानं मा कुरु तन्वङ्गि ज्ञात्वा यौवनमस्थिरम् ॥’
  अत्र यौवनास्थैर्यनिवेदनं शृङ्गाररसस्य परिपन्थिनः शान्तरसस्याङ्गं
  शान्तस्यैव च विभाव इति शृङ्गारे तत्परिग्रहो न युक्तः ।
  ‘धवलयति शिशिररोचिषि भुवनतलं लोकलोचनानन्दे ।
  ईषत्स्मितकटाक्षा स्मेरमुखी सा निरीक्ष्यतां तन्वी ॥’
  अत्र रसस्योद्दीपनालम्बनविभावावनुभावपर्यवसायिनौ स्थिताविति
  कष्टकल्पना ।
  दिकरं रसस्य । प्रकृतीनां नायकोचितधर्माणां विपर्ययोऽन्यथावर्णनम् । इष्ट-
  केवलमनौचित्यम् । अन्यद्रसातिनिर्वहणम् ॥ कोऽप्यनिर्वचनीयप्रमदः ॥
  व्यभिचारिणः स्वशब्देनोपादानं एव स्वशब्दवाच्यत्वं दोषः, रसानुसन्धानार्थमुपादाने
  तु न दोषः । यथा लज्जामुकुलीति, अमन्दोत्सुक्ये च । स्वशब्दवाच्यत्वं
  रसादिप्रकर्षदोषप्रविभाद्यपरम् ॥ विरोधिप्रसङ्गपरिग्रहमुदाहरति—मानमिति ।
  शान्तस्येव चेति । चशब्दो हेतौ । विभाव उद्दीपनविभावः । तत्परिग्रहो
  यौवनास्थैर्यवेदनरूपम् ॥ अनुभावस्य पृथगुदाहरणम्—धवलयतीति । शिशि-
  ररोचिषि चन्द्रे चन्द्रिकयोद्भासयन्त्यां हेत्वर्थः । अयेति । आलम्बनं
  १. तामिति । ‘तामन्तःकरणप्रियां विधिकृपां दृष्ट्वैकमन्तःस्थिताम् । नेत्रयोः कृत-
  सञ्ज्ञेन गोचरे सोऽजायत रसो निर्भरः’ इति प्रकाशोदाहरणस्य पूर्वार्द्धः ।
  २. चन्द्रेति । ‘आलोक्य चन्द्रमण्डलमानन्दयन्तं भुवनं शृङ्गाररसाप्लुतम् ।
  इहैव मग्नमन्तरम् विलोलतारकं स्मेरमुखाम्भोरुहे’ इति प्रकाशोदा-
  हरणस्यापरार्द्धम् ।

प्रस्तुत चित्र पूर्णतः रिक्त (blank/white) है, इसमें कोई पाठ (text) उपलब्ध नहीं है। कृपया सही या स्पष्ट पृष्ठ की छवि पुनः संलग्न करें।

सप्तमः परिच्छेदः । ४४१
एवं च विशेषणमात्रस्य पुनरुपादाने समाप्तपुनरात्तत्वं न वाक्यान्तर-
स्येति विज्ञेयम् ।
गर्भितत्वं गुणः क्वापि-
यथा-
'दिङ्मातङ्गघटाविभक्तचतुराघाटा मही साध्यते
सिद्धा सापि वदन्त एव हि वयं रोमाञ्चिताः पश्यत ।
विप्राय प्रतिपाद्यते किमपरं रामाय तस्मै नमो
यत्सान्नादुरभूत्कथाद्भुतमिदं यत्रैव चास्तं गतम् ॥'
अत्र वदन्त एवेत्यादि वाक्यं वाक्यान्तरप्रवेशात् चमत्कारातिशयं
पुष्णाति ।
पतत्प्रकर्षता तथा ॥ २८ ॥
तथेति क्वचित् गुणः । यथा - 'चञ्चद्भुज-इत्यादि (३०२ पृ.) ।
अत्र चतुर्थपादे सुकुमारार्थतया शब्दाडम्बरत्यागो गुणः ।
क्वचिदुक्तौ स्वशब्देन न दोषो व्यभिचारिणः ।
अनुभावविभावाभ्यां रचना यत्र नोचिता ॥ २९ ॥
हरस्यैव पिनाकसम्बन्धेन दुर्जयत्वमिति व्यङ्ग्याद् गुणत्वम् । नायं निष्ठुरवैरयुवति
नागो तिनिष्ठुरधनुष्मान्नाह पुत्रो नहि नहि जटाजूटभार दधान । नायं व्याधो
नवगुणधर पश्य कस्मादकस्मात्पुण्येऽरण्ये नवजलधरश्यामल कोऽयमेति ॥' अत्र
द्वितीयस्य नहीति निपातसमुदायस्य वाचकत्वाभावेन कथितपदस्य न विषयः,
कि त्वधिकोऽपि राजपुत्रस्य जटाधारणमत्यन्तासम्भवीति व्यङ्ग्याद् गुण एव ॥
न वाक्यान्तरस्येति । पुनरुपादाने समाप्तपुनरात्तत्वं न दोष इत्यर्थः ।
दिङ्मातङ्गेति । दिङ्मातङ्गसमूहेन विभक्ताः परिच्छिन्नाश्चत्वार आघाटाः सीमा
यस्याः सा । साध्यते स्ववशीक्रियते । सिद्धा साधितापि सा मही । विप्राय
प्रतिपाद्यत इत्युत्तरेणान्वयः । किमपरमिति वाच्यमिति शेषः । दधैवाद्भुतमा-
श्चर्यम् । यत्रैवेति । तथा च तत्सुल्यो न भूतो न वर्तमानो न भविष्यतीति
भावः ॥ चमत्कारातिशयमिति । तेन युद्धवीरदानवीरयोः परिपोषः ॥
क्वचिदिति । यत्र पद्यांशे सुकुमारार्थत्वं तत्रेत्यर्थः ॥ इदानीं रसदोषाणां नियम-
विशेषे यथायथमदोषत्वं गुणत्वं चाह-क्वचिदिति । रचना व्यञ्जनम् । विभावा-

इस पृष्ठ पर कोई पठनीय पाठ (Text) उपलब्ध नहीं है (पृष्ठ रिक्त है)।

दशमः परिच्छेदः । १८४
वर्णप्रत्ययलिङ्गानां प्रकृत्योः पदयोरपि ॥ ११ ॥
श्लेषाद्विभक्तिवचनभाषाणामष्टधा च सः ।
क्रमेणोदाहरणम्—
‘प्रतिकूलतामुपगते हि विधौ विफलत्वमेति बहुसाधनता ।
अवलम्बनाय दिनभर्तुरभून्न पतिष्यतः करसहस्रमपि ॥’
अत्र ‘विधौ’ इति विधु-विधि-शब्दयोरेकशेषेण वर्णश्लेषः ।
‘किरणा हरिणाङ्कस्य दक्षिणश्च समीरणः ।
कान्तोत्सङ्गजुषां नूनं सर्वे एव सुखावहाः ॥’
तावन्न एव शब्दा एकप्रयत्नेनोच्चार्य्यन्ते यतो नैकस्यापि स्वरितोदात्तादिभि-
भेदोपलम्भो न भवति। तत्रापि प्रकरणनियमाभावेनान्यतरस्याप्रतिपत्तिर्भवति ।
प्रकरणदिनियम्ये तु एकत्रानियतावान्यत्राप्रतीतिर्न स्यात् तदुदाहरति—‘प्रतिकूलतामिति’ ।
एवञ्चैकप्रयत्नोच्चार्य्यत्वेन रूपभेदेऽपि वर्णश्लेष इत्याह ‘विधौ’ इति ‘विधौ’ इति विधिविधुशब्दयो-
र्नानाविधा बोधनेऽपि 'द्वौ' इत्यादीव न 'द्विवचनं' 'नापि' 'द्वन्द्वः' 'कपालं' 'मांसाभ्यां'
रितिभेदेन द्वित्वप्रतीतिप्रसङ्गात्—इत्येति । एवञ्च द्वयोरेकशेषे सति वर्णश्लेष एवेत्यर्थः
इत्यवेक्ष्यम् ॥ प्रतिकूलेति । हि यस्माद्विधौ विधौ वा विधुविधाविति द्वन्द्वः ।
दिनभर्तुः सूर्य्यस्य पतिष्यतोऽस्तमयपदमापद्यमानस्यावलम्बनाय धारकत्वाय नाभूत् । अत्र हि
पतिष्यत इत्यनेनैतत् सूचितं यदा तस्यापि पतनादवस्था विपरीता तदा किं पुनरन्यस्य
तस्याप्यसहायत्वात् का गतिरिति भावः । अतोऽस्यैवेति चिन्यम् । अत्र विधौ इति विधि-विधु-
शब्दयोरेकशेषे वर्णश्लेषः । विधौ विधौ चेति विधी द्वित्वम् । विधिना च विधुना च
शब्दाः । बहुसाधनता बहुभिः साधनैर्यस्य तस्य भावस्तत्ता । सापि विफलत्वमेतीति
सूर्य्यपक्षेऽपि विधिशब्देनोपकरणातिशयोऽवगम्यते तदापि तस्य साहाय्याभावा-
त्पतनमेवेति सूर्य्यस्य विपक्षात् तस्यापि विपत्प्रतीतेर्वर्णश्लेषः ।
न्नून्पक्षे—'ईदृशे विधि'—इत्यर्थः सूर्य्यपक्षे तु 'ईदृशे विधौ' इति रूपसिद्ध्या वर्णश्लेषः ।

1. इत्येति । रङ्गराजेन तु वर्णश्लेषः समर्थितः—
   इत्यादिरूपसाधनाय । अत्र तु 'विधौ' इति विधुविध्वोरेकशेषे द्वित्वे जाते
   रूपस्य वर्णश्लेषप्रयुक्तत्वम् । न च 'विधौ' इति विधीयमानस्य
   'ह्रस्वस्य गुण' इति गुणो द्वित्वे 'औ' इति स्यात् न तु 'औ'
   इत्यतः 'ओकार' इति रूपं सिध्यतीति वाच्यम् ।
   'विधौ' इत्येकवचनेनैव रूपसिद्धेर्द्वित्वे रूपान्तरापत्तेः ।
   न्यायेन गुण एव सम्भवति न तु द्वित्वमित्यर्थात् ।
   प्रयुक्तस्य विधिशब्दस्य रूपं विधौ इत्येवं सिद्धम् । तेनैकशेषे रूपद्वय-
   न्न सिद्धः 'इति'

४८८ साहित्यदर्पणे
'महदे सुरसंधं मे तमव समासङ्गमागमाहरणे ।
हर बहुसरणं तं चित्तमोहमवसर उमे सहसा ॥'
अत्र $^{1}$संस्कृतमहाराष्ट्रोः ।
पदश्लेषोऽपीत्यवधेयम् ॥ भाषाश्लेषमाह-महदे इति । संस्कृतार्थो यथा-हे
महदे उत्सवदे, हे उमे हे गौरि आगमाहरणे विद्याग्रहणे मे मम तं प्रसिद्धं समासङ्गं
अव रक्ष । कीदृशम् । सुरसंधं देवप्रार्थनीयम् । अवसरे समये तं प्रसिद्धं चित्त-
मोहं सहसा झटिति हर अपनय । कीदृशम् । बहुसरणं बहुविषयगामिनम् । प्रकृ-
तार्थस्तु-मह-मम, देसु-देहि, रस-रतिम् । धम्मे-धर्मे, तमवस-तमोवशान्,
आस-आशाम्, गमागमा-संसारात्, हर-अपनय, णे-अस्माकम्, हरबहु-
शिववधू, सरणं-रक्षयित्री, तं-त्वम्, चित्तमोहं-चित्तमोह, अवसरउ-अवस-
रतु, मे-मम, सहसेति । भाषासमे तु भाषाणामैकरूप्यमेव, न त्वर्थभेदः ।

1. संस्कृतेनेति । संस्कृतप्राकृतयोरित्यर्थः । उत्कृष्टं प्राकृतं महाराष्ट्रीति व्यपदिश्यते ।
   न तु 'भक्तिविना वश नोहे वीण्यानें वा मृदङ्गनादानें । कन्यादानफलातें केवीं पावे
   मृदंगनादानें ॥' इत्यादिमहाराष्ट्रजनसुप्रसिद्धगायेति । तथा चोक्तं दण्डिना-'महारा-
   ष्ट्राश्रया भाषा प्रकृष्टं प्राकृतं विदुः । सागरः सूक्तिरत्नानां सेतुबन्धादि यन्मयम् ॥' इति ।
   संस्कृतमागध्योः श्लेषो यथा-'फुल्लालिलावलवले शलिलेशे शालशालिनश्शले ।
   कमलाशवलावलिअलेडले दिशमन्नन्तेऽनिशमे ॥' 'फुल्लालिरावरोल मल्लिर तरुमा-
   रणशिरवशूरम् । कमलाभवलालिवर मारयति शाम्यतो विषमम् ॥' इति मागधी
   छाया । 'क्रूयन्ति लालयन्ति पोषयन्त्येवशीला ये तेषां लाये छेदने लोलम्बित् ।
   शम्यन्तीति शलाः सोयमाः ते सन्ति यत्र देशे स शली तं विशल्यत्पीकरोतीति शलिले-
   शमनसिन् । शालिगुंडैः शालन्ते शोभन्ते ये तानुनातीति शालशालिन्, स चासौ शूर-
   श्चेति, दु शननक्रत्वात् तवाभूते । नमला लक्ष्मीस्तस्याः शवा दरिद्रान्नेषु कल्पि रम-
   तीत्येवंशील दल यस्य स तस्मिन् । मलन माउ, न विद्यते मार्गो यस्यासावमात-
   स्तस्मिन् । 'मल्ल धारणे' । अनिवार्य इत्यर्थः । अन्तके मृत्यौ सति स वासुदेवो विषवे या
   दिश्यार्गना दिशमनिशं प्रविशेष्टन्मि।' इति संस्कृतान्यायार्थः । मागधन्तु-'फुल्ला'
   पद्मिनीयेषाणा या आलिः पद्मिनद्वारी रोलं. कलकलो यत्र तत् । मारणान्त यालिम-
   टेश शूर तद्धिडिमारणमर्थम् । कमलानामाभव मकरन्दं ये यान्ति ते च तेऽतिशय
   शेरन्म् । विषमं वियोगिनतदुःखावहं तम्यदिद शाम्यतः शममुपेतोपि मारयति । हारि
   सहस्य मल्लिर वियोगस्य मुखयोऽपि शुष्यन्ति ।' इति । संस्कृतपैशाच्योर्यथा-'रमनेर-
   नादानं सुरन्नरस्यु च्छत्र ब्दासीतम् । नयतिमान समने सोशवितान तर त्रिभुव ॥'
   अने कृतामे नाना गुणदीर्घलोचनान्तासीनाम् । मयतिमान शमने स महिश्वानां न
   भविष्य ॥' इति पैशाचीछाया । 'विगुमान् त्रिपुरशत्रुम् । गुणदीर्घनेत्रनेत्रान्त-
   ...
   ...
   ...

दशमः परिच्छेदः । ४८९
पुनस्त्रिधा सभङ्गोऽथाभङ्गस्तदुभयात्मकः ॥ १२ ॥
एतद्भेदत्रयं चोक्तभेदाष्टके यथासंभवं ज्ञेयम् ।
यथा वा—
'येन ध्वस्तमनोभवेन बलिजित्कायः पुरास्त्रीकृतो
यश्चोद्वृत्तभुजंगहारवलयोगङ्गां च योऽधारयत् ।
इह सर्वभेदोऽपीति भेदः ॥ यथासंभवमिति । 'पृथुकार्तस्वर-'इत्यादौ
सभङ्गः । 'नीतानाम्-'इत्यादावभङ्गः । 'सर्वस्वं हर-'इत्यादौ सभङ्गाभङ्गः ॥
एकत्रैव तत्रितयमुदाहरति—यथावेति । सर्वदः सर्वाभीष्टदाता माधवः, सर्वदा
दानानि दस्य तान् । तत्प्रसिद्ध छल मायामासीनमाश्रितम्। अपनेवेत्युत्सेव मानो
यस्य तम् । अगा अचला निक्वाना दीप्तिर्यस्य तम् ।' इति संस्कृतवाच्यार्थः । पैशाचन्तु
'स पुरुषो रचयितुमात्मरचनाय कामविषये कृतामोदशाना सुवर्णरत्नवस्त्राभ्यामुच्छलन्त्यो दाभ्यो
दासा तथाभूताना गणिकानामप्रतिमान न क्षमते न सहते न तदानीमादरमभिलषत
कस्यचिदुपहृतगणिकस्योक्तिरियम् ।' इति । संस्कृतसूरसेनोर्यथा—'तोदी तदिग्गण-
मडोडलहं स नदा दलं विदन्तरितम् । आर दमेहावमर सामदमार गदामारम् ॥' ततो
डड्डयेने गगणमदः कलहंसशनादलम्बिनान्तरितम् । आरतमेधावमर शाधनमार गतामा-
रन् ॥' इति । सूरसेनीच्छाया । 'तुदति परानिति तोदी, देशन् दिक्षु उद्देशः तदा मद्द
वर्तन इति मद्दिक् न गणेन सहायेन मडो दम्भ स , स निक् , सदा सर्वकालमेव अञ्ज-
ल्हं परिभूतत्त्वान्निक्षेरम्, अत एव दमेहाया उपशमचेष्टाया अमरो दम्भ तम्, तथाव्यने
क्षिपन्ते इत्याशाः शरास्तान्दन्ति खण्डयन्तीत्यामदा धातृभ्यः मद् नैर्वतन इति माम-
दम्, गदामारम्, इदमारीत्सक्त दलमन्ननीष्ये आर समार ।' इति संस्कृतवाच्यार्थः ।
सौरसेनस्तु—'आरतो निवृत्तो नेपानान्मदगो यत्र । राक्षस्रो मारः पापो यत्र । यत
आमारो यतस्तत्र । शारदनभोवर्णमन्मेतत् ।' इति । सस्कृतपभ्रंशयोर्यथा—'धिगण-
च्छड्डुमे एतस्स्रुसारवारिमद सु । अञ्चनदप्पमराहरखुरनिखिला तेज सु ॥' 'धीरा गच्छड्ड
मेघसमो दुर्धरवार्षिकदस्तु । अञ्जनद्रप्सराररण रक्षित्जाते यन् ॥' इत्यपभ्रंश-
च्छाया । 'हे रमे, अवेरिव दुरिर्वादा इव जिन विष्टिया निर्विण्न यन्तः तथाभूता,
इन्द्रसुदृ, अनुः पशा, अमे पाने नाधदी दः नः व्याधिमोहम प्रसरौ दन्तः ना
अञ्चनद्रप्समरा गता अङ्गुष्टिवन्मानि रङ्गं यत प्रक्षालननिमित्तं यन्नाच्छुद्रं हवं मङ्गलं
च मङ्गलञ्च च तदेव सङ्गो दृष्टं देवा हेतु रेष तु । घटदान्तवेङ्गेऽस्तित्वार्थः । अञ्जनद्रु-
अप्सरद् हरर्निवाण्मङ्गुऽस्तिन् सहो गम्भीरं घटमानोत्तीर्णवरतेडि पीता गच्छदा यद्-
स्तनेन सख्या भवा' इति संस्कृतवाच्यार्थः । 'हे धीराः, दुर्धरा वर्षिषु दम्भने यन्न मज्जा-
मृतकल्पेन्नम इति गच्छड्डयन्मस्तु । यस्य मेघसमयः ये ना इनं दर्शदीक्षप्रमदः प्रस्ती-
देवा वाङ्गण रक्षिजिता एता हतनिः ।' इत्यपभ्रंशवाच्यार्थः ।

1. पुनरिति । त्रिभिर्भेदैरयं शेषः सङ्ख्यानेन त्रिंशत्प्रकारस्तदुभयात्मकमङ्गताभङ्गवि-
   षियदनेनैकेषियदे ॥

प्रस्तुत चित्र पूर्णतः रिक्त (खाली/सफेद) है, इसमें कोई पाठ (टेक्स्ट) उपलब्ध नहीं है।

दशमः परिच्छेदः । ४८९
पुनस्त्रिधा सभङ्गोऽथामङ्गस्तदुभयात्मकः ॥ १२ ॥
एतद्भेदत्रयं चोक्तभेदाष्टके यथासंभवं ज्ञेयम् ।
यथा वा—
'येन ध्वस्तमनोभवेन बलिजित्कायः पुरास्त्रीकृतो
यश्चोद्वृत्तभुजंगहारवलयोगङ्गां च योऽधारयत् ।
इह त्वर्थभेदोऽपीति भेदः ॥ यथासंभवमिति । 'पृथुकर्त्तर-'इत्यादौ
सभङ्गः । 'नीतानाम्-'इत्यादावभङ्गः । 'सर्वस्वं हर-'इत्यादौ सभङ्गाभङ्गः ॥
एकत्रैव तत्रितयमुदाहरति—यथावेति । सर्वद सर्वाभीष्टदाता माधव, सर्वदा
दानानि यस्य तम् । तत्प्रसिद्ध छल नायामासीनमाश्रितम् । अपूर्वधैर्यकस्येव मानो
यस्य तम् । अगा अचला निकाना दीर्तिर्यस्य तम् ।' इति सस्कृतवाक्यार्थः । पैशाचन्तु
'स पुथ्यो रघयितुमात्मरक्षनाय कामिनिये कुतामोशाना सुवर्णरज्जाभ्यामुच्छन्झो दास्यो
याहा तथाभूताना गणिकानामप्रतिभान न धमेने न महने न तदानीमादरमतिमिरन-
कञ्चिदुपकृतनिकम्योच्छिरिदम् ।' इति । सरसनसूरसेन्योर्यथा—'तोरी तदिगा-
नडोडकल्ट स लढा दलं विरन्तरिदम् । आर दनेतावनर नामदमार गशमागन् ॥' ततो
दृश्यते गगनमड दलरहसशनावल्भितान्तरितम् । आरनमेनावनर शघनमारे गतामा-
रन् ॥' इति । सूरसेनीच्छाया । 'तदति परानिति नोत्री, देशर्न दिक् उपदेश तना मद
वर्णन इति तदिक् न गणेन सरायैन मदो दस्य सः, स नित्र, सदा सर्वगनदेव अज-
ल्ट परिभून्तवाधिवेरम्, अल एव दनेहाया उपशमचेष्ठाया अजसरो दन्य तम्, नथाभ्यन्ने
क्षिपन्ते इलाना. गराताम्यन्ति गण्डदन्तीलातश धाभुक्तः सह र्दशनं इति न ग-
दम्, गदाहारम्, इदमारम्भिरिक्तं वन्मन्धीये चार त्तमार ।' इति सस्कृतवाक्यार्थः ।
तैरसेनेस्तु—'आरने निवृत्तो मेवालामन्दन हे दर । गाधने मारः वागे द्यत्र । तत्र
अनाशे दनस्तार । शारदनमेवर्वन्मेतत् ।' इति । मस्टापभ्रंशयोर्यथा—'धीरा-
चट्टुने हतसुरवारिवन्द स । अञ्चन्दपमराहरुन्निगिरा देज स ॥' 'धीरा गच्छहु
केदनतो दुर्धरवारिवद्दत्तु । अभ्रमदप्रसादरत्न रविम्निगास्ते दन ॥' इत्यपभ्रं-
शच्छाया । 'हे हरे, अपूर्व गहूरिवापा इव झियं स्थित निर्वान्तन यनाः म्धाभून्,
एतद्दृष्ट, अधुः रण, अने गाने मार्वे द नः व्यभिरेण प्रवृत्ते दन्यः न
अञ्चमदप्रमरा जन अस्रियमनिष्टम् यन मन्दारकिरण वलासद्दृश दन्य गहे
च ममुङ्कत च मद्देन सही शूर देवा नेषु चेत् दृ । पदरानलैरङ्गैर्निवर्चः । अप्राउद्
अदन्य् ररन्निर्गन्नन्तःस्थिता नदी गगना दण्डानन्तेवस्वीकृतेति धीर गच्छता यद्
स्तेन सस्था भवा' इति सस्कृतवाक्यार्थः । 'हे धीराः, दुर्धर्त्त करिना दस्यो यद् गम-
भून्तमेदनम् इति मण्डावाक्यार्थः । यस्य मेवदमनः ये न कृतं इदृर्शललन्तः प्रभावे.
देवा नाष्टश रविकिरण इव एतवैः ।' इत्यपभ्रंशवाक्यार्थः ॥

1. पुनरिति । त्रिधोऽयञ्च भेदः सङ्गदानेऽपि पदतद्घटकप्रकृत्यादिभेदेन सम्भवद्वैचित्य-
   विशेपमेर्शयितुमेवे ॥

यस्याहुः शशिमच्छिरोहर इति स्तुत्यं च नामामराः
पायात्स स्वयमन्धकक्षयकरस्त्वां सर्वदोमाधवः ॥’
अत्र ‘येन-’ इत्यादौ सभङ्गश्लेषः । ‘अन्धक-’इत्यादावभङ्गः । अ-
नयोश्चैकत्र संभवात्सभङ्गाभङ्गात्मको ग्रन्थगौरवभयात्पृथङ्गोदाहृतः ।
अत्र केचिदाहुः—‘सभङ्गश्लेष एव शब्दश्लेषविषयः । यत्रोदात्तादि-
स्वरभेदाद्भिन्नप्रयत्नोच्चार्यत्वेन भिन्नयोः शब्दयोर्जतुकाष्ठन्यायेन श्लेषः ।
अभङ्गस्त्वर्थश्लेष एव । यत्र स्वरभेदादभिन्नप्रयत्नोच्चार्यतया शब्दाभेदाद-
र्थयोरेकवृन्तगतफलद्वयन्यायेन श्लेषः । यो हि यदाश्रितः स तदलंकार
एव । अलंकारालंकरणभावस्य लोकवदाश्रयाश्रयिभावेनोपपत्तिः’ इति ।
तदन्ये न क्षमन्ते ।
उमाधवश्च त्वा पायात् । माधवपक्षे—येन अभवेन जन्मरहितेन थनं शकटं
ध्वस्तं पादेन परावर्तितम् । बलेरसुरराजस्य जेता । कायं पुरा अमृतपरि-
वेषणावसरे स्त्रीकृतः स्त्रीत्वं प्रापितः । अमृतार्थं विवदमानानां देवासुराणाम-
मृतपरिवेषणाय मायया नारायणेन मोहिनीरूपं धृतमिति पुराणवार्ता । यश्चोद्भू-
तस्य उन्मत्तस्य अभङ्गस्य अघासुरस्य हन्ता । यद्वा कालियस्य पीडाकरः ।
आरखलयः अरिसम्बन्धि सैन्यं यातीत्यर्थः । यद्वा उद्धृतभुजंगहार बलं यस्य
तेन गरुडेन यातीत्यर्थः । अगं गोवर्धनं कृष्णरूपेण, गां पृथ्वीं च कूर्मरूपेण
योऽधारयत् । शशिनं मथ्नातीति शशिमद्राहुः तस्य शिरोहर इति स्तुत्यं नाम
यस्य चामरा आहुः । अन्धकानां यादवानां क्षयकरो द्वारकाख्यनिवासनिर्माता ।
उमाधवपक्षे—येन ध्वस्तमनोभवेन विनाशितकामेन बलिजितो विष्णोः कायः पुरा
स्त्रीकृतः । मोहिनीरूपदिदृक्षुणा शिवेन प्रेषितो विष्णुः पुनर्मोहिनीरूपं दधारेति
पुराणवार्ता । यश्च उद्धृतौ उत्कर्षेण वर्तितौ भुजंगरूपी हारवलयौ येन सः । यश्च
शिरसि गङ्गामधारयत् । यद्वा शरीरार्धेन गौरीम्, शिरसि गङ्गां चेत्यभिप्रायेण च-
कारः । यस्य शिरः शशिमच्चन्द्रयुक्तं हर इति स्तुत्यं नाम चामरा आहुः । अन्ध-
कस्य असुरविशेषस्य विनाशकरः ।॥ श्लेषस्तावच्छब्दालंकारोऽर्थालंकारश्च संभवति,
तयोः परमतनिराकरणपूर्वकं भेदं निरूपयति-अत्रेति जतुकाष्ठेति । पृथगु-
पलभ्यमानयोरपि जतुकाष्ठयोर्योगे यथैकत्वप्रतिभासस्तथेहापीत्यर्थः । लोकव-

1. यत्रेति । समासभेदेनोदात्तादिस्वरभेदाद्भिन्नप्रयत्नोच्चारणयोग्ययोरपि शब्दयो-
   र्द्वेषभङ्गमयेन स्वरभेदानादरादेकप्रयत्नोच्चारणे जतुकाष्ठन्यायेन शब्दश्लेष इति भावः ॥
2. यत्र स्वरेति । समानाभेदेनोदात्तादिभेदाभावादभिन्नप्रयत्नोच्चार्यत्वेन शब्दाभेदा-
   भावे केवलमर्थयोरेकवृन्तगतफलद्वयन्यायेन श्लिष्टत्वादर्थश्लेष इति भावः ॥
3. पुराणवार्तेति । अस्त्रीकृत इति च्छेदः । त्रिपुरवधे विष्णुर्यस्य बाणो बभूवेति
   १. 'द्वेष' इ पुस्तके नास्ति. २. 'इह' घ. ३. 'मन्यन्ते' घ.

दशमः परिच्छेदः । ४९१
तथाहि—अत्र ध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्यदोषगुणालंकाराणां शब्दार्थ-
गतत्वेन व्यवस्थितिरन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वेन नियम इति ।' न च
'अन्धकक्षय-' इत्यादौ शब्दभेदः, 'अर्थभेदेन शब्दभेदः' इति दर्श-
नात् । किं चात्र शब्दस्यैव मुख्यतया वैचित्र्यबोधोपायत्वेन कविप्रति-
भयोल्लङ्घनाच्छब्दालंकारत्वमेव । विसदृशशब्दद्वयस्य बन्धे चैवंविधस्य
वैचित्र्याभावाद् वैचित्र्यस्यैव चालंकारत्वात् । अर्थमुखप्रेक्षितया चा-
र्थालंकारत्वेऽनुप्रासादीनामपि रसादिपरत्वेनार्थमुखप्रेक्षितयार्थालंकारत्व-
प्रसङ्गः । शब्दस्याभिन्नप्रयत्नोच्चार्यत्वेनार्थालंकारत्वे 'प्रतिकूलतामुपगते
हि विधौ' इत्यादौ शब्दभेदेऽप्यर्थालंकारत्वं तवापि प्रसज्यतइत्युभय-
त्रापि शब्दालंकारत्वमेव । यत्र तु शब्दपरिवर्तनेऽपि न ४श्लेषत्व-
खण्डना, तत्र—
ष्ठिति । यथा लोके मौल्यादिगतं मुकुटादि मस्तकायलंकारत्वेन व्यपदिश्यते तथा
काव्येऽपीत्यर्थः ॥ दूषयति—तदन्ये इति । शब्दाभेदादर्थश्लेष इति यदुक्तं तद्दूष-
यति-न चेति । दर्शनस्य प्रामाण्यानभ्युपगमे त्वाह-किं चेति । कविप्रतिभया
कवीनामनुभवेन उल्लङ्घनाद् विषयीकरणात् । शब्दस्यान्वयानुविधायित्वं प्रदर्श्य
व्यतिरेकानुविधायित्वं दर्शयति—विसदृशेति । बन्धे चेति चकारस्य वैचित्र्या-
भावश्चेत्यन्वयः । ननु वैचित्र्यस्य शब्दान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वेन किमायातमत
आह-वैचित्र्यस्यैवेति । अलंकारत्वादलंकारनियामकत्वात् । अर्थमुखप्रेक्षित-
या अर्थानुसन्धानसापेक्षत्वेन अर्थालंकारत्वे अर्थालंकारत्वाङ्गीकारे । रसादि-
परत्वेन रसाद्युत्कर्षानिप्रायाप्रयोज्यत्वेन । शब्दभेदेऽपीति । 'विधौ' इत्यादौ
स्वरभेदाभावेन एकप्रयत्नेनैव शब्दद्वयोच्चारणादर्थद्वयप्रतीतिरिति भावः । उभयत्र
पुराणवार्ता इति तु युक्तम् ॥ तथा च शिवमहिम्न. स्तवे—'रथः क्षोणी यन्ता शतधृति-
रगेन्द्रो धनुरथो रथाङ्गे चन्द्रार्कौ रथचरणपाणिः शर इति' ॥
१. शब्दार्थेति । पर्यायान्तरपरिवृत्तिसहत्वासहत्वाभ्यां शब्दार्थगतव्यवस्थितिरिति
भावः ॥
२. दर्शनादिति । 'यावन्त एवमर्थाः स्युः शब्दास्तावन्त एव हि ।' इत्याद्युक्तमूट-
कादित्यर्थः ॥
३. शब्दभेद इति । विधिविधुशब्दयोः पार्थक्येऽपीत्यर्थः ॥
४. श्लेषत्वेति । श्लेषत्वखण्डना श्लेषभङ्गः ॥
१. 'अर्थ' इति नास्ति क-ख पुस्तकयोः २. 'लोके' इति मुद्रितपुस्तके नास्ति. ३. 'मर्यादंशा-
रत्वे' इति पुस्तकान्तरे नास्ति.

The provided image is completely blank and contains no visible text to transcribe. Please upload a clear image containing the text you would like transcribed.

दशमः परिच्छेदः। ४९५
लम्-' इत्यादौ च नोपमाप्रतिभोत्पत्तिहेतुः श्लेषः । पूर्णोपमाया निर्वि-
षयत्वापत्तेः । 'कमलमिव मुखं मनोज्ञमेतत्' इत्याद्यस्ति पूर्णोपमाया वि-
षय इति चेत् । न । यदि 'सकल-' इत्यादौ शब्दश्लेषतया नोपमा
तत्किमपराद्धं 'मनोज्ञम्' इत्यादावर्थश्लेषेण ।
'स्फुटमर्थालंकारावेतावुपासमुच्चयौ, किं तु ।
आश्रित्य शब्दमात्रं सामान्यमिहापि संभवतः ॥'
इति रुद्रटोक्तदिशा गुणक्रियासाम्यवच्छन्दसाम्यस्याप्युपमाप्रयोजक-
त्वात् । ननु गुणक्रियासाम्यस्यैवोपमाप्रयोजकता युक्ता, तत्र साधर्म्यस्य
वास्तवत्वात् । शब्दसाम्यस्य तु न तथा, तत्र साधर्म्यस्यावास्तवत्वात् ।
ततश्च पूर्णोपमाया अन्यथोपपत्त्या, गुणक्रियासाम्यस्यैवार्थश्लेषविषयैत-
मित्यादौ चेति । श्लेषो नोपमाबाधक इति भावः । तत् तदा । शब्द-
मात्रं सामान्यमाश्रित्यापीहालंकारमध्ये संभवत इत्यन्वयः । यद्यपि 'सकल-
कलम्-' इत्यादावेकप्रयत्नेन शब्दद्वयोत्पत्त्या शब्दस्याप्येकत्वं न संभवति, तथा-
प्येकानुपूर्व्यवच्छिन्नत्वेन शब्दयोरेकत्वप्रतिभास इति भावः । समुच्चयालंकारे एक-
धर्मानिसंबन्धस्य निवेशाभावात्तत्समुच्चयपदमत्र तुल्ययोगितापरं दीपकपरं च
तयोस्तत्सम्भवात् । नन्वेवं 'किं च तुल्ययोगितायाम्-' इत्यादिना श्लेषतुल्ययोगि-
तयोर्वा विषयविभागः कृतः स न संगच्छते 'येन ध्वस्त-' इत्यादावपि शब्दरूपै-
कधर्मसंबन्धस्य सत्त्वेन तुल्ययोगिताया विषयसम्भवादिति चेत् । सत्यम् । यैत्रानेक-
स्यैकधर्मसम्बन्धावगमे द्विवचनबहुवचनचकाराद्यपेक्षा तत्रैव दीपकपतुल्ययोगितयो-
र्विषयः । 'येन ध्वस्त-' इत्यादौ तु द्विवचनाद्यपेक्षाविरहेण तुल्ययोगिताया विषय
एव नास्ति । एवं ययोरेकधर्मसम्बन्धस्तयोरनेकप्रयत्नोच्चार्यपदवाच्यत्वं दीकपतुल्य-
योगितालक्षणे निवेशनीयमतो नातिप्रसङ्गः । एवं च 'स्वेच्छोपजातविषयोऽपि-'
इत्यादिदीपकस्य 'किरणा हरिणाङ्कस्य-' इत्यादि, 'विकसन्नेत्रनीलाब्जे-' इत्यादि च
तुल्ययोगितायाश्च विषय इति ध्येयम् । गुणक्रियासाम्यवद्गुणक्रियासाम्यस्येव ।
तत्र गुणक्रियासाम्यप्रयुक्तोपमायाम् । वास्तवत्वाद् वस्तुसमवेतत्वात् । न
तथा नोपमाप्रयोजकता । तत्र शब्दसाम्यप्रयुक्तोपमायाम् । साधर्म्यस्य शब्द-
रूपसामान्यस्य धर्मस्य । अवास्तवत्वाद् उपमानोपमेयरूपवस्तुनोरसमवेत-
१. कमलेति । 'कमलमिव मुखं मनोज्ञमेतच्छवितारम्' इत्यत्र मनोज्ञत्वलक्षणस्य
गुणस्य, प्रकाशलक्षणायाः क्रियायाः, गुणक्रिययोर्वा साम्यात्पूर्णोपमाविषयोऽस्तीत्यर्थः ॥
२. मनोज्ञमिति । मनोज्ञत्वेनोपमानोपमेयभूतयोः कमलमुखयोर्भेदेन द्विष्ठत्वादर्थ-
श्लेष इत्यर्थः ॥
१. 'रुद्रटोक्त' क. २. 'च' इति नास्ति मुद्रितपुस्तके ३ 'संगच्छते' घ. ४. 'विषयता' ग.
५. 'यत्र धर्मिनिविष्टत्वेनोपलक्ष्ये शब्दयोरेकत्वया द्विवचनचकाराद्यपेक्षा' इति मुद्रितपुस्तके. ६. 'एवं
च पूर्वोक्तनिरूपणे च खलीत्थं' इति मुद्रितपुस्तके पाठः. ७. 'अथ' इति मुद्रितपुस्तके.

५१२ साहित्यदर्पणे
'प्रकृतिप्रत्ययौ स्वस्वार्थबोधकौ' इति च मतद्वयेऽपि वत्यादिक्यङाद्योः
साम्यमेवेति । यच्च केचिदाहुः—'वत्यादय इवार्थेऽनुशिष्यन्ते, क्यङा-
द्वयस्त्वाचाराद्यर्थे' इति । तदपि न। न खलु क्यङादय आचारमात्रार्था
अपि तु सादृश्याचारार्था इति । तदेवं धर्मलोपे दशप्रकारा लुप्ता ।
उपमानानुपादाने द्विधा वाक्यसमासयोः ।
उदाहरणम्—
'तस्या मुखेन सदृशं रम्यं नास्ते न वा नयनतुल्यम् ।'
दितं प्रकृतिप्रत्ययसमुदाय, वाचकं प्रकृत्यर्थविशिष्टप्रत्ययार्थप्रतिपादकम्
स्वस्वार्थबोधकौ क्रमेण स्वार्थप्रतिपादकौ । वत्यादीति । आदिपदेन कल्पादि-
परिग्रह । साम्यमेवेति । सादृश्यवाचकत्वेन साम्यमित्यर्थः । आचाराद्यर्थे
इति । 'अनुशिष्यन्ते' इत्यन्वयः । अपि त्विति । किंत्वित्यर्थः । 'अपि तर्हि'
इति पाठे किं तर्हीत्यर्थे । उपसंहरति—तदेवमिति । वस्तुतस्तु 'चन्द्रायते
शुक्लरुचापि हंस' इत्यादौ साधारणधर्मोपादानेऽपि क्यङादियोगे उपमार्डशन-
दार्था उपमायास्तद्धितादित्रितयगतत्ववत् क्यङादिपञ्चकगतत्वेन विशेषो बोध्यः
एवं चाष्टप्रकाराया आर्थ्या धर्मलोपालोपाभ्यां षोडशप्रकारत्वं बोध्यम् । क्यङादि-
पञ्चके धर्मलोपे उदाहरणं यथा—'वीरः प्रीतिकरत्वेन पर्यङ्कीयति मथरे । मित्री-
यति पर प्रेम्णा भक्त्या देवायते नृणाम् ॥ देवदर्शं जने साधु प्रतीक्यत्ये-
दृदृश्यते । कृपया विष्णुसञ्चारं नित्यं सचरति क्षितौ ॥' अत्र तृतीयान्तपदार्थानं
क्यङाद्यर्थे सादृश्येऽभेदेनान्वयः ॥ उपमानलुप्तामुपमामाह—उपमानेति । 'उप-
पमा' इत्यनुषङ्ग ॥ न वेति । न वा नयनतुल्यरम्यमास्त इत्यन्वयः । अन्यथ-
त्वमिष्टमेव । अन्यथा उपास्यते हरः, अनुभूयते सुखम्, इत्यादौ धात्वर्थामनभवनक्रि-
ययोरकर्मकत्वेन कर्मलकारोपपत्तिर्न स्यात् । इवादीना तु वाचकत्वमेन । उपमांगानरुता-
वामिबेदादिवाचकनाया प्रतिबन्धकराहित्येन दृष्टान्तवैरूप्यस्य सद्भावाद् विधेयाविधेययो-
रेकविभक्तित्वे 'विशेष्येण सहेकार्थ मनेयत्र विशेषणम् । तत्र लिङ्गादयः प्रायो विशे-
ष्या विशेष्णे ॥' इत्यनुशासनस्योपमानोपमेयोरपि तत्र 'लिङ्गसंख्याविभेदेऽपि उप-
मानोयमेयता । विभक्ति पुनरेकैव उपमानोपमेययोः ॥' इत्यनुशासनस्य जागरूकत्वेन
'शरैरिवः-' इत्यादावुपमानपदोत्तरतृतीयादेः सुसंपादकत्वाच्च । प्राच्योदग्द्रेन 'श्लिष्टे
श्रूयन्ते मदमदिनगण्डाः करटिनः करिण्यः काण्व्याम्पदम्-' इत्यादि विधेयाविधेयको-
र्लिङ्गादिभेदेऽपि न काचिदनुपपत्तिरित्यन्यत्र विस्तरः ॥

1. वयादाद्य इति । अयमभिप्रायः—'कर्तु क्यङ् मलोपश्च' इत्यत्र 'उपमानादाचारे'
   इत्यत उपमानपदममुवर्तते, तेनेवार्थमादृश्यादापि बोधे सादृश्याचाराद्यर्थः क्यङिति ।
   १. 'नार्थबोधकौ' कृ. २. 'षोडशप्रकारा बोध्या' इति मुद्रितपुस्तके.