साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

सप्तमः परिच्छेदः । ३८७
यथा—
'नैवजलधरः संनद्धोऽयं न दृप्तनिशाचरः ॥'
उक्तोदाहरणे तु तत्पुरुषसमासे गुणीभावे नञ् पर्युदासता निषे-
धस्य विधेयतयानवगमः । यदाहुः—
पदार्थतावच्छेदकेन सह सम्बन्धस्य वाक्ये असौ नञ् । प्रसज्यप्रतिषेध इत्यर्थे ॥
उदाहरति—यथेति । नवजलधर इति । गन्धर्वेणोर्वश्या हृताया पुरूरवस-
स्तद्विरहे नवजलधरादौ निशाचरादिप्रतीतिनिषेधमिदम् । अयं सन्नद्धो न नवज-
लधर, दृप्तनिशाचर इति । अयं नवजलधरसामानाधिकरण्यं । अत्रेश्वरदार्थस्य
उद्देश्‍यत्वम्, नञर्थस्याभावस्य विधेयत्वम्, समभिव्याहृतपदार्थतावच्छेदकेन सह
नञर्थस्य सम्बन्ध । न च विधेर्भावपदार्थस्येति व्याप्येतव्यम् । ध्वंसो न भवि-
ष्यन्नित्याद्यसङ्ग्रहापत्ते । क्रियेयेति । यथाश्रुतविशिष्टे तु 'पच न पच्यते'
इत्याद्यसङ्ग्रहेऽप्युणोदाहरणयसङ्ग्रहप्रसङ्ग । न च नञर्थस्य क्रियान्वयनियमविशे-
षोदाहरणादौ नञ् प्रसज्यप्रतिषेधत्वभेद नासीति वाच्यम् । तत्र निषेधेच्छया-
भावेन पर्युदासत्वासम्भवात्तत्प्रतिप्रकारान्धिगन्ध प्रसज्यप्रतिषेधत्वस्वीकारणं यु-
क्तत्वात् । अत एवोक्तंभावान्धकारणे गोपीचन्द्रेणोक्तम्—'ध्वंसो न प्रस-
ज्यप्रतिषेधो नाभूत्', 'प्राग्भावोऽय न भवति', 'इत्यन्योन्यं पर्युदास इतिनिदन्ते'
इति । 'हुतिप्यन' इत्यादि रसगतगुणनिदर्शनपरिष्टैवैरे नञर्थस्य सम्बन्ध ।
यथाह 'घटो घटेन न वर्तते', 'घट घटत्व न नैत्य' इत्यादि क्रियापदेन सह
नञर्थस्यान्वयेऽपि प्रसज्यनिषेधाय वाच्यम् । एवंविधं निषेधविधि सम्बीजप्र-
तिपादनातिप्रसक्तिवारणाय । एवं च 'घटो न पट' इत्यत्राप्युत्तरपदेन सह-
क्रियान्वयस्य नैराश्यं सम्बन्धत्वेऽपि निषेधमुखेन प्रसज्यप्रतिषेधत्वम् । न
ह्यत्र घटाभाव एव विधेय न तु पटेन सह सम्बन्ध । पटेनैक्यस्य विवि-
धावेन सम्बन्धो विधेयो नैवं तत्राभावनिषेधविधानाभावात् प्रत्यक्षा-
नुवादस्य नैराश्येतरत्वं तत्सम्बन्धाभिप्रायेण नञर्थस्य सम्बन्ध ।
इत्यादि नञ्-पदार्थ-(?) ... प्रसज्यप्रतिषेध इति कविवचनार्थ-
तत्त्वानां जिज्ञासायां पृथगेव तत्त्वचिन्तामण्युक्तेष्वनु-
सन्धेयम् ...
...
... इति । तद्रूप-
हविषां पर्युदासस्तथा पूर्ववाक्यानन्वयित्वेन । स्वसम्बन्धी
...
...
...