साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

दशमः परिच्छेदः । ४९१
तथाहि—अत्र ध्वनिगुणीभूतव्यङ्ग्यदोषगुणालंकाराणां शब्दार्थ-
गतत्वेन व्यवस्थितिरन्वयव्यतिरेकानुविधायित्वेन नियम इति ।' न च
'अन्धकक्षय-' इत्यादौ शब्दभेदः, 'अर्थभेदेन शब्दभेदः' इति दर्श-
नात् । किं चात्र शब्दस्यैव मुख्यतया वैचित्र्यबोधोपायत्वेन कविप्रति-
भयोल्लङ्घनाच्छब्दालंकारत्वमेव । विसदृशशब्दद्वयस्य बन्धे चैवंविधस्य
वैचित्र्याभावाद् वैचित्र्यस्यैव चालंकारत्वात् । अर्थमुखप्रेक्षितया चा-
र्थालंकारत्वेऽनुप्रासादीनामपि रसादिपरत्वेनार्थमुखप्रेक्षितयार्थालंकारत्व-
प्रसङ्गः । शब्दस्याभिन्नप्रयत्नोच्चार्यत्वेनार्थालंकारत्वे 'प्रतिकूलतामुपगते
हि विधौ' इत्यादौ शब्दभेदेऽप्यर्थालंकारत्वं तवापि प्रसज्यतइत्युभय-
त्रापि शब्दालंकारत्वमेव । यत्र तु शब्दपरिवर्तनेऽपि न ४श्लेषत्व-
खण्डना, तत्र—
ष्ठिति । यथा लोके मौल्यादिगतं मुकुटादि मस्तकायलंकारत्वेन व्यपदिश्यते तथा
काव्येऽपीत्यर्थः ॥ दूषयति—तदन्ये इति । शब्दाभेदादर्थश्लेष इति यदुक्तं तद्दूष-
यति-न चेति । दर्शनस्य प्रामाण्यानभ्युपगमे त्वाह-किं चेति । कविप्रतिभया
कवीनामनुभवेन उल्लङ्घनाद् विषयीकरणात् । शब्दस्यान्वयानुविधायित्वं प्रदर्श्य
व्यतिरेकानुविधायित्वं दर्शयति—विसदृशेति । बन्धे चेति चकारस्य वैचित्र्या-
भावश्चेत्यन्वयः । ननु वैचित्र्यस्य शब्दान्वयव्यतिरेकानुविधायित्वेन किमायातमत
आह-वैचित्र्यस्यैवेति । अलंकारत्वादलंकारनियामकत्वात् । अर्थमुखप्रेक्षित-
या अर्थानुसन्धानसापेक्षत्वेन अर्थालंकारत्वे अर्थालंकारत्वाङ्गीकारे । रसादि-
परत्वेन रसाद्युत्कर्षानिप्रायाप्रयोज्यत्वेन । शब्दभेदेऽपीति । 'विधौ' इत्यादौ
स्वरभेदाभावेन एकप्रयत्नेनैव शब्दद्वयोच्चारणादर्थद्वयप्रतीतिरिति भावः । उभयत्र
पुराणवार्ता इति तु युक्तम् ॥ तथा च शिवमहिम्न. स्तवे—'रथः क्षोणी यन्ता शतधृति-
रगेन्द्रो धनुरथो रथाङ्गे चन्द्रार्कौ रथचरणपाणिः शर इति' ॥
१. शब्दार्थेति । पर्यायान्तरपरिवृत्तिसहत्वासहत्वाभ्यां शब्दार्थगतव्यवस्थितिरिति
भावः ॥
२. दर्शनादिति । 'यावन्त एवमर्थाः स्युः शब्दास्तावन्त एव हि ।' इत्याद्युक्तमूट-
कादित्यर्थः ॥
३. शब्दभेद इति । विधिविधुशब्दयोः पार्थक्येऽपीत्यर्थः ॥
४. श्लेषत्वेति । श्लेषत्वखण्डना श्लेषभङ्गः ॥
१. 'अर्थ' इति नास्ति क-ख पुस्तकयोः २. 'लोके' इति मुद्रितपुस्तके नास्ति. ३. 'मर्यादंशा-
रत्वे' इति पुस्तकान्तरे नास्ति.