साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

दशमः परिच्छेदः । ४८९
पुनस्त्रिधा सभङ्गोऽथामङ्गस्तदुभयात्मकः ॥ १२ ॥
एतद्भेदत्रयं चोक्तभेदाष्टके यथासंभवं ज्ञेयम् ।
यथा वा—
'येन ध्वस्तमनोभवेन बलिजित्कायः पुरास्त्रीकृतो
यश्चोद्वृत्तभुजंगहारवलयोगङ्गां च योऽधारयत् ।
इह त्वर्थभेदोऽपीति भेदः ॥ यथासंभवमिति । 'पृथुकर्त्तर-'इत्यादौ
सभङ्गः । 'नीतानाम्-'इत्यादावभङ्गः । 'सर्वस्वं हर-'इत्यादौ सभङ्गाभङ्गः ॥
एकत्रैव तत्रितयमुदाहरति—यथावेति । सर्वद सर्वाभीष्टदाता माधव, सर्वदा
दानानि यस्य तम् । तत्प्रसिद्ध छल नायामासीनमाश्रितम् । अपूर्वधैर्यकस्येव मानो
यस्य तम् । अगा अचला निकाना दीर्तिर्यस्य तम् ।' इति सस्कृतवाक्यार्थः । पैशाचन्तु
'स पुथ्यो रघयितुमात्मरक्षनाय कामिनिये कुतामोशाना सुवर्णरज्जाभ्यामुच्छन्झो दास्यो
याहा तथाभूताना गणिकानामप्रतिभान न धमेने न महने न तदानीमादरमतिमिरन-
कञ्चिदुपकृतनिकम्योच्छिरिदम् ।' इति । सरसनसूरसेन्योर्यथा—'तोरी तदिगा-
नडोडकल्ट स लढा दलं विरन्तरिदम् । आर दनेतावनर नामदमार गशमागन् ॥' ततो
दृश्यते गगनमड दलरहसशनावल्भितान्तरितम् । आरनमेनावनर शघनमारे गतामा-
रन् ॥' इति । सूरसेनीच्छाया । 'तदति परानिति नोत्री, देशर्न दिक् उपदेश तना मद
वर्णन इति तदिक् न गणेन सरायैन मदो दस्य सः, स नित्र, सदा सर्वगनदेव अज-
ल्ट परिभून्तवाधिवेरम्, अल एव दनेहाया उपशमचेष्ठाया अजसरो दन्य तम्, नथाभ्यन्ने
क्षिपन्ते इलाना. गराताम्यन्ति गण्डदन्तीलातश धाभुक्तः सह र्दशनं इति न ग-
दम्, गदाहारम्, इदमारम्भिरिक्तं वन्मन्धीये चार त्तमार ।' इति सस्कृतवाक्यार्थः ।
तैरसेनेस्तु—'आरने निवृत्तो मेवालामन्दन हे दर । गाधने मारः वागे द्यत्र । तत्र
अनाशे दनस्तार । शारदनमेवर्वन्मेतत् ।' इति । मस्टापभ्रंशयोर्यथा—'धीरा-
चट्टुने हतसुरवारिवन्द स । अञ्चन्दपमराहरुन्निगिरा देज स ॥' 'धीरा गच्छहु
केदनतो दुर्धरवारिवद्दत्तु । अभ्रमदप्रसादरत्न रविम्निगास्ते दन ॥' इत्यपभ्रं-
शच्छाया । 'हे हरे, अपूर्व गहूरिवापा इव झियं स्थित निर्वान्तन यनाः म्धाभून्,
एतद्दृष्ट, अधुः रण, अने गाने मार्वे द नः व्यभिरेण प्रवृत्ते दन्यः न
अञ्चमदप्रमरा जन अस्रियमनिष्टम् यन मन्दारकिरण वलासद्दृश दन्य गहे
च ममुङ्कत च मद्देन सही शूर देवा नेषु चेत् दृ । पदरानलैरङ्गैर्निवर्चः । अप्राउद्
अदन्य् ररन्निर्गन्नन्तःस्थिता नदी गगना दण्डानन्तेवस्वीकृतेति धीर गच्छता यद्
स्तेन सस्था भवा' इति सस्कृतवाक्यार्थः । 'हे धीराः, दुर्धर्त्त करिना दस्यो यद् गम-
भून्तमेदनम् इति मण्डावाक्यार्थः । यस्य मेवदमनः ये न कृतं इदृर्शललन्तः प्रभावे.
देवा नाष्टश रविकिरण इव एतवैः ।' इत्यपभ्रंशवाक्यार्थः ॥

1. पुनरिति । त्रिधोऽयञ्च भेदः सङ्गदानेऽपि पदतद्घटकप्रकृत्यादिभेदेन सम्भवद्वैचित्य-
   विशेपमेर्शयितुमेवे ॥