रूपमण्डन एवं देवमूर्त्ति-प्रकरणम् (मण्डन सूत्रधार - प्राचीन मूर्तिकला एवं देव-प्रतिमा लक्षण सटीक)

१२०
देवतामूर्त्तिप्रकरणम्
लम्बोदरं विनयनं पाशाङ्कुशधरं परम् ।
वरदाभयहस्तञ्च चलत्कर्णं ( समाचरम् ? सचामरम् ) ॥ २५ ॥
इति वक्रतुण्डः
उच्छिष्टं मूषकस्थञ्च त्र्यक्षं व्यालोपवीतिनम् ।
भग्नदन्ताक्षसूत्रञ्च परशुं मोदकक्रमात् ॥ २६ ॥
इत्युच्छिष्टगणपतिः
सिन्दूराभं त्रिनेत्रञ्च ( म?अ )भयं मोदकं (वच?तथा) ।
टङ्कं शरोऽक्षमाला च मुद्गरं चाङ्कुशं तथा ।
त्रिशूलं चेति हस्तेषु दधानं कुन्दवत् सितम् ॥ २७ ॥
इति हेरम्बः
पाशाङ्कुशौ कल्पलता ( भृङ्ग?शृङ्गं ) बिभ्रत् करेषु च ।
शशिमौलस्त्रिनेत्रश्च रक्तः क्षिप्रगणाधिपः २८ ॥
[ इति क्षिप्रगणपतिः ]
२५ । वक्रतुण्डं लक्षयति—लम्बोदरमिति । प्रमाणान्तरानुपलम्भेऽपि ग्रन्थकृता कृतया
पुष्पिकया वक्रतुण्ड एवायं न लम्बोदर इति जानीमः ।
२६ । उच्छिष्टगणपतिमाह—उच्छिष्टमिति । अयं रूपमण्डने नास्ति । शिल्परत्ने तु बीज-
गणपतिप्रस्तावे—
रक्ताक्षमालां परशुञ्च दण्डं भक्ष्यञ्च दोर्भिः परितो दधानम् ।
हेमावदातं त्रिदृशं गजास्यं लम्बोदरं तं शिरसा नमामि ॥
( उ० अ० २५, श्लो० ५६ )
इति प्रकृतोच्छिष्टगणपतिलक्षणान्वितः कश्चिद् गणपतिर्लक्षितो दृश्यते । 'भक्ष्यं' मोदकम् ।
२७ । सिन्दूराभमिति । नायं रूपमण्डने न वा शिल्परत्ने उपलभ्यते । पूर्वं द्वाविंश-
त्रयोविंशश्लोकाभ्यामेको हेरम्बो लक्षितः पुनरपरोऽपि लक्ष्यत इत्यहो हेरम्बग्रहिलता ग्रन्थकर्त्तुः ।
२८ । पाशाङ्कुशाविति । अयमपि रूपमण्डने नास्ति, अस्ति च शिल्परत्ने ; परं तत्र
भृङ्गस्थाने 'स्वरदः' पदं करोति । तथाच—
धृतपाशाङ्कुशकल्प (क) लतिकास्वरदश्च बीजपूरयुतः ।
शशिकलकलितमौलिस्त्रिलोचनोऽरुणतनुश्च गजाननः ॥
इति । एवञ्चात्र 'भृङ्गमि'त्यत्र 'दण्डमि'ति पाठः कल्पनीयो न वेति सुधीभिश्चिन्तनीयम् ।

अष्टमोऽध्यायः १५१
उत्तरे तु सदा गौरी याम्ये चैव सरस्वती ।
पश्चिमे यत्न (राज्यं?राजः) च बुद्धिः पूर्वे व्यवस्थि (तः?ता)॥२९
इति गणेशायतनम्
सर्वे च वामनाकारा ( : ) पुरुषाननसौम्य (तः?भाः) ।
तर्जनी परशुं दण्डमविघ्नो दण्डहस्तकः ॥ ३० ॥
तर्जनीदण्डापसव्ये स भवेद् विघ्नराजकः ।
तर्जनीखड्गवरदं दण्डहस्तः सुवक्त्रकः ॥ ३१ ॥
२९ । इदानीं गणेशायतनदेवानाह—उत्तर इति । लेखकप्रमादादत्र कोणदेवताप्रतिपादकमेकं
पद्यं त्रुटितमिति सम्भाव्यते । तच्च—
वामाङ्गे गजकर्णन्तु सिद्धिं दध्याच्च दक्षिणे ।
पृष्ठकर्णे तथा द्वौ च धूम्रको बालचन्द्रमाः ॥
( रूप० अ० ५, श्लो० १९ )
इति रूपमण्डनोक्तवदेव भवेद् इति सम्भावयामः ।
३० । गणेशप्रतीहारानाह—सर्व इति । रूपमण्डने 'सौम्याश्च पुरुषाननाः' इति द्वितीय-
पादे सुखसेव्यः पाठः । अष्टौ गणेशप्रतीहारा दक्षाद्द्वारतो युग्मशः स्थापनीया इति वक्तुर्लार्थः ।
क्रमस्तु गौर्यायतनदृष्ट्या समुन्नेयः । शिल्परत्ने एकैकं वृक्षमाश्रिताभ्यामप्रागादिदिशमलङ्कुर्वतीभ्यां
द्वाभ्यां द्वाभ्यां द्वारदेवताभ्यां गणेशायतनमलङ्कृतमिति दृश्यते । तथाच—
अग्रेऽथ विल्वमभितश्च रमारमेशौ तद्दक्षिणे वटजुपौ गिरिजावृषाङ्कौ ।
पृष्ठेऽथ पिप्पलजुपौ रतिपुष्पबाणौ सव्ये प्रियङ्गुमभितश्च महीवराहौ ॥
( उ० अ०

? )-> let's look at(रकै ?कुरै): (thenरकैthen space then?thenकुरैthen)thenर्युक्तं! Yes: गण्डकैश्चि(रकै ?कुरै)र्युक्तं मयूरवरवाहनम् ।`

Line 14:
स्थानी(यं ?ये) खेटनगरे भुजा द्वादश कल्पयेत् ॥ ३७ ॥

Footnotes:
Line 15:
३५। द्वात्रिंशच्छ्लोकतुल्यमिदं पद्यं सम्पातायातमिति सम्भाव्यते ।

Line 16:
३६। कार्त्तिकेयमाह—कार्त्तिकेयमिति । स्थानभेदेन स्थाप्यमानोऽयं द्वि-चतु-द्वादश-

Line 17:
भुजत्वेन त्रिधा भवति । तत्र स्थानीये खेटनगरे वा द्वादशभुजः, खर्वटे चतुर्भुजः, ग्रामे वने वा

Line 18:
द्विभुज इति शिल्परत्नसम्मतं तत्त्वम् । तथाच—

Line 19:
स्थानीये खेटके वाऽपि कुमारो लिख्यते यदा ॥
(indented block / quotation)

Line 20:
`भुजा द्वादश कुर्वी

अष्टमोऽध्यायः १५३
चतुर्भुजः ( कर्पटे ? खर्बटे ) स्याद् वने ग्रामे द्विबाहुकः ।
शक्तिपाशं तथा खड्गं शरः शूलं तथैव च ॥ ३८ ॥
वरदश्चैकहस्तः स्यादथवाऽभ(व?य) दो भवेत् ।
एते दक्षिणतो ज्ञेया ( : ) केयूर( वणकोडू ?
कटकोज्ज्वलाः) ॥ ३६ ॥
धनु ( : ) पताका मुष्टिश्च तर्जनी तु प्रसारि(का?ता) ।
खेटकं ताम्रचूडश्च वामहस्तेषु शस्यते ॥ ४० ॥
[ इति द्वादशभुजः ]
द्विभुजस्य करे शक्तिर्वामे ( स्या?ऽन्यः ) कुक्कुटोपरि ।
[ इति द्विभुजः ]
चतुर्भुजे शक्तिपा( शो? शौ ) वामतो दक्षिणे ( च
सः ? त्वसिः ) ॥ ४१ ॥
वरदोऽभयदो वा(पी?पि) दक्षि(णे स्या?णः स्यात् ) तुरीयकः ।
[ इति चतुर्भुजः ]
कार्त्तिकेय( मयं?मिमं ) शुभ्रं कर्त्तव्यं सर्वकामदम् ॥ ४२ ॥
इति कार्त्तिकेयः ।
स्थानीये इति स्थितियोग्ये खेटनगरे कर्षकग्रामे इत्यर्थः ।
३८ । खर्बटे क्षुद्रनगरे । रूपमण्डने—
चतुर्भुजः कर्पटे स्याद् वने ग्रामे द्विबाहुकः ।
दक्षिणे शक्तिपाशश्च खड्गं पाशं त्रिशूलकम् ॥ इति
( अ० ६, श्लो० २८ ) ।
४१ । वामे करे शक्तिरन्यः करः कुक्कुटोपरीत्यन्वयः ।
४२ । तुरीयक इत्यत्र तुरीकमिति रूपमण्डने प्रामादिकः पाठः ।
देवता—२०

. Wait, could it be त्त्वू? No, look at the shape: it is identical to र्+व+ू! Wait, let's look at (रू?र्वू): Yes! रूandर्वू! Wait, or is it (रू?तू)? No, there is clearly a repha or something above it. Wait, let's look at the loop: is it व? Yes, like वinसर्वा. And underneath is the ूstroke. So it is(रू?र्वू)`!

4. Let's check line 8-10 (Verse 46):
   • Line 8: मृणालयु(ग्मे ?ग्मैः) लीलया च लीला स्यात् पद्मपुस्तकैः ।
     Wait, look at मृणालयु(ग्मे ?ग्मैः):
     Inside parenthesis:
     First: ग्मे
     Then: ?
     Second: ग्मैः
     Let's check footnote 46:
     `४६ । मृणालयुग्मैरिति हस्तयोर्युग्मं युग्मं मृणालमित्यर्थः, 'पद्म युग्मे' इति रूपमण्डने पाठः । 'पद्मपुस्तकैरि'ति बहुवचनमविवक्षितम्, एव

अष्टमोऽध्यायः १५५
(अदौ ? आदौ) तत्र(१) महालक्ष्मी(२) (न ? नं)न्दा
(३)क्षेमकरी तथा।
(४)सर्वती (५) महरण्डा च (६) श्रमणी (७)सर्वमङ्गला ॥ ४८ ॥
(८)रेवती (६)हरसिद्धिश्च नवदुर्गाभिधानकम् ।
[ इति नवदुर्गानामानि ]
(पृथुमे ? पृथगे) कैकस्यानुक्रमं कथयिष्याम्यनुक्रमात् ॥४६॥
वरदं त्रिशूलं खेटं पानपात्रञ्च बिभ्रती ।
नागनीलकण्ठमध्ये महालक्ष्मी(:) प्रकीर्त्तिता ॥ ५० ॥
[ इति महालक्ष्मीः ]
अक्षसूत्रं खड्गखेटं पानपात्रं तथोत्तमम् ।
नन्दा नाम (संख्या ? समाख्या)ता पूज्यते नन्दहेतवे ॥ ५१ ॥
[ इति नन्दा ]
वर(दं ?) त्रिशूलं पद्मं च पानपात्रं विधृत् करै ।
क्षेमङ्करी तथा नाम क्षेमारोग्यप्रदायिनी ॥ ५२ ॥
[ इति क्षेमङ्करी ]
कमण्डलुं चक्रखेटं पानपात्रं तथोत्तरे ।
सर्वती च तदा नाम ( सर्वकृष्ट ? ) प्रदायिनी ॥ ५३ ॥
[ इति सर्वती ]
खड्गं तथा त्रिशूलं च घण्टापात्रं तथोन्नतम् ।
महरण्डा (तथोन्नाम ? तथा नाम) वन्दिता विदशैरपि ॥५४॥
[ इति महरण्डा ]
४८ । 'क्षेमकरी'त्यत्र 'क्षेमङ्करी'ति लक्षणनिरूपणवेलायाम् ।
४९ । अनुक्रमं क्रमेण एकैकस्याः कथयिष्यामि लक्षणमिति शेषः ।
५० । नागनीलकण्ठयोरुपादानप्रयोजनमनुसन्धेयम् ।

१५६ देवतामूर्त्तिप्रकरणम्
खड्गं डमरुखेटपाशं बिभ्रती च करोत्तमैः ।
भ्रामणी च तदा नाम भ्रामयेद् दुष्टचेतसः ॥ ५५ ॥
[ इति भ्रामणी ]
अब्जशूलं तथा वज्रं घण्टापालं तथोत्तमम् ।
सर्वमङ्ग(ल ? ला) मङ्गल्या सर्वविघ्नविनाशिनी ॥ ५६ ॥
[ इति सर्वमङ्गला ]
दण्डत्रिशूलं खट्वाङ्गं पानपालं च बिभ्रती ।
रेवती च तदा नाम सर्वशान्तिप्रदायिनी ॥ ५७ ॥
[ इति रेवती ]
कमण्डलुं खड्गडमरुं पानपालं तथा शुभम् ।
हरसिद्धिस्तदा नाम सर्वस्य सिद्धिहेतवे ॥ ५८ ॥
[ इति हरसिद्धिः ]
इति नवदुर्गाः ।
क्षेत्रपालो विधातव्यो दिग्वासा घण्टभूषितः ।
कर्त्तिकां डमरुं बिभ्रद्दक्षिणे तु करद्वये ॥ ५६ ॥
वामे शूलं कपालं च मुण्डमालोपवीतकः ।
करोटि(नी ? नि)करोदारमालाग्रन्थिशेखरः ॥ ६० ॥
इति क्षेत्रपालः ।
५५। उद्देशश्लोके 'भ्रमणी'ति वर्त्तते अत्र च भ्रामणीति दृश्यते, कतरदेतयोः परिवर्त्तन-
मर्हतीत्यनिश्चिन्वद्भिरस्माभिः क्वापि न व्यापारितो हस्तः, परं प्रथमपरित्यागे मानाभावं
मन्यमानैः पुष्पिकायां 'भ्रमणी'ति विहितम् ।
५९-६०। क्षेत्रपालं लक्षयति—क्षेत्रपाल इति। शिल्परत्नेऽधमादौ सात्त्विकादिभेदेन
त्रिधा भिद्यते सात्त्विकश्च द्विभुजचतुर्भुजत्वेन पुनर्द्विधेति साकल्येन चतुर्विधः । रूपमण्डने
पुनरेक एव चतुर्भुजः । तथाच—
क्षेत्रपालो विधातव्यो दिग्वासा घण्टभूषितः ॥
( कार्त्तिकां ? कर्त्तिकां ) डमरुं बिभ्रद्दक्षिणे तु करद्वये ।
वामे शूलं कपालञ्च मुण्डमालोपवीतकम् ।
करोति(?)कटितोदारसर्पग्रन्थिशेखरः ॥ इति (अ० ५, श्लो० ७४-७५) ।

अष्टमोऽध्यायः १५७
अथातः संप्रवक्ष्यामि (मात ? मातृ)रूपाणि ते (जया ? जय) ।
तत्र ब्राह्मी चतुर्वक्त्रा (पाठ ? षड्)भुजा हंससंस्थिता ॥ ६१ ॥
पिङ्गलीभूषणोपेता मृगचर्मोत्तरीयका ।
वरं सूत्रं कजं धत्ते दक्षबाहुत्रये क्रमात् ॥ ६२ ॥
वामेषु पुस्तकं (कुण्डी ? कुण्डीं) बिभ्र(त्तीं ? ती) चाभयप्रदा ।
[ इति ब्राह्मी ]
माहेश्वरी वृषारूढा पञ्चवक्त्रा त्रिलोचना ॥ ६३ ॥
बालेन्दुभृज्जटाजूटसुशोभा सर्वसौख्यदा ।
षड्भुजा ( दर ? वर )दा दक्षे सूत्रं डमरुकं तथा ॥ ६४ ॥
शूलं घण्टाभयं वामे सैव धत्ते महाभुजा ।
[ इति माहेश्वरी ]
कौमारी रक्तवर्णा स्यात् षड्वक्त्रा सार्कलोचना ॥ ६५ ॥
रविबाहुर्मयूरस्था वरदा शक्तिधारिणी ।
पताका बिभ्रती दण्डं (पानं ? पाशं) बाणञ्च दक्षिणे ॥ ६६ ॥

करोतीति । करोटिनिकरेण ललाटास्थिसमूहेन ग्रथिता या उद्दारा महती माला तया
ग्रन्थितः शेखरः शिरस्यकेशजूटो यस्य सः । अयमेव पाठः साधीयानिति प्रतिभाति, शिल्परत्ने
(उ० अ० २५, श्लो० १०८) 'नानानागविभूषितत्व'स्योक्तत्वेऽपि रूपमण्डनीयपाठश्चिन्त्य एव ।
६१ । इदानीं सप्त मातृर्लक्षयति—अथात इति । 'जय' इति विश्वकर्मणोऽन्यतममानस-
पुत्रस्य नाम । शिल्पशास्त्रस्य प्रवक्ता विश्वकर्मा बोद्धव्यश्च तत्पुत्रेष्वन्यतमो जयो नामेति
प्रसिद्धिरिति युज्यत एव तत्सम्बोधनम् ।
६२ । पिङ्गली सुवर्णम् । कजं पद्मम् । दूरभिन्नमेवास्य लक्षणं शिल्परत्न- (उ०
अ० २५, श्लो० ७६) रूपमण्डनयोः (अ० ९, श्लो० ६१-६३) । तयोरियं चतुर्भुजा ।
६३ । इयमपि चतुर्भुजा शिल्परत्नरूपमण्डनयोः ।
६५ । सार्कलोचनेति । सा अर्कलोचनेति च्छेदः, अर्कलोचना द्वादशनेत्रा । यद्वा,
अर्कलोचनैः सह वर्त्तमानेति विग्रहः । रविबाहुर्द्वादशभुजा । इयमपि शिल्परत्न-रूपमण्डनयो-
ऋतुर्भुजा ।

१५८ देवतामूर्त्तिप्रकरणम्
वामे चापमधो घ(ण्टा ? ष्टां) कमलं कुक्कुट(स्त्व ? न्व)धः ।
परशुं बिभ्रती दक्षे तदधस्त्वभयान्विता ॥ ६७ ॥
[ इति कौमारी ]
वैष्णवी तार्क्ष्यगा श्यामा षड्भुजा वनमालिनी ।
वरदा (दा ? ग)दिनी दक्षे दधती चाऽऽयुधस्रजम् ॥ ६८ ॥
शङ्खचक्राभ(या ? यैः) वामे (सच्चैर्य ? सा चैव) विलसद्भुजा ।
[ इति वैष्णवी ]
कृष्णवर्णा तु वाराही शूकरास्या महोदरा ॥६६॥
वरदा दण्डिनी खड्गं बिभ्रती दक्षिणे सदा ।
खेटपाशाभ(या ? यैः)वामे सैव चापि लसद्भुजा ॥७०॥
[ इति वाराही ]
ऐन्द्री सहस्रदृक् सौम्या हेमाभा गजसंस्थिता ।
वरदा सूत्रिणी वज्रं बिभ्रत्यूर्द्ध्वं तु दक्षिणे ।
वामे तु कलशं पात्रमभयं तदधःकरे ॥ ७१ ॥
[ इति ऐन्द्री ]
चामुण्डा प्रेतगा रक्ता विकृतास्याऽहिभूषणा ।
दंष्ट्र(दा ? ला) क्षीणदेहा च गर्त्ताक्षी भीमरूपिणी ॥ ७२ ॥
दिग्बाहुः क्षामकुक्षिश्च मुसलं ( चक्रयं ? चक्रकं ) शरः ।
अङ्कु(शी ? शं) बिभ्रती खड्गं ... ... चाप्यथ वामतः ॥७३॥
खेटं पाशधनुर्दण्डकुठारं (वे ? चे)ति बिभ्रती ।
[ इति चामुण्डा ]
६९ । शङ्खचक्राभयैरिति । वामभागे शङ्खचक्रादिभिर्विलसद्भुजेत्यन्वयः ।
७१ । ऊर्द्ध्वं इत्यूर्द्ध्वक्रमेण ।
७३ । 'अङ्कुशं बिभ्रती खड्गं' इत्यनन्तरं त्रुटितस्थाने 'सव्ये' इति स्यात् ।

अष्टमोऽध्यायः १५६
चण्डिका श्वेतवर्णा स्या(त्रावा ? च्छ्रवा)रूढा च षड्भुजा ।
जटिला च लसत्त्यक्ता वरदा शूलधारिणी ॥ ७४ ॥
कर्त्तिकां बिभ्रती दत्ते पाशपात्राभयान्यतः ।
[ इति चण्डिका ]
इत्ये(हं ? ता ) मातरः प्रोक्ता रूपभेदव्यवस्थया ॥ ७५ ॥
भैरवं कारयेत्तत्र नृत्यमानं विकारणाम् ।
गणेशमादौ कर्त्तव्यमन्ते कुर्याच्च भैरवम् ॥ ७६ ॥
मातृणां मध्यतः कार्याः पंक्ति(शो ? शः ) चण्डिकादयः ।
वीरेश्वर(स्य ? श्व ) भगवान् वृषारूढो धनुर्धरः ॥ ७७ ॥
( वीणाहस्त ? वीणां हस्ते ) त्रिशूलञ्च बाणं चैव प्रकारयेत् ।
वीरेश्वरस्य रूपं तु मातृणामग्रतो भवेत् ॥ ७८ ॥
इति मातरः ।
[ अथ द्वादश सरस्वत्यः ]
एकवक्त्रा(ः) चतुर्भुजा मुकुटेन विराजिता

१६० देवतामूर्त्तिप्रकरणम्
वराक्षपद्मपुस्तकं शुभावहा च भारती ।
[ इति भारती—३ ]
वराम्बुजाक्षपुस्तकं सरस्वती प्रकीर्त्तिता ॥ ८१ ॥
[ इति सरस्वती—४ ]
वराक्षं पुस्तकं पद्मम् आर्या नाम प्रकीर्त्तिता ।
[ इत्यार्या—५ ]
वरपुस्तकाक्षपद्मं ब्राह्मी नाम सुखावहा ॥ ८२ ॥
[ इति ब्राह्मी—६ ]
वरपद्मवीणापुस्तकं महाधेनुश्च नामतः ।
[ इति महाधेनुः—७ ]
वरञ्च पुस्तकं वीणा वेदगर्भा तथाऽम्बुजम् ॥ ८३ ॥
[ इति वेदगर्भा—८ ]
अक्षं तथाऽभयं पद्मं पुस्तकेनेश्वरी भवेत् ।
[ इतीश्वरी—९ ]
(असपतं ? अक्षं पद्मं) पुस्तकञ्च महालक्ष्मीस्तथोत्पलम् ॥८४॥
[ इति महालक्ष्मीः—१० ]
अक्षं पद्मं पुस्तकं च महाकाल्यभयं तथा ।
[ इति महाकाली—११ ]
अक्षपुस्तकमभयं पद्मं महासरस्वती ॥ ८५ ॥
[ इति महासरस्वती—१२ ]
इति द्वादश सरस्वत्यः ।
अष्टादश(जया ? भुजा) कार्या भद्रकाली मनोहरा ।
(अ ? आ)लीढस्थानसंस्था तु कर्त्तव्या सौख्यदायका ॥ ८६ ॥
अक्षमाला त्रिशूलञ्च खड्गश्चक्रं करेषु च ।
वामे तु चापं कर्त्तव्यं शङ्खपद्मौ तथैव च ॥ ८७ ॥
८६। आलीढेति। दक्षिणं पादमग्रतः कृत्वा वामपादाकुञ्चनमालीढस्थानम्, तेन
सन्तिष्ठत इति आलीढस्थानसंस्था ।

, ो, द, ्य, त, क, र, ः = शस्त्रोद्यतकरः.
Wait, compare with line 15: चण्डी चोद्यतशस्त्रा च -> शस्त्रा has short a on sha.
So line 11 is शस्त्रोद्यतकरः.
Then क्रुद्धस्तद्ग्रीवासम्भवः पुमान् ॥ ६२ ॥
क्रुद्धः + तद्ग्रीवासम्भवः = क्रुद्धस्तद्ग्रीवासम्भवः.
पुमान् ॥ ६२ ॥

Line 12:
शूलभिन्नो वमद्रक्तो रक्त(भू ? भ्रू)मूर्द्धजेक्षणः ।
Let's check:
शूलभिन्नो - श, ू, ल, भ, ि, न्, न, ो
वमद्रक्तो - व, म, द, ्, र, क, ्त, ो
रक्त - र, क, ्त
(भू ? भ्रू) - open paren, भ + ू, space, ?, space, भ + ्र + ू, close paren
मूर्द्धजेक्षणः - म, ू, र्, द्, ध, ज, े, क, ्, ष, ण, ः ।
All match clearly!

Line 13:
सिंहेन खाद्यमानश्च पाशाबद्धो गले भृशम् ॥ ६३ ॥
सिंहे

१६२ देवतामूर्त्तिप्रकरणम्
चण्डिकायतनोक्ता (च ? नां) कथयिष्याम्यनुक्रमम् ।
वेतालो वरटश्चैव पिङ्गाक्षो भृकुटिस्तथा ॥ ६५ ॥
धूम्रकः कण्ठदकश्चैव रक्ताक्षश्च सुलोचनः ।
दंष्ट्राननश्च विकटः कोपस्फुरदशनोज्ज्वलः ॥ ६६ ॥
तर्जनी खट्वाङ्गं चैवोर्द्ध्वं स्या (स्याद्) डमरुदण्डकौ ।
वेतालस्तु समाख्यातः सव्यापसव्ये करटकः ॥ ६७ ॥
अभयं खड्गखेटञ्च दण्डं पिङ्गललोचनः ।
अभयापसव्ययोगेन भवेद् भृकुटिनामतः ॥ ६८ ॥
तर्जनीवज्राङ्कुशदण्डं धूम्रको नाम कीर्त्तितः ।
सव्यापसव्ययोगे च भवेत् (कक ? ककु)द्नामकः ॥ ६६ ॥
तर्जनीत्रिशूलहस्तं खट्वाङ्गं दण्डमेव च ।
रक्ताक्षो नाम तस्यैव सव्यापसव्ये सुलोचनः ॥ १०० ॥
इति चण्डिकाप्रतीहाराः ।
दिव्याम्बुजकरा (कुर्या ?कार्या) सर्वाभरणभूषिता ।
गौरी शुक्लाम्बरा देवी रूपेणाप्रतिमा भुवि ॥ १०१ ॥
प्रथमा चतुर्भुजा कार्या देवी सिंहासने शुभा ।
सिंहासनं प्रकर्त्तव्यं कमलं चारु(व ? क)र्णिकम् ॥ १०२ ॥
९६। आयुधप्रतिपादनावसरे शततमश्लोके 'ककुद्' इति नामदर्शनादिहापि तदेव
नाम युक्तमिति 'धूम्रकः ककुदश्चैव' इति पाठः स्यात् ।
वेता (ल ? लः) करटश्चैव पिङ्गाक्षो भृकुटिस्तथा ।
सूत्रकः ककुदश्चैव रक्ताक्षश्च सुलोचनः ॥ ( अ० ५, श्लो० ५१-५२ )
इति रूपमण्डने नाम्नो वैलक्षण्यमुपलभ्यते ।
९७। करटक इति पूर्वं 'वेतालो वरटश्चैव' इति घोषवद्वर्णनिमित्तक-विसर्गसन्धिरदर्श-
नात् सन्नपि रूपमण्डने 'करट' इति पाठो नोपात्तः, अत्र पुनः 'करट' इति दृश्यते । परमत्र
साधकबाधकप्रमाणाभावादेकाक्षरमात्रकृता 'वरटे'ति शुद्धिः शक्यसम्पादनेति मन्यामहे ।

अष्टमोऽध्यायः १६३
अष्टपत्रं महाभा(ग ? गा ) कर्णिकायान्तु संस्थिता ।
विनायकवदासीना देवी कार्या महाभुजा ॥ १०३ ॥
बृहन्नालं करे कार्यं तस्याधः कमलं शुभम् ।
दक्षिणे यादवश्रेष्ठः केयूरप्रान्तसंस्थितः ॥ १०४ ॥
वामेऽमृतघटः कार्यस्तथा तस्या मनोहरः ।
तस्या (:) सव्यौ क( रे ? रौ ) कार्यों विल्वशङ्खध( रे ? रौ)
क्रमात् ॥ १०५ ॥
आवर्जितघटं कार्यं तत्पृष्ठं च करद्वयम् ।
देव्याश्च मस्तके पद्मं तथा कार्यं मनोहरम् ॥ १०६ ॥
इति लक्ष्मीः ।
१०२-३ । सिंहासनमिति । चारुकर्णिकम् अष्टपत्रं कमलं सिंहासनं प्रकर्त्तव्यं
सिंहासनत्वेन कल्पनीयम् । तस्य कर्णिकायां महाभागा देवी संस्थिता इत्यन्वयः । 'अष्ट-
पत्राम्बुजस्योर्द्ध्वे लक्ष्मीः सिंहासने शुभे । विनायकवदासीना सर्वाभरणभूषिता ॥' इति रूपमण्डनीय-
( अ० ५, श्लो० ५७ ) पाठदर्शनादम्बुजोपरि सिंहासनं तत्र लक्ष्मीर्विनायकवदासीना इत्यर्थः
सम्पद्यते । अयमेव यदि प्रमाणं तदा 'सिंहासनं प्रकर्त्तव्यं कमले चारुकर्णिके । अष्टपत्रे' इति
पाठपरिवर्त्तनेनात्रत्यं पादत्रयं शोधनीयम् । विनायकवदासीनेत्यनेन किं लक्ष्यत इति न विद्मः ।
१०६ । आवर्जितघटमिति—
'आवर्जितघटं कार्यं तत्पृष्ठे च करिद्वयम्'
इति स्यात् । अस्यार्थः—तस्या देव्याः पृष्ठे पृष्ठपार्श्वयोरित्यर्थः, आवर्जितघटम् अवनमितं-
कलसद्वयं करिद्वयं हस्तिनौ कार्यम् इति । इदं मतान्तरम् 'उत्तप्तहाटकनिभा करिभिश्चतुर्भिराव-
र्जितामृतघटैरभिषिच्यमानां' इत्यन्यत्रोक्तेः,
मुक्तागौरैश्चतुर्भिर्द्विपपतिभिरथो पुष्करोद्धृतहस्त्या-
न्निर्यद्गङ्गाभिषिक्ता करकमललसत्पद्मयुग्माभयेष्टा ।
नानाकल्पाभिरामा द्रुतकनकनिभा रक्तपङ्केरुहस्था
रम्याङ्गी सुप्रसन्ना वितरतु विपुलां सन्ततं श्रीः श्रियं वः ॥
इति शिल्परत्नवचनाच्च ( उ० भा० अ० २४ श्लो० ९ ) । करिद्वयपक्षमन्यनुगृह्णाति—

, exactly like in नु of अनुकार (line 8)!
Wait, but what is the consonant?
In line 25: it is न -> so नु.
In line 27: it is न -> so नु.
Wait, why did I think it was सु? Because the left side of न has a loop, and sometimes a hair-line connects to the top bar, which looks vaguely like a स, but it is clearly न with ु = नु.
Wait, look at:
Line 25: मात्स्यानुमतः पाठः ।
Line 27: मात्स्यानुगतः पाठः ।
Wait, what is at the beginning of the next line under line 27?
पाठः । -
Wait! In line 27, does it end with:
"मात्स्याद्यनुगतः"?
Wait! Look at line 27:
... चतुर्थपादे मात्स्यासुगतः or मात्स्यानुगतः?
Wait, after that, line 28 has:
पाठः । -
Aha! Look at that!
पाठः । - is on line 28!
Let's trace line 27 to line 28:
Line 27 ends with:
`११२। 'सुचारुदशनाम्'ति

अष्टमोऽध्यायः १६५
त्रिशूलं खड्गचक्रौ च बाणं शक्तिं च दक्षिणे ।
वामे ( च ) खेटकं चापं पाशमङ्कुशमेव च ॥ ११३ ॥
घण्टां वा परशुं वाऽपि वामहस्ते नियोजयेत् ।
अधस्तान्महिषं तद्वद् विशिरस्कं प्रकल्पयेत् ॥ ११४ ॥
शिरश्छेदोद्भवं तद्( दा ? द्वा )नवं खड्गपाणिनम् ।
हृदि शूलेन निर्भिन्नं निर्य(दन्त?दन्व)विभूषितम् ॥ ११५ ॥
रक्तर(क्तिक ? क्तीकृ)ताङ्गञ्च रक्तविस्फारितेक्षणम् ।
वेष्टितं नागपाशैश्च भृकुटीभीषणान (ना ? नम्) ॥ ११६ ॥
देव्यास्तु दक्षिणं पादं समं सिंहोपरि स्थितम् ।
किञ्चिदूर्ध्वं तथा वाममङ्गुष्ठं महिषोपरि ॥ ११७ ॥
इति कात्यायनीमूर्त्तिः ।
[ नृत्ये संस्थानवैशिष्ट्यम् ]
भङ्गे भङ्गे मुखं कुर्याद्ध(स्ते ? स्तौ ) दृष्टिं च नर्त्तने ।
हस्तकार्यं भवेल्लोके कर्मणोऽभिनयेऽखिलम् ॥ ११८ ॥
११३ । 'त्रिशूलं दक्षिणे दद्यात् खड्गं चक्रं क्रमादधः ।
तीक्ष्णबाणं तथा शक्तिं वामतोऽपि निबोधत ॥
खेटकं पूर्णचापञ्च पाशमङ्कुशमेव च ।' इति मात्स्ये ।
११४ । 'वामतः सन्निवेशयेदि'ति मात्स्ये पाठः । 'प्रकल्पयेदि'त्यत्र 'प्रदर्शयेदि'ति
मात्स्ये पाठो ध्येयपरत्वेन निर्देशात् यथा सुश्लिष्ट एवमिहापि निर्माणत्वेनोपपादनात् 'प्रकल्पये-
दि'त्येव पाठः प्रकृतोपयोगी ।
११६ । एतस्माच्छ्लोकात् परं 'सपाशवामहस्तेन धृतकेशञ्च दुर्गया । वमद्रुधिरवक्त्रञ्च देव्याः
सिंहं प्रदर्शयेत् ॥' इत्ययं श्लोकोऽधिको मात्स्ये ।
११८ । 'भैरवं कारयेत्तत्र नृत्यमानं विकारणम्' ( ८।७७ ) इत्यादिपद्ये नृत्यन्मूर्त्ति-
दर्शनात्तदुपयोगितयाऽस्थान एव नृत्यसंस्थानं दर्शयितुमाह — भङ्गे भङ्गे इति । नर्त्तने भङ्गे
भङ्गे नर्त्तनस्य प्रतिविच्छेदं प्रतिपादक्षेपमिति यावत्, मुखं हस्तौ दृष्टिश्च कुर्याद् विदध्यात्,
नर्त्तनविषयोपयोगितया मुखादीनि विन्यस्येदित्यर्थः । अथवा तृतीयश्लोके 'आस्येनाऽऽलम्बयेद्
गीतम्' इति दर्शनाद् गीतस्य भङ्गे भङ्गे मुखं कुर्यात्, नृत्ये हस्तौ दृष्टिश्च कुर्यादित्यर्थः कार्यः ।

१६६ \qquad देवतामूर्त्तिप्रकरणम्
[ हस्तादीनां रसाभिव्यञ्जकता ]
यतो हस्तस्ततो दृष्टि (य ? र्य) तो दृष्टिस्ततो मनः ।
यतो मनस्ततो भावो यतो भावस्ततो रसः ॥ ११६ ॥
मुखादीनां प्रातिस्विकं विषयम् 'आस्येनाऽऽलम्बयेद् गीतम्' इत्यादौ दर्शयिष्यति । कथमेवं कुर्या-
दित्यपेक्षायामाह—हस्तकाद्यमिति । यतः हस्तकाद्यं मुखहस्तदृष्टयः लोके कर्मणश्चलन-
भोजनादेरभिनये अवस्थानुकारे अखिलं सप्रयोजनं भवेत् । यथा हि लोके वाचा स्वं स्वं मनोगतं
प्रकाश्यते एवमेव हस्तादेरिङ्गितेनापि तत् प्रकाशयितुमर्हन्तीत्यर्थः । अत्र पूर्वार्धे मुखस्य प्राङ्-
निर्देशादिह 'मस्तकाद्यम्' इत्येव पाठः साधीयानिति प्रतिभाति । यथाश्रुतपाठे 'हस्तकाद्यम्'
इत्यत्राऽऽदिपदम् आद्यन्तयोर्मुखदृष्ट्योर्ग्राहकम् ।
११६ । सम्प्रति हस्तादीनां रसाभिव्यक्तौ कारणतामाह—यत इति । अत्र नृत्य-
प्रसङ्गात्तदुपयोगितया रसस्यैव चरमभाविफलत्वमुक्तम् , समराङ्गणसूत्रधारे तु—
रसानाम्थ वक्ष्यामो दृष्टीनां चेह लक्षणम् ।
तदायत्ता यतश्चित्रे भावव्यक्तिः प्रजायते ॥ (अ० ८२, श्लो० १)
इति चित्रविषयत्वेन भावाभिव्यक्तेरेव चरमफलत्वमुक्तम् । तत्र भावाभिव्यक्तेर्दृष्ट्यायत्तत्वं
दृष्टिव्यङ्ग्यत्वम्, रसायत्तत्त्वं रसानुसारित्वमिति विवेकः ।
सम्प्रति व्याख्यायते—यतो यस्मिन् विषये हस्तः प्रवर्त्तते, हस्तो यं विषयं प्रतिपादयतीत्यर्थः,
दृष्टिरपि ततस्तत्रैव भवेत्, हस्तानुगुणविषये एव दृशं प्रवर्त्तयेदित्यर्थः । यत्र दृष्टिस्तत्र मनः,
मनोऽपि दृष्ट्यनुकूलविषये निवेशयेदित्यर्थः । यत्र मनस्तत्र भावः तस्य मनोविकाररूपत्वात् ;
यथोक्तं 'निर्विकारात्मके चित्ते भावः प्रथमविक्रिये'ति । यत्र भावश्चित्तविक्रिया तत्रैव रसो भवेत् ,
रसस्य विभावानुभावव्यभिचारिभावव्यङ्ग्यस्थायिभावरूपत्वेन तस्य भावस्य चाविनाभावत्वेन
प्रतीतेः । अत्र हस्तदृष्टिमनसां व्यापारः कर्तृसाध्यः, इतरयोस्तु व्यापारः प्रतिबन्धापगममात्रेण
यदृच्छयोत्पद्यत इति भेदः, रसस्तु फलीभूत इति न तस्य व्यापारचिन्ता । अत्र भावपदेन
स्थायी भाव उच्यते । अत्र च चित्रे रसाभिव्यञ्जनार्थमुपक्षिप्तमिदं पद्यमिति प्रत्यक्षयोर्हस्तदृष्ट्यो-
रेवात्रोपयोगो न त्वप्रत्यक्षस्य मनसः, तथाऽप्यस्य दृष्टिप्रेरकत्वेन भावकारणत्वेन चोपन्यासो
नानुयोगमर्हति । एवं यद्यपि चित्रे भावरसयोर्विवेकोऽप्यनतिप्रयोजनीयस्तथाऽपि रसस्य
मुख्यफलत्वेऽविसंवादात्तदुपस्थापनञ्चोपयुज्यत इति ज्ञेयम् ।
यस्य खलु चित्रस्य हस्तौ युद्धाद्योद्युक्तौ तस्य कथं भावः स्यात् कथं वा दृष्टिरित्यादि-
संशयापनुत्त्यर्थमयमारम्भः । तथा च यस्य हस्तौ युद्धव्यापृतौ तस्य प्रायेणोत्साहो भावो दृष्टे-
रुज्ज्वलत्त्वादिना शिल्पिना प्रतिपाद्येतेत्यर्थः । उक्तञ्च समराङ्गणे—

अष्टमोऽध्यायः १६७
[ नृत्ये आस्यादीनां प्रातिस्विकविषयनिरूपणम् ]
(अङ्गे?आस्ये)नाऽऽलम्बयेद् गीतं हस्तेनार्थं प्रकल्पयेत् ।
चक्षुर्भ्यां च भवेद् भावः पादाभ्यां तालनिर्णयः ॥ १२० ॥
[ ग्रन्थकृतः स्वाहङ्कारपरिहारः ]
श्रीविश्वकर्मणः शास्त्रे पुराणभरतागमे ।
रूपसंख्याऽप्यनेकाऽस्ति लेशोऽयं लिखितस्ततः ॥ १२१ ॥
[ ग्रन्थसमाप्तिः ]
यस्या नो कलयन्ति रूपमखिलं ब्रह्मादयो देवता
गौर्या विश्वमिदं विचित्ररचनाश्चर्यं समुत्पद्यते ।
प्रोक्तं रसानामिदमत्र लक्ष्म दृशाञ्च संक्षिप्ततया तदेतत् ।
विज्ञाय चित्रं लिखतां नराणां न संशयं याति मनः कदाचित् ॥
( अ० ८२, श्लो० ३५ ) इति ।
१२० । पुनरपि नृत्यादौ विशेषमाह—आस्येनेति । अत्र यथाश्रुतपाठे सामान्यवाचिना
अङ्गशब्देन अङ्गविशेषो मुखं लक्ष्यते, यथा नदीविशेषजोऽपि गाङ्गेयः शान्तनवो नदीज इति ।
श्लोकः स्पष्टार्थः । समराङ्गणसूत्रधारे—
हस्तेन सूचयन्नर्थं दृष्ट्या च प्रतिपादयन् ।
सजीव इति दृश्येत सर्वाभिनयदर्शनात् ॥
इति ( अ० ८२, श्लो० ३३-३४ ),
आङ्गिके चैव चित्रे * * * साधनमुच्यते ।
( भवेदन्नादत ? ) स्तस्मादनयोश्चित्रमाश्रितम् ॥
इति यथोक्तमर्थमनुवदन्निव तस्य चित्रोपकारकत्वमपि व्यादिदेश । नन्दिकेश्वरविरचिते अभिनय-
दर्पणे ( Calcutta Sanskrit Series, No. V. )—
चक्षुर्भ्यां दर्शयेद् भावं पादाभ्यां तालमादिशेत्'
इति द्वितीयचरणपरिवृत्त्याऽयं श्लोकः, अविकलः पूर्वश्लोकश्च वर्त्तते ।
१२१ । सम्प्रति ग्रन्थकर्त्ता स्वकृतेरसमग्रत्वमन्यच्छायायोनित्वञ्च प्रत्याययति—श्रीविश्वकर्मण
इति । पुराणे मात्स्याग्नेयविष्णुधर्मोत्तरादौ भरतागमे भरतकृतनाट्यसूत्रादौ च रूपसंख्याऽपि,
न केवलं नृत्यगीतादिगतविशेष इत्यपेरर्थः, अनेका अस्ति, मया तु ततो लेशोऽल्पमात्रं
लिखितः । आस्तां नाम नृत्यगीतादिविषयके विशेषे न्यूनता तत्रास्माकमनधिकारात, यत्त्वस्म-
दधिकृतायां रूपसंख्यायामप्यसामर्थ्यं तदेव मां दुःखाकरोतीति भावः ।

१६८ देवतामूर्त्तिप्रकरणम्
कल्पान्तावसरे सुरासुरगणो यस्यां समालीयते
तस्मात् ( स्या ? सा ) जगदम्बिकाऽखिलजगद्वन्द्या सुखं
यच्छतु ॥ १२२ ॥
इति श्रीक्षेत्रात्मज [ सूत्र ? ]-भूमण्डनविरचिते वास्तुशास्त्रे रूपावतारे
देवीमूर्त्तिलक्षणाधिकारो नाम अष्टमोऽध्यायः ॥ ८ ॥
समाप्तोऽयं ग्रन्थः ।
[ श्रीउमामहेश्वरार्पणमस्तु । शके १७५६ जयनामसंवत्सरे ( ज्ये ? ज्यै ) ष्ठे मासे
कृष्णपक्षे त्रयोदश्यां भृगुवासरे समापितम् । सखोपन्तदादालिमये अष्टेकऱ्यां चा
पुस्तकावरून नकल तयार केली आसें ॥ शके ॥ १७६८ ॥ क्षयनामसंवत्सरे माघकृष्ण
११ एकादश्यां मन्दवारे तारी २ माहे मार्च सन् १८६७ इसवी रोजी नारायणकल
लिहिणार व्यंकाजी नारायण भरसा शीराहाणार श्रीकन्हाटकक्षेत्रस्थेन लिखि(त)म् ॥
स्वार्थं परोपकारार्थम् । श्रीकृष्ण

देवतामूर्त्तिप्रकरणस्थ-पाठेषु
रूपावतारे भेदाः