ऋतुसंहारम् (महाकवि कालिदास - षड्ऋतु काव्य सान्वय हिन्दी व्याख्या)

प्रथमः सर्गः ९
जलकाङ्क्षिणो दन्तिनो गजाः केसरिणोऽपि सिंहादपि न
बिभ्यति भयं न प्राप्नुवन्तीत्यर्थः ॥
हुताग्निकल्पैः सवितुर्गभस्तिभिः
कलापिनः क्लान्तशरीरचेतसः ।
न भोगिनं घ्नन्ति समीपवर्तिनं
कलापचक्रेषु निवेशिताननम् ॥ १६ ॥
हुताग्निकल्पैरिति ॥ सवितुः सूर्यस्य हुताग्निकल्पैर्हुत-
श्चासावग्निश्च तत्कल्पैस्तत्सदृशैः । तद्वदत्यन्तप्रचण्डैरिति
यावत् । गभस्तिभिरंशुभिः क्लान्तं म्लानं शरीरं वपुश्चेतश्च
येषां ते तथोक्ताः कलापिनो मयूराः कलापचक्रेषु बर्हमण्ड-
लेषु निवेशितं प्रवेशितमाननं मुखं येन तत्तथोक्तं समीपव-
र्तिनं भोगिनं सर्पं न घ्नन्ति न मारयन्तीत्यर्थः ॥
³सभद्रमुस्तं ⁴परिशुष्ककर्दमं
सरः खनन्नायतपोतृ⁵मण्डलैः ।
६रवेर्मयूखैरभितापितो भृशं
वराहयूथो विशतीव भूत लम् ॥ १७ ॥
सभद्रेति ॥ भद्रमुस्तेन 'भद्रमोथा' इति प्रसिद्धेन
सहितं परिशुष्कः कर्दमः पङ्को यस्मिंस्तत्तथोक्तं सरः सरो-
वरमायतानि दीर्घाणि यानि पोतृमण्डलानि तैः कृत्वा ख-
नन् । रवेः सूर्यस्य मयूखैः किरणैर्भृशमत्यन्तमभितापितः
संतापितो वराहयूथः सूकरसमूहः । 'वराहः सूकरो घृष्टिः'
इत्यमरः । भूतलं भूगर्भं विशतीव प्रविशतीवेत्युत्प्रेक्षा ॥
१. 'मरीचिभिः.' २. 'चेतनाः.' ३. 'सुभद्रमुस्तम्.' ४. 'परिपण्डू.'
५. 'पोत्र.' ६. 'प्रदीप्तभासा रविणाभितापितः.'
२

१० ऋतुसंहारे
विवस्वता तीक्ष्णतरांशुमालिना
सपङ्कतोयात्सरसोऽभितापितः ।
उत्प्लुत्य भेकस्तृषितस्य भोगिनः
फणातपत्रस्य तले निषीदति ॥ १८ ॥
विवस्वतेति ॥ तीक्ष्णतरैः प्रचण्डतरैरंशुभिः किरणैर्मालते
शोभते तथोक्तेन विवस्वता सूर्येणाभितापितो भेको मण्डूकः ।
‘भेके मण्डूकवर्षाभू-’ इत्यमरः । पङ्कतोयेन कर्दमजलेन
सहितं युक्तं तस्मात्तथोक्तात्सरसः सरोवरादुत्प्लुत्य तृषितस्य
भोगिनः पन्नगस्य । ‘उरगः पन्नगो भोगी’ इत्यमरः ।
फणैवातपत्रं छत्रं तस्य तलेऽधोभागे निषीदति तिष्ठतीत्यर्थः॥
समुद्धृताशेषमृणालजालकं
विपन्नमीनं द्रुतभीतसारसम् ।
परस्परोत्पीडनसंहतैर्गजैः
कृतं सरः सान्द्रविमर्दकर्दमम् ॥ १९ ॥
समुद्धृतेति ॥ समुद्धृतं निष्काशितमशेषं संपूर्णं मृणालजालकं
बिससमूहो यस्मात्तथोक्तं विपन्नमीनं समापन्नमीनं द्रुताः
पलायिता भीताश्च ते सारसाश्च यस्मात्तथोक्तं सरः सरोवरं
परस्परोत्पीडने संहतैः संलग्नैर्गजैः सान्द्रो निबिडो विमर्दः
सङ्ग्रामः कर्दमः पङ्कश्च यस्मिंस्तत्तथा । यद्वा । सान्द्रो निबिडो
विमर्देन सङ्ग्रामेण कर्दमः पङ्को यस्मिंस्तत्तथा भूतमित्यर्थः॥
रविप्रभोद्भिन्नशिरोमणिप्रभो
विलोलजिह्वाद्वयलीढमारुतः ।
१. ‘तीव्रतर.’

प्रथमः सर्गः । ११
विषाग्निसूर्यातपतापितः फणी
न हन्ति मण्डूककुलं तृषाकुलः ॥ २० ॥
रवीति ॥ रविप्रभया सूर्यकान्त्योद्भिन्ना निर्गताः शिरो-
मणेर्मूर्धन्यमणेः प्रभा कान्तिर्यस्य स तथोक्तः । विलोलेन
चञ्चलेन जिह्वाद्वयेन लीढ आलीढो मारुतः पवनो येन
स तथोक्तः । विषाग्निसूर्यातपतापितो विषं गरलमग्निर्दावा-
नलः सूर्यातप उष्णं तैस्तापितोऽतएव तृषाकुलः फणी सर्पो
मण्डूककुलं भेकसमूहं न हन्ति न मारयतीत्यर्थः ॥
सफेनलोलायतवक्त्रसंपुटं
²विनिःसृतालोहितजिह्वमुन्मु³खम् ।
तृषाकुलं निःसृतमद्रिगह्वरा-
⁵दैवेक्ष्यमाणं महिषीकुलं जलम् ॥ २१ ॥
सफेनेति ॥ सफेनं लोलं चञ्चलमायतं दीर्घं वक्त्रसंपुटं
मुखसंपुटं यस्य तत्तथोक्तम् । विनिःसृता निर्गता आसमन्ता-
ल्लोहिता रक्ता जिह्वा यस्य तत्तथोक्तमुन्मुखमूर्ध्वमुखम् ।
तृषा पिपासयाकुलं व्याकुलमतएव जलं सलिलमवेक्ष्यमाणं
निरीक्ष्यमाणं महिषीकुलमद्रिगह्वराद्द्रिगह्वरान्निस्सृतं निर्गत-
मित्यर्थः । 'अद्रिगोत्रगिरिग्रावा—' इत्यमरः ॥
पटुतरदवदाहोच्छुष्कसँस्यप्ररोहाः
परुषपवनवेगोत्क्षिप्तसंशुष्कपर्णाः ।
१. 'लालावृत.' २. 'विनिर्गता.' ३. 'उत्सुकम्.' ४. 'कन्दरात्.'
५. 'गवेषमाणम्.' ६. वनदाहात्प्लुष्ट.' ७. 'शष्प.' ८. 'वेगात्.'

१२ ऋतुसंहारे
दिनकरपरितापक्षीणतोयाः समन्ता-
द्विदधति भयमुच्चैर्वीक्ष्यमाणा वनान्ताः॥२२॥
पटुतरेति ॥ पटुतरोऽतिसमर्थो यो दवो दावस्तस्य दाहो-
च्छुष्काः दहनोच्छुष्काः सस्यप्ररोहाः सस्याङ्कुरा येषु ते
तथोक्ताः। परुषो निष्ठुरो यः पवनो वायुस्तस्य वेगेनोत्क्षिप्ता-
न्यूर्ध्वक्षिप्तानि संशुष्कानि पर्णानि पत्राणि येषु ते तथोक्ताः।
समन्तादितस्ततो दिनकरस्य परितापेनातपेन क्षीणानि तोयानि
येषु ते तथोक्ताः। उच्चैरुच्चप्रदेशतो वीक्ष्यमाणा अवलोक्यमाना
वनान्ता अरण्यप्रान्ता भयं विदधतीत्यर्थः । मालिनीवृत्तमेतत् ।
तल्लक्षणं तु—'ननमयययुतेयं मालिनी भोगिलोकैः' इति ॥
श्वसिति विहगवर्गः शीर्णपर्णद्रुमस्थः
कपिकुलमुपयाति क्लान्तमद्रेर्निकुञ्जम् ।
भ्रमति गवययूथः सर्वतस्तोयमिच्छ-
ञ्छरभकुलमजिह्मं प्रोद्धरत्यम्बु कूपात्॥२३॥
श्वसितीति ॥ शीर्णानि गलितानि पर्णानि पत्राणि
यस्य स तादृशो यो द्रुमो वृक्षस्तत्र तिष्ठतीति स तथो-
क्तो विहगवर्गः पक्षिसमुदायः श्वसिति श्वासोच्छ्वासं करोति ।
क्लान्तं म्लानं कपिकुलं वानरसमूहोऽद्रेः पर्वतस्य निकुञ्जं
लतागृहम् । 'निकुञ्जकुञ्जौ वा क्लीबे' इत्यमरः । उपयाति
गच्छतीत्यर्थः । गवया गोसदृशमृगविशेषास्तेषां यूथः
समुदायस्तोयं जलमिच्छन्सर्वत इतस्ततो भ्रमति । अजि-
ह्ममकुटिलं शरभानां कुलं शरभा अष्टापदपक्षिविशेषास्तेषां
१. 'परितापात्.' २. 'निकुञ्जे.'

प्रथमः सर्गः । १३
कुलं समुदायः कूपादम्बु जलं प्रोद्धरति गृह्णातीत्यर्थः ॥
विकचनवकुसुम्भस्वच्छसिन्दूरभासा
१प्रबलपवनवेगोद्भूत२वेगेन तूर्णम् ।
तटविटपलताग्रालिङ्गनव्याकुलेन
दिशि दिशि परिदग्धा भूमयः पावकेन ॥२४॥
विकचेति ॥ विकचः प्रफुल्लो नवो नूतनः कुसुम्भस्त-
द्वत्स्वच्छो निर्मलो यः सिन्दूरस्तस्य भा इव भाः कान्तिर्यस्य
तेन तथोक्तेन । प्रबलस्य पवनस्य वेगेनोद्भूतः संभूतो वेगो
यस्य तेन तथोक्तेन । तटविटपानां तीरस्थवृक्षशाखानां
लताग्राणां चालिङ्गनेन परिरम्भणेन व्याकुल आकुलस्तेन
तथोक्तेन पावकेन वह्निना दिशि दिशि प्रतिदिशं तूर्णं सत्वरं
भूमयः परिदग्धाः संदग्धा इत्यर्थः ॥
३ज्वलति पवनवृद्धः४ पर्वतानां५ दरीषु
स्फुटति पटुनिनादैः६ शुष्कवंशस्थलीषु ।
प्रसरति तृणमध्ये७ लब्धवृद्धिः क्षणेन
८ग्लपयति मृगवर्गं९ प्रान्तलग्नो दवाग्निः ॥२५॥
ज्वलतीति ॥ पवनेन वायुना वृद्धो वृद्धिं प्राप्तो दवा-
ग्निर्दवानलः । ‘दवदावौ वनानिलौ’ इत्यमरः । पर्वतानां
दरीषु कन्दरेषु ज्वलति । तथा शुष्का वंशा वेणवो यासु
ताः स्थल्यः अकृत्रिमभूमयस्तासु पटुनिनादैः स्फुटतरध्वनिभिः
स्फुटति विकाशभावमाप्नोति । तथा क्षणेन क्षणादेव लब्धा
१. ‘परुष.’ २. ‘वेगोद्धत.’ ३. ‘ध्वनति.’ ४. ‘विद्धः.’ ५. ‘पर्व-
तान्तर्द्दरीषु.’ ६. ‘पटुनिनादः.’ ७. ‘तृणमध्यम्.’ ८. ‘क्षपयति.’
९. ‘मृगयूथम्.’

१४ ऋतुसंहारे
प्राप्ता वृद्धिर्येन तथोक्तः संस्तृणमध्ये प्रसरति । तथा प्रान्तलग्नः
सन्मृगवर्गं हरिणसमूहं ग्लपयति व्याकुलं करोतीत्यर्थः ॥
बहुतर इव जातः शाल्मलीनां वनेषु
स्फुरति कनकगौरः कोटरेषु द्रुमाणाम् ।
१परिणतदलशाखानुत्पतन्प्रांशुवृक्षा-
न्भ्रमति पवनधूतः सर्वतोऽग्निर्वनान्ते ॥२६॥
बहुतर इति ॥ अग्निः शाल्मलीनां वनेषु बहुतरः प्रचु-
ररूपो जात इव स्फुरति । द्रुमाणां कोटरेषु शाखागह्वरेषु
कनकगौरः काञ्चनगौरः स्फुरति । पवनेन वायुना धूतः
कम्पितः सन्नत एव परिणताः परिपक्वा दलानि पर्णानि
शाखाश्च येषां तांस्तथोक्तान्प्रांशुवृक्षानुन्नतद्रुमानुत्पतन्सन् ।
सर्वतः समन्ततो वनान्ते भ्रमति भ्रमणं करोतीत्यर्थः ॥
गजगवयमृगेन्द्रा वह्निसंतप्तदेहाः
सुहृद इव २समेता द्वन्द्वभावं विहाय ।
हुतवहपरिखेदादाशु निर्गत्य कक्षा-
द्विपुलपुलिनदेशान्निम्नगां ३संविशन्ति ॥२७॥
गजेति ॥ वह्निना दावाग्निना संतप्तो देहः शरीरं येषां ते
तथोक्ता अत एव द्वन्द्वभावं वैरभावं विहाय त्यक्त्वा सुहृदो
मित्राणीव समेताः संगता गजगवयमृगेन्द्रा गजो हस्ती
गवयो गोसदृशो मृगविशेषो मृगेन्द्रः सिंहश्च ते हुतवहस्य
वह्नेः परिखेदात्संतापात् । यद्वा हुतवहस्य परिखेदो यत्र
तस्मात्तथोक्तात् । कक्षाद्गिरिगह्वरादाशु झटिति निर्गत्य वि-
१. ‘परिणवदलशाखादुत्पतत्याशु वृक्षात्.’ २. ‘समन्तात्.’ ३. आ-
श्रयन्ते.’

प्रथमः सर्गः । १५
पुलो महान्पुलिनदेशस्तीरप्रान्तो यस्यास्तां तथोक्तां निम्नगां
नदीं संविशन्त्याश्रयन्त इत्यर्थः ॥
कमलवनचिताम्बुः पाटलामोदरम्यः
सुखसलिलनिषेकः सेव्यचन्द्रांशुहारः१।
व्रजतु तव निदाघः कामिनीभिः समेतो
निशि सुललितगीते हर्म्यपृष्ठे सुखेन ॥ २८ ॥
कमलेति ॥ सुललितमतिरमणीयं गीतं गानं यस्यास्त-
स्याः संबोधन हे सुललितगीते । कमलानां पङ्कजानां वनेन
समुदायेन चितं व्याप्तमम्बु जलं यस्मिन्स तथोक्तः । पाट-
लानां पाटलकुसुमानामामोदो गन्धो रम्यो रमणीयो यस्मि-
न्स तथोक्तः । यद्वा पाटलामोदेन रम्यो रमणीय इति ।
सुखः सुखकरः सलिलस्य निषेकः स्नानं यस्मिन्स तथोक्तः।
सेव्याः सेवितुं योग्याश्चन्द्रस्यांशवः किरणा हाराः कुसुममा-
लाश्च यस्मिन्स तथोक्तः कामिनीभिः समेतो युक्तो निदाघो
निदाघकालो निशि रात्रौ हर्म्यपृष्ठे प्रासादतले सुखेन तव
व्रजतु गच्छत्वित्यर्थः ॥
इति भारद्वाजगोत्रोत्पन्नमणिरामविरचितया चन्द्रिकाख्यया व्याख्यया
समेतः कविश्रीकालिदासकविवराग्रणीकृतावृतुसंहारे महाकाव्ये
ग्रीष्मवर्णनं नाम प्रथमः सर्गः ।
१. 'जालः.' २. 'सुललितगीतैः.'

१६ ऋतुसंहारे
द्वितीयः सर्गः।
अथ क्रमप्राप्तं वर्षाकालं वर्णयति—
ससीकराम्भोधरमत्तकुञ्जर-
स्तडित्पताकोऽशनिशब्दमर्दलः।
समागतो राजवदुद्धतद्युति-
र्धनागमः कामिजनप्रियः प्रिये ॥ १ ॥
ससीकरेति ॥ हे प्रिये, ससीकरः साम्बुकणो योऽम्भो-
धरो जलधरः स एव मत्तः प्रमत्तः कुञ्जरो गजो यस्य स
तथोक्तः । पक्षे ससीकराम्भोधर इव मत्तः कुञ्जरो यस्येति ।
'सीकरोऽम्बुकणाः स्मृताः' इत्यमरः । तडिद्विद्युदेव पताका
यस्य स तथोक्तः । पक्षे तडिदिव पताका यस्येति । 'तडि-
त्सौदामिनी विद्युत्' इत्यमरः । अशनिशब्द एव मर्दलः ।
पक्षे अशनिर्वज्र इव यः शब्दो निनादः स एव मर्दलो
वाद्यविशेषो यस्य स तथोक्तः । उद्धतद्युतिरुत्कटकान्तिः
कामिजनप्रियो घनागमो वर्षाकालो राजवत्समागत आगत
इत्यर्थः । वंशस्थं वृत्तम् । लक्षणं तूक्तम् ॥
नितान्तनीलोत्पलपत्रकान्तिभिः ।
क्वचित्प्रभिन्नाञ्जनराशिसंनिभैः ।
क्वचित्सगर्भप्रमदास्तनप्रभैः
समाचितं व्योम घनैः समन्ततः ॥ २ ॥
नितान्तेति ॥ क्वचिन्नितान्तमत्यन्तं नीलानि कृष्णानि
यान्युत्पलानि कुवलयानि तेषां पत्राणां दलानां कान्तिरिव
१ 'वारणः' २. 'उन्नतध्वनिः'

द्वितीयः सर्गः । १७
कान्तिर्येषां तैस्तथोक्तैः । क्वचित्कुत्रचिद्भागे प्रभिन्नो योऽञ्ज-
नराशिः कज्जलसमूहस्तेन संनिभैः सदृशैः । क्वचित्सगर्भाणां
गर्भवतीनां प्रमदानां स्त्रीणां ये स्तनाः कुचास्तेषां प्रभेव प्र-
भा कान्तिर्येषां तैस्तथोक्तैर्घनैर्मेघैर्व्योमाकाशं समन्तत इतस्त-
तः समाचितं व्याप्तमित्यर्थः ॥
तृषाकुलैश्चातकपक्षिणां कुलैः
प्रयाचितास्तोयभरावलम्बिनः ।
प्रयान्ति मन्दं बहुधोरवर्षिणो
बलाहकाः श्रोत्रमनोहरस्वनाः ॥ ३ ॥
तृषेति ॥ तृषा पिपासा तयाकुलैर्व्याकुलैश्चातकपक्षिणां
कुलैः समुदायैः प्रयाचिताः प्रार्थितास्तोयभरेण जलभरेणा-
वलम्बन्त इति तथोक्ताः । बह्व्यो धारा यस्यां क्रियायां
यथा भवति तथा वर्षन्ति ते तथोक्ताः । श्रोत्रस्य श्रवणस्य
मनोहर आह्लादकरः स्वनः शब्दो येषां ते तथोक्ता बलाह-
का मेघाः । 'अभ्रं मेघो वारिवाहः स्तनयित्नुर्बलाहकः' इत्य-
मरः । मन्दं प्रयान्ति गगने संचरन्तीत्यर्थः ॥
बलाहकाश्चाशनिशब्दमर्दलैः
सुरेन्द्रचापं दधतस्तडिद्गुणम् ।
सुतीक्ष्णधारापतनोग्रसायकै-
स्तुदन्ति चेतः प्रसभं प्रवासिनाम् ॥ ४ ॥
बलाहका इति ॥ अशनिशब्दमर्दला अशनिर्वज्रस्तस्य
शब्द एव मर्दलो रणवाद्यविशेषो येषां ते तथोक्ताः ।
तडिद्विद्युदेव गुणो ज्या यस्य तत्तथोक्तम् । 'मौर्वी ज्या
१. 'नव.' २. 'वारि.' ३. 'भीषणाः'; 'भूषणाः.' ४. 'सायकाः.'
५. 'ध्वनिभिः.'

१८ ऋतुसंहारे
शिञ्जिनी गुणः' इत्यमरः । सुरेन्द्रचापमिन्द्रधनुः । 'धनुश्चापौ
धन्वशरासनकोदण्डकार्मुकम्' इत्यमरः । दधतो धारयन्तो
बलाहका मेघाश्च सुतीक्ष्णानां धाराणां जलधाराणां पतनान्ये-
वोग्रसायकास्तीक्ष्णबाणास्तैः कृत्वा प्रवासिनां प्रोषितानां
चेतोऽन्तःकरणं प्रसभमत्यन्तं तुदन्ति व्यथयन्तीत्यर्थः ॥
प्रभिन्नवैदूर्यनिभैस्तृणाङ्कुरैः
समाचिता प्रोत्थितकन्दलीदलैः ।
विभाति शुक्लेतररत्नभूषिता
वराङ्गनेव क्षितिरिन्द्रगोपकैः ॥ ५ ॥
प्रभिन्नेति ॥ प्रभिन्नेन वैदूर्येण नीलमणिना निभाः सदृ-
शास्तैस्तथोक्तैस्तृणाङ्कुरैः प्रोत्थितकन्दलीदलैः प्रोत्थितानि
निर्गतानि यानि कन्दलीनां दलानि पत्राणि तैः । 'द्रोणपर्णी
स्निग्धकन्दा कन्दली' इति शब्दार्णवः । इन्द्रगोपकैः कृमि-
विशेषैश्च समाचिता व्याप्ता क्षितिर्धरित्री । 'धरा धरित्री
धरणिः क्षोणी ज्या काश्यपी क्षितिः' इत्यमरः । शुक्लेतरैः
कृष्णादिवर्णै रत्नैर्मणिभिर्भूषिता शोभिता वराङ्गनेवोत्तम-
नायिकेव विभाति शोभत इत्यर्थः ॥
सदा मनोज्ञं स्वनदुत्सवोत्सुकं
विकीर्णविस्तीर्णकलापशोभितम् ।
ससंभ्रमालिङ्गनचुम्बनाकुलं
प्रवृत्तनृत्यं कुलमद्य बर्हिणाम् ॥ ६ ॥
१. 'मनोज्ञस्तनितोत्सुखोन्मुखम्'; 'मनोज्ञाम्बुदनादसोत्सुकम्.'
२. 'विभाति.' ३. 'सविभ्रमा.'

द्वितीयः सर्गः । १९
सदेति ॥ सदा सर्वदा मनोज्ञं सुन्दरं स्वनच्छब्दायमा-
नमुत्सवोत्सुकं हर्षेणोत्कण्ठितम् । यद्गोत्सवे हर्ष उत्सुकमु-
त्कण्ठितम् । विकीर्णः प्रसारितो विस्तीर्णो लम्बमानो यः
कलापो बर्हस्तेन शोभितम् । ससंभ्रमं ससंवेगं यदालिङ्गनं
परिरम्भणं चुम्बनं च तत्राकुलं व्याकुलं बर्हिणां कलापिनां
कुलं प्रवृत्तमारब्धं नृत्यं नर्तनं येन तत्तादृशमद्यास्तीत्यर्थः ॥
निपातयन्त्यः १ परितस्तटद्रुमा-
न्प्रवृद्धवेगैः २ सलिलैरनिर्मलैः ।
स्त्रियः ३ सुदुष्टा इव ४ जातिविभ्रमाः
प्रयान्ति नद्यस्त्वरितं पयोनिधिम् ॥ ७ ॥
निपातयन्त्य इति ॥ प्रवृद्धो वेगः प्रवाह उत्साहो वा
येषां तैस्तथोक्तैः । अनिर्मलैः कलुषैर्मलिनैर्वा सलिलैर्जलैर्ला-
वण्यजलैर्वा । 'सलिलं कमलं जलम्' इत्यमरः । परितः स-
मन्ततस्तटद्रुमांस्तटप्ररूढवृक्षान्पितृमातृकुलजनाभिभावकान्वा
निपातयन्त्यः समूलमुन्मूलयन्त्यो नाशयन्त्यो वा सुदुष्टाः स्त्रिय
इव जात उत्पन्नो विभ्रमः शृङ्गारादिचेष्टाभेदो यासां तास्त-
थोक्ताः । जातविभ्रमाः समुत्पन्नभ्रमविशिष्टाः नद्यस्त्वरितं
शीघ्रं पयोनिधिं समुद्रं प्रयान्ति गच्छन्तीत्यर्थः ॥
तृणोत्करैरुद्गतकोमलाङ्कुरै- ३
र्विचित्रैनीलैर्हरिणीमुखक्षतैः ।
१. 'विपाटयन्त्यः' २. 'प्रहृष्टाः'; 'प्रकामाः'. ३. 'तृणोद्गमैः'
४. 'चितानि.' ५. 'लेखैः'.

२० ऋतुसंहारे
वनानि वैन्ध्यानि हरन्ति मानसं
विभूषितान्युद्गतपल्लवैर्द्रुमैः ॥ ८ ॥
तृणोत्करैरिति ॥ उद्गता निर्गताः कोमला अङ्कुरा येषां
तैस्तथोक्तैः । विचित्रनीलैर्हरिणीमुखैः क्षता खण्डितास्तैस्त-
थोक्तैस्तृणोत्करैरुद्गता निर्गताः पल्लवाः किसलयानि येषां
तैस्तथोक्तैः । ‘पल्लवोऽस्त्री किसलयम्’ इत्यमरः । द्रुमैर्वृक्षैः
कृत्वा विभूषितानि शोभितानि वैन्ध्यानि विन्ध्यसंबंधीनि
वनानि काननानि । ‘गहनं काननं वनम्’ इत्यमरः । मान-
समन्तःकरणं हरन्तीत्यर्थः ॥
विलोलनेत्रोत्पलशोभिताननै-
र्मृगैः समन्तादुपजातसाध्वसैः ।
समाचिता सैकतिनी वनस्थली
समुत्सुकत्वं प्रकरोति चेतसः ॥ ९ ॥
विलोलेति ॥ विलोलानि चञ्चलानि यानि नेत्रोत्पला-
न्युत्पलसदृशानि नेत्राणि तैः शोभितानि भूषितान्याननानि
वदनानि येषां तैस्तथोक्तैः । ‘वक्त्रास्ये वदनं तुण्डमाननं
लपनं मुखम्’ इत्यमरः । उपजातसाध्वसैः संजातभयैर्मृगैर्ह-
रिणैः । ‘मृगे कुरङ्गवातायुहरिणाजिनयोनयः’ इत्यमरः ।
समन्तादितस्ततः समाचिता व्याप्ता सैकतिनी सिकतासंब-
न्धिनी वनस्थल्यकृत्रिमारण्यभूमिश्चेतसोऽन्तःकरणस्य समुत्सु-
कत्वमौत्सुक्यं प्रकरोति प्रकर्षेण जनयतीत्यर्थः ॥
१. ‘रम्याणि’. २. ‘पल्लवद्रुमैः’. ३. ‘शैवलिनी’.

द्वितीयः सर्गः । २१
^१अभीक्ष्णमुच्चैर्ध्व^२नता प^३योमुचा
घ^४नान्धकारीकृतशर्वरीष्वपि ।
तडित्प्रभादर्शितमार्गभूमयः
प्रयान्ति रागादभिसारिकाः स्त्रियः ॥ १० ॥
अभीक्ष्णमिति ॥ अभीक्ष्णं मुहुर्मुहुः । 'मुहुर्मुहुः पुनः
शश्वदभीक्ष्णमसकृत्समाः' इत्यमरः । उच्चैरुच्चस्वरेण ध्वनता
शब्दं कुर्वता पयोमुचा मेघेन घनान्धकारीकृतशर्वरीष्वप्यघना-
न्धकारा घनान्धकारा यथा संपद्यन्ते तथा कृताश्च ताः शर्वर्यो
रात्रयो यथा तथाभूतासु तडित्प्रभया विद्युत्कान्त्या दर्शिता
मार्गभूमयो यासां तास्तथोक्ता अभिसारिकाः स्त्रियो रागा-
त्कान्तानुरागेण । संकेतमिति शेषः । प्रयान्ति गच्छन्ती-
त्यर्थः । अभिसारिकालक्षणमुक्तममरसिंहेन—'कान्तार्थिनी
तु या याति संकेतं साभिसारिका' इति ॥
पयोधरैर्भीमगभीरनिस्वनै-
स्त^५डिद्भिरुद्वेजितचेतसो भृशम् ।
कृतापराधानपि योषितः प्रिया-
न्परिष्वजन्ते शयने निरन्तरम् ॥ ११ ॥
पयोधरैरिति ॥ भीमो भयानकोगभीरो गम्भीरो निस्वनो
निर्घोषो येषां तैस्तथोक्तैः । 'स्वाननिर्घोषनिर्ह्रादनादनिस्वान-
निस्वनाः' इत्यमरः । पयोधरैर्मेघैस्तडिद्भिर्विद्युद्भिश्च भृशम-
त्यन्तमुद्वेजितमुद्विग्नं चेतोऽन्तःकरणं यासां तास्तथोक्ता यो-
षितो नार्यः । 'स्त्री योषिदबला योषा नारी सीमन्तिनी
१ 'सुतीक्ष्णम्'. २ 'ध्वनताम्'. ३ 'पयोमुचाम्'. ४ 'घनान्ध-
कारावृत'. ५ 'ध्वनद्भिः'.
३

२२ ऋतुसंहारे
वधूः' इत्यमरः । कृतोऽपराधोऽन्यायः परवनितानिरीक्षणा-
दियैस्तांस्तथोक्तानपि प्रियाञ्शयने निरन्तरं निरवकाशं यथा
भवति तथा परिष्वजन्त आलिङ्गन्त इत्यर्थः ॥
विलोचनेन्दीवरवारिविन्दुभि-
र्निषिक्तबिम्बाधरचारुपल्लवाः ।
निरस्तमाल्याभरणानुलेपनाः
स्थि¹ता निराशाः प्रमदाः प्रवासिनाम् ॥१२॥
विलोचनेति ॥ विलोचनानि नेत्राणीन्दीवराणीव नीलो-
त्पलानीवेति विलोचनेन्दीवराणि तेषां ये वारिविन्दवो जल-
बिन्दवस्तैः कृत्वा निषिक्ताः संसिक्ताः बिम्बाधरा बिम्बसदृ-
शाधराश्चारुपल्लवा इवेति ते यासां तास्तथोक्ताः । बिम्बप-
देनारक्तत्वं पल्लवपदेन च कोमलत्वं व्यज्यते । निरस्तानि
त्यक्तानि माल्यान्याभरणानि भूषणान्यनुलेपनानि चन्दना-
दीनि याभिस्तास्तथोक्ताः प्रवासिनां प्रोषितानां प्रमदाः स्त्रियो
निजरमणसमागमसङ्गजनितसुखे निराशा आशारहिताः स्थि-
ता आसन्नित्यर्थः ॥
विपा²ण्डुरं कीटरजस्तृणान्वितं
भुजंगवद्वक्रगतिप्रसर्पितम् ।
ससाध्वसैर्भेककुलैर्निरीक्षि³तं
प्रयाति निम्नाभिमुखं नवोदकम् ॥ १३ ॥
विपाण्डुरमिति ॥ विपाण्डुरं पाण्डुरवर्णं कीटांश्च रजांसि
च तृणानि च तैरन्वितं युक्तं भुजंगवत्सर्पवद्वक्रगतिस्तिर्यग्ग-
१ 'कृताः'. २ 'विपाण्डवम्'. ३ 'विलोकितम्'.

द्वितीयः सर्गः । २३
मनं प्रसर्पितमितस्ततः संचरणशीलं ससाध्वसैः सभयैर्भे क-
कुलैर्मण्डूकसमुदायैः । 'भेके मण्डूकवर्षाभूशालूरप्लवदर्दुराः'
इत्यमरः । निरीक्षितं विलोकितं नवोदकं नूतनजलं निम्नस्य
गम्भीरस्य देशस्याभिमुखम् । 'निम्नं गभीरं गम्भीरम्' इत्य-
मरः । प्रयाति गच्छतीत्यर्थः ॥
वि॑पन्नपुष्पां नलिनीं समुत्सुका
विहाय भृङ्गाः श्रुतिहारिनिस्वनाः ।
पतन्ति मूढाः शिखिनां प्रनृत्य॒तां
कलापचक्रेषु नवोत्पलाशया ॥ १४ ॥
विपत्रेति ॥ समुत्सुका उत्कण्ठिताः श्रुतेः श्रवणस्य हारी ।
मनआह्लादकर इति यावत् । निस्वनः शब्दो येषां ते तथो-
क्ता मूढा इदं न त्विदं तन्नलिनमिति विचाररहिता भृङ्गा
भ्रमराः । 'द्विरेफपुष्पलिड्भृङ्गषट्पदभ्रमरालयः' इत्यमरः ।
विगतानि पत्राणि दलानि यस्य तादृशं पुष्पं यस्याः सा तां
तथोक्तां नलिनीं विहाय त्यक्त्वा प्रनृत्यतां नृत्यं कुर्वतां शिखि-
नां मयूराणां कलापचक्रेषु बर्हमण्डलेषु नवोत्पलस्य नूतनकु-
वलयस्याशया । भ्रमेणेति भावः । पतन्ति निपतन्तीत्यर्थः ॥
वनद्विपानां नवैवारिदस्वनै-
र्मदान्वितानां ध्वन॒तां मुहुर्मुहुः ।
कपोलदेशा विमलोत्पलप्रभाः
सभृङ्गयूथैर्मदवारिभिः श्रिताः ॥ १५ ॥
१ 'प्रफुल्लपत्रां'; 'विपन्नपुष्पाम्'. २ 'समुत्सुकाम्'. ३ 'निवृत्तः'
४ 'तोयद'. ५. 'खनताम्'. ६. 'श्रिताः'.

२४ ऋतुसंहारे
वनद्विपानामिति ॥ नवाः सद्यःसंभृतसलिला ये वारिदा
जलदास्तेषां स्वनैर्निनादैः । 'शब्दे निनादनिन्दध्वनिध्वान-
रवस्वनाः' इत्यमरः । कृत्वा । मदान्वितानाम् । अपवारण-
गर्जनशङ्कयेति भावः । अतएव मुहुर्मुहुर्वारंवारं ध्वनतां ग-
र्जतां वनद्विपानामारण्यगजानाम् । 'द्विपः । मतंगजो गजो
नागः' इत्यमरः । विमलानि निर्मलानि यान्युत्पलानि कुव-
लयानि तेषां प्रभेव प्रभा येषां ते तथोक्ताः । 'स्यादुत्पलं
कुवलयम्' इत्यमरः । कपोलदेशा गण्डप्रदेशाः सभृङ्गयूथै-
र्भ्रमरसमुदायसहितैर्मदवारिभिर्दानोद्रेकैश्चिताः । व्याप्ता इत्य-
र्थः । सौगन्ध्यातिशयाद्भ्रमरैरप्यागत्य तत्र स्थितमिति भावः ॥
सितो¹त्पलाभाम्बुदचुम्बितोपलाः
²समाचिताः प्रस्रवणैः समन्त³तः ।
प्रवृत्तनृत्यैः शिखिभिः समाकुलाः
समुत्सुकत्वं जनयन्ति भूधराः ॥ १६ ॥
सितेति ॥ सितानि शुभ्राणि यान्युत्पलानि कुवलयानि
तेषामाभेवाभा कान्तिः सलिलवर्षणे येषां तादृशा येऽम्बुदा
जलदास्तैश्चुम्बिता उपलाः पाषाणा येषां ते तथोक्ताः ।
'पाषाणप्रस्तरग्रावोपलाश्मानः' इत्यमरः । समन्तत इतस्ततः
प्रस्रवणैर्निर्झरैः । 'उत्सः प्रस्रवणं वारिप्रवाहो निर्झरो झरः'
इत्यमरः । समाचिता व्याप्ताः । प्रवृत्तमारब्धं नृत्यं नर्तनं
यैस्तथोक्तैः । 'लास्यं नृत्यं च नर्तने' इत्यमरः । शिखिभि-
१ 'सतोयनम्राम्बुद'; 'नीलोत्पलाभाम्बुद'. २ 'सुभूषिताः'.
३ 'अपङ्किलैः'.

द्वितीयः सर्गः । २५
र्मयूरैः समाकुला व्याकुला भूधराः समुत्सुकत्वम् । चित्तस्ये-
ति शेषः । जनयन्त्युत्पादयन्तीत्यर्थः ॥
कदम्बसर्जार्जुनकेतकीवनं¹
विकम्पयंस्तत्कुसुमाधिवासितः² ³ ।
ससीकराम्भोधरसङ्गशीतलः
समीरणः कं न करोति सोत्सुकम् ॥ १७ ॥
कदम्बेति ॥ कदम्बो नीपः, सर्जोऽश्वकर्णः, अर्जुनः ककु-
भः, केतक्यश्च तासां वनं समुदायम् । ‘नीपप्रियककदम्बा-
स्तु हरिप्रियः’ इत्यमरः । ‘साले तु सर्जकार्याश्वकर्णकाः
सस्यसम्बरः’ इत्यमरः । ‘इन्द्रद्रुः ककुभोऽर्जुनः’ इत्यमरः ।
विकम्पयंस्तेषां पूर्वोक्तद्रुमाणां कुसुमैः पुष्पैर्धिवासितः सं-
जाताधिवासः ससीकरो जलकणसहितो योऽम्भोधरो मेघस्त-
स्य सङ्गेन संसर्गेण शीतलः शीतः समीरणो मारुतः । ‘स-
मीरमारुतमरुज्जगत्प्राणसमीरणाः’ इत्यमरः । कं पुरुषं सो-
त्सुकं सोत्कण्ठं न करोति । अपि तु सर्वमेवेत्यर्थः ॥
शिरोरुहैः श्रोणितटावलम्बिभिः
कृतावतंसैः कुसुमैः सुगन्धिभिः ।
स्तनैः सँहारैर्वदनैः ससीधुभिः⁴
स्त्रियो रतिं संजनयन्ति कामिनाम् ॥ १८ ॥
शिरोरुहैरिति ॥ स्त्रियस्तरुण्यः श्रोणितटे कटिपश्चाद्भा-
गेऽवलम्बन्ते तैस्तथोक्तैः शिरोरुहैश्चिकुरैः । ‘चिकुरः कुन्तलो
बालः कचः केशः शिरोरुहः’ इत्यमरः । कृतावतंसैः सुग-
१ ‘नीपकेतकीः’. २ ‘प्रकम्पयन्’. ३ ‘अधिवासनः’. ४ ‘सुपीनैः’.

२६ ऋतुसंहारे
न्धिभिः कुसुमैः पुष्पैः । 'पुष्पं प्रसूनं कुसुमम्' इत्यमरः ।
सदारैः कुसुममालासहितैः स्तनैः कुचैः । ससीधुभिर्मधुस-
हितैर्वदनैराननैः कामिनां विलासिनां रतिं प्रीतिं संजनयन्ति
सम्यक्प्रकारेणोत्पादयन्तीत्यर्थः ॥
१तडिल्लताशक्रधनुर्विभूषिताः
पयोधरास्तोयभरावलम्बिनः ।
स्त्रियश्च काञ्चीमणिकुण्डलो२ज्ज्वला
हरन्ति चेतो युगपत्प्रवासिनाम् ॥ १९ ॥
तडिल्लतेति ॥ तडिल्लता लताकारा तडिच्छक्रधनु्रिन्द्रा-
युधं च ताभ्यां विभूषिताः शोभिताः । 'इन्द्रायुधं शक्रधनुः'
इत्यमरः । तोयभरेण जलभारेणावलम्बिनो नम्राः पयोधरा
मेघाः । काञ्ची मेखला च मणिकुण्डलानि नानाविधरत्नख-
चितताटङ्कानि च तैरज्ज्वलाः सुन्दराः स्त्रियश्च प्रवासिनां
प्रोषितानां चेतोऽन्तःकरणं युगपत्सममेव हरन्त्यपहरन्तीत्यर्थः ।
स्त्रियश्चात्र परकीयाः । प्रवासिनां स्वकीयासंनिध्याभावात् ॥
मालाः कदम्बनवकेसरकेतकीभि-
रायोजिताः शिरसि बिभ्रति योषितोऽद्य ।
कर्णान्तरेषु ककुभद्रुमम३ञ्जरीभि-
रि४च्छानुकूलरचितानवतंसकांश्च ॥ २० ॥
माला इति ॥ योषितः स्त्रियोऽद्य कदम्बानि कदम्ब-
कुसुमानि, नवकेसराणि नूतनबकुलकुसुमानि, केतक्यश्च
ताभिरायोजिता ग्रथिताः । 'अथ केसरे । बकुलम्'
१ 'तडिल्हताः'. २ 'मेखलोज्ज्वलाः'. ३ 'मञ्जरीणाम्'. ४ 'श्रोत्रानुकूल'.

द्वितीयः सर्गः ।
२७

इत्यमरः । मालाः स्रजः शिरसि मूर्धनि ककुभद्रुमोऽर्जुनवृ-
क्षस्तस्य मञ्जरीभिः कलिकाभिरिच्छयानुकूलं यथा भवति
तथा रचितान्कृतानवतंसा एवावतंसकास्तान्कर्णान्तरेषु कर्णो-
परिभागेषु बिभ्रति दधतीत्यर्थः । वसन्ततिलका वृत्तमेतत् ।
तदुक्तम्—'उक्ता वसन्ततिलका तभजा जगौ गः' इति ॥
कालागुरुप्रचुरचन्दनचर्चिताङ्ग्यः¹
पुष्पावतंससुरभीकृतकेशपाशाः ।
श्रुत्वा ध्वनिं जलमुचां त्वरितं प्रदोषे
शय्यागृहं गुरुगृहात्प्रविशन्ति नार्यः ॥२१॥
कालागुर्विति ॥ कालागुरुः कृष्णागुरुः स प्रचुरो बहुलो
यस्मिंस्तादृशं यच्चन्दनं तेन चर्चितं लिप्तमङ्गं शरीरं यासां
तास्तथोक्ताः । पुष्पावतंसेन कुसुमकर्णपूरेण सुरभीकृतः सु-
गन्धीकृतः केशपाशः कुन्तलसमूहो यासां तास्तथोक्ता नार्यः
स्त्रियो जलमुचां घनानां ध्वनिं गर्जनं श्रुत्वाकर्ण्य त्वरितं
शीघ्रं प्रदोषे रजनीमुखे गुरुगृहाच्छ्वशुरगृहं परित्यज्य शय्या-
गृहं प्रविशन्तीत्यर्थः ॥
कुवलयदलनीलैरुन्नतैस्तोय³नम्रै-
र्मृदुपवनविधूतैर्मन्दमन्दं चलद्भिः ।
अपहृतमिव चेतस्तोयदैः सेन्द्रचापैः
पथिकजनवधूनां त⁴द्वियोगाकुलानाम् ॥२२॥
कुवलयेति ॥ कुवलयस्य नीलोत्पलस्य दलं पत्रमिव

१ 'चर्चिताङ्गाः'. २ 'स्तोकनम्रैः'. ३ 'तोयनम्रैः'. ४ 'तद्वियो-
गक्षतानाम्'.

२८ ऋतुसंहारे
नीलैः श्यामवर्णैरुन्नतैरुच्चैस्तोयनम्रैर्जलनम्रैर्मृदुना लघुना
पवनेन वातेन विधूताः कम्पितास्तैस्त एव मन्दमन्दमति-
न्थरं चलद्भिर्गच्छद्भिः सेन्द्रचापैरिन्द्रधनुषा सहितैस्तोयदैर्मे-
घैस्तेषां पान्थजनानां वियोगेन विरहेणाकुला व्याकुलास्तासां
पथिकजनवधूनां विरहिणीनां चेतोऽन्तःकरणमपहृतमिव हृ-
त्वानीतमिवेत्युत्प्रेक्षा । मालिनी वृत्तमेतत् । लक्षणं तूक्तम् ॥
मुदित इव कदम्बैर्जातपुष्पैः समन्ता-
त्पवनचलितशाखैः शाखिभिर्नृत्यतीव ।
हसितमिव विधत्ते सूचिभिः केतकीनां
नवसलिलनिषेकैच्छिन्नतापो वनान्तः ॥२३॥
मुदित इति ॥ नवस्य नूतनस्य सलिलस्य निषेकेण सेव-
नेन छिन्न उच्छिन्नस्तापो यस्य स तथोक्तः वनान्तोऽरण्य-
प्रान्तो जातपुष्पैः प्रादुर्भूतकुसुमैः कदम्बैर्नीपवृक्षैर्मुदित इव
समन्तादितस्ततः पवनेन वायुना चलिताः कम्पिताः शाखा
यैस्तथोक्तैः शाखिभिर्वृक्षैः । 'वृक्षो महीरुहः शाखी विटपी
पादपस्तरुः' इत्यमरः । नृत्यतीव नृत्यं करोतीवेत्युत्प्रेक्षा ।
एवमन्यत्रापि । केतकीनां सूचिभिः कण्टकैर्हसितमिव हास्य-
मिव विधत्ते दधतीत्यर्थः ॥
शिरसि वकुलमालां मालतीभिः समेतां
विकसितनवपुष्पैर्यूथिकाकुङ्मलैश्च ।
विकचनवकदम्बैः कर्णपूरं वधूनां
रचयति जलदौघः कान्तवत्काल एषः ॥२४॥
शिरसीति ॥ जलदानां मेघानामोघः संघातो यस्मिन्स
१ 'निषेकात्'. २ 'शान्ततापः'. ३ 'कुसुमितवनपुष्पैः'.