ऋतुसंहारम् (महाकवि कालिदास - षड्ऋतु काव्य सान्वय हिन्दी व्याख्या)

द्वितीयः सर्गः । २५
र्मयूरैः समाकुला व्याकुला भूधराः समुत्सुकत्वम् । चित्तस्ये-
ति शेषः । जनयन्त्युत्पादयन्तीत्यर्थः ॥
कदम्बसर्जार्जुनकेतकीवनं¹
विकम्पयंस्तत्कुसुमाधिवासितः² ³ ।
ससीकराम्भोधरसङ्गशीतलः
समीरणः कं न करोति सोत्सुकम् ॥ १७ ॥
कदम्बेति ॥ कदम्बो नीपः, सर्जोऽश्वकर्णः, अर्जुनः ककु-
भः, केतक्यश्च तासां वनं समुदायम् । ‘नीपप्रियककदम्बा-
स्तु हरिप्रियः’ इत्यमरः । ‘साले तु सर्जकार्याश्वकर्णकाः
सस्यसम्बरः’ इत्यमरः । ‘इन्द्रद्रुः ककुभोऽर्जुनः’ इत्यमरः ।
विकम्पयंस्तेषां पूर्वोक्तद्रुमाणां कुसुमैः पुष्पैर्धिवासितः सं-
जाताधिवासः ससीकरो जलकणसहितो योऽम्भोधरो मेघस्त-
स्य सङ्गेन संसर्गेण शीतलः शीतः समीरणो मारुतः । ‘स-
मीरमारुतमरुज्जगत्प्राणसमीरणाः’ इत्यमरः । कं पुरुषं सो-
त्सुकं सोत्कण्ठं न करोति । अपि तु सर्वमेवेत्यर्थः ॥
शिरोरुहैः श्रोणितटावलम्बिभिः
कृतावतंसैः कुसुमैः सुगन्धिभिः ।
स्तनैः सँहारैर्वदनैः ससीधुभिः⁴
स्त्रियो रतिं संजनयन्ति कामिनाम् ॥ १८ ॥
शिरोरुहैरिति ॥ स्त्रियस्तरुण्यः श्रोणितटे कटिपश्चाद्भा-
गेऽवलम्बन्ते तैस्तथोक्तैः शिरोरुहैश्चिकुरैः । ‘चिकुरः कुन्तलो
बालः कचः केशः शिरोरुहः’ इत्यमरः । कृतावतंसैः सुग-
१ ‘नीपकेतकीः’. २ ‘प्रकम्पयन्’. ३ ‘अधिवासनः’. ४ ‘सुपीनैः’.