ऋतुसंहारम् (महाकवि कालिदास - षड्ऋतु काव्य सान्वय हिन्दी व्याख्या)

२० ऋतुसंहारे
वनानि वैन्ध्यानि हरन्ति मानसं
विभूषितान्युद्गतपल्लवैर्द्रुमैः ॥ ८ ॥
तृणोत्करैरिति ॥ उद्गता निर्गताः कोमला अङ्कुरा येषां
तैस्तथोक्तैः । विचित्रनीलैर्हरिणीमुखैः क्षता खण्डितास्तैस्त-
थोक्तैस्तृणोत्करैरुद्गता निर्गताः पल्लवाः किसलयानि येषां
तैस्तथोक्तैः । ‘पल्लवोऽस्त्री किसलयम्’ इत्यमरः । द्रुमैर्वृक्षैः
कृत्वा विभूषितानि शोभितानि वैन्ध्यानि विन्ध्यसंबंधीनि
वनानि काननानि । ‘गहनं काननं वनम्’ इत्यमरः । मान-
समन्तःकरणं हरन्तीत्यर्थः ॥
विलोलनेत्रोत्पलशोभिताननै-
र्मृगैः समन्तादुपजातसाध्वसैः ।
समाचिता सैकतिनी वनस्थली
समुत्सुकत्वं प्रकरोति चेतसः ॥ ९ ॥
विलोलेति ॥ विलोलानि चञ्चलानि यानि नेत्रोत्पला-
न्युत्पलसदृशानि नेत्राणि तैः शोभितानि भूषितान्याननानि
वदनानि येषां तैस्तथोक्तैः । ‘वक्त्रास्ये वदनं तुण्डमाननं
लपनं मुखम्’ इत्यमरः । उपजातसाध्वसैः संजातभयैर्मृगैर्ह-
रिणैः । ‘मृगे कुरङ्गवातायुहरिणाजिनयोनयः’ इत्यमरः ।
समन्तादितस्ततः समाचिता व्याप्ता सैकतिनी सिकतासंब-
न्धिनी वनस्थल्यकृत्रिमारण्यभूमिश्चेतसोऽन्तःकरणस्य समुत्सु-
कत्वमौत्सुक्यं प्रकरोति प्रकर्षेण जनयतीत्यर्थः ॥
१. ‘रम्याणि’. २. ‘पल्लवद्रुमैः’. ३. ‘शैवलिनी’.