रत्नावली नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - शास्त्रीय नाटिका रत्न सम्पूर्ण ४ अङ्क सान्वय सटीक)

344 रत्नावली
काञ्चन—ञादिकुलबहुमाणो क्खु एसो देबीए। ता एदु
एदु भट्टिणी। (क)
(इति परिक्रामतः)
वासव—(उपसृत्य) जेदु अज्जउत्तो! (ख)
राजा—देवि! बहुतरमनेन गर्जितम्। $^1$तदिहस्थावेव
पश्यावस्तावत्।
(वासवदत्तोपविशति)
भद्र! प्रस्तूयतां बहुविधमिन्द्रजालम्।
(क) ज्ञातिकुलबहुमान एष खलु देव्याः। तदेतु एतु भर्त्री।
(ख) जयतु आर्यपुत्रः।
प्रथमेतेति। ऐन्द्रजालिकपिञ्जलनामः ऐन्द्रजालिके पिञ्जल बद्धं नाम यस्य तस्य।
इन्द्रस्य चरणे प्रथमत। तथा एव सुप्रतिष्ठितयशसः सुप्रसिद्धख्यातेः शम्बरस्य एतन्नाम्नः
इन्द्रजालविशारदस्यासुरस्य चरणे प्रथमेतेति शेषः ॥७॥ धरण्यामिति। मृगाङ्कः चन्द्रः।
महीधरः पर्वतः। ज्वलनः अग्निः। मध्याह्ने प्रदोषः सन्ध्या। दाप्यतं स्थाप्यते सर्व्वं
विपरीतं कर्तुमङ् चम इत्यर्थः। आज्ञप्तिम् आदेशम् ॥८॥ अवष्टम्भः उत्साहातिशयः
गर्व्वः इति यावत्। किमिति जल्पितेन कथनेन ॥६॥ विजनीकृतः 'जनशून्यः कृतः।
उद्दे शः स्थानम्। पक्षपातः अत्यादरः। ज्ञातिकुलबहुमानः ज्ञातिकुले पितृकुले बहुमानः
आदरः, अस्य ऐन्द्रजालिकस्य उज्जयिन्याः आगतत्वादित्यर्थः। प्रस्तूयताम् आरभ्यताम्।
Prose order—ऐन्द्रजालिकपिञ्जलनामः इन्द्रस्य चरणं, तथैव सुप्रतिष्ठित-
यशसः शम्बरस्य (चरणं) प्रथमत ॥७॥
किं धरण्यां मृगाङ्कः, आकाशे महीधरः, जले ज्वलनः, मध्याह्ने प्रदोषो दाप्यते ;
आज्ञप्तिं देहि ॥८॥
बहुना जल्पितेन किं? यं यं देवं द्रष्टुं हृदये इच्छसि गुरोः मन्त्रप्रसादेन तं तमहं
दर्शयामि ॥६॥

1. तदिहोपविश्यताम्।

চতুর্থোঽঙ্কঃ 345
Beng. Trans. ঐন্দ্রজালিক—( অগ্রসর হইয়া ) মহারাজের জয় হউক। (পিচ্ছিকা
ঘুরাইয়া সহাস্যে) ইন্দ্রজাল শব্দে যাঁহার নাম গ্রথিত আছে সেই ইন্দ্রের চরণে এবং সেইরূপ
সুপ্রতিষ্ঠিতখ্যাতি শম্বরের চরণেও প্রণাম কর ॥ ৭ ॥
মহারাজ, কোশাম্বীপতে ! আর বাহুলো প্রয়োজন কি ?
পৃথিবীতে চন্দ্র, আকাশে পর্বত, জলে অগ্নি, মধ্যাহ্নে প্রদোষ সমাবেশ করিতে পারি ;
কেবল আদেশ দান করুন ॥ ৮ ॥
বিদূষক—বয়স্য, মন দিয়া শুনুন। ইহার যেরূপ আস্ফালন দেখিতেছি, তাহাতে
সমস্তই ইহার দ্বারা সম্ভবপর বলিয়া বোধ হইতেছে।
ঐন্দ্রজালিক—আর বেশী বলিয়া প্রয়োজন কি ? আপনি যে যে দেবতাকে দেখিবার
জন্য হৃদয়ে অভিলাষ করেন, গুরুর মন্ত্রের প্রভাবে আমি সেই সমস্তই দেখাইতে
পারি ॥ ৯ ॥
রাজা—ভদ্র ! একটু থাম। কাঞ্চনমালে ! দেবীকে বল—এই ঐন্দ্রজালিক আপনার
প্রেরিত। এই স্থান নির্জ্জন করা হইয়াছে। এখন আসুন, এক সঙ্গে বসিয়া দেখিব।
কাঞ্চনমালা—যাহা মহারাজ আদেশ করেন। ( নির্গত হইয়া বাসবদত্তা সহ প্রবেশ )
বাসবদত্তা—কাঞ্চনমালে ! উজ্জয়িনী হইতে আসিয়াছে বলিয়া আমার এই ঐন্দ্র-
জালিকের উপর অত্যন্ত পক্ষপাত জন্মিয়াছে।
কাঞ্চন—দেবীর ইহা পিতৃকুলের প্রতি বহুমান। এখন এইদিকে আসুন। ( উভয়ের
পরিক্রমণ )
বাসবদত্তা—( অগ্রসর হইয়া ) আর্য্যপুত্রের জয় হউক !
রাজা—দেবি, এই লোকটি অনেক আস্ফালন করিয়াছে। এখন এইখানে বসিয়া
দেখি, আসুন। ( বাসবদত্তার উপবেশন ) ভদ্র ! এখন তোমার বহুবিধ ইন্দ্রজাল
আরম্ভ কর।
Eng. Trans. Magician—( Approaching ) Glory to Your
Majesty !—( Waving the feathers and laughing ) Reverence to
Indra who lends our art his name ( lit : whose name is
incorporated in the magician ) and to also Shambara who is
well-established in fame. (as a magician) 7.
Oh, Great King, lord of Kaushambi, no need of prolixity.
Would you see—the moon (brought down) on the earth, a

mountain in the sky, fire in water or night-fall at noon. I will
produce them—only command. 8.
Jester—My good friend, be careful (attentive); when such
is his self-adulation, I think everything is possible with him.
Magician—What need of many words ? By the force of
my master's spells I will show you those gods whom in your
heart you are most anxious to behold. 9.
King—Stop a little. O Kánchanamálá, go to the Queen
and tell her that as the magician is sent by her and this place
has been made lonely, we shall see the performance together.
Kánchana—As Your Majesty commands. (Exit and enter
with Vásavadattá)
Vásava.—Oh Kánchanamálá, as this man is come from
Ujjayini, I have (some) leaning towards him.
Kánchana—This is the great regard of the Queen for her
father's family. Come Madam. (Both go round)
Vásava—(Approaching) Glory to Your Majesty !
King—This man has sounded his own trumpet (boasted)
too much. Let us sit here and see.
( Vásavadattá sits )
Sir, now diplay your various magical tricks.
ऐन्द्रजालिकः—जं देवो आणवेदि । (बहुविधं नाट्यं कृत्वा
पिच्छिकां भ्रामयन् )
¹हरिहरबम्हप्पमुहं देवं दंसेमि देवराअं च ।
गअणम्हि सिद्धविज्जाहरबहुसत्यं ²च णच्चंतं ॥१०॥ (क)
( क ) यद् देव आज्ञापयति ।
हरिहरब्रह्मप्रमुखं देवं दर्शयामि देवराजञ्च ।
गगनेऽपि सिद्धविद्याधरबहु(धू)सार्थं च नृत्यन्तम् ॥ १० ॥
——————————————————————————————————

1. पेक्खदु देवो । 2. सिद्धचारणसुरवहु...... ।

" (पे, क्खि, दुं)

• "अहंवि" (अ, हं, वि)
• "कज्जसेमं" or "कज्जसेसं"?
  Look at line 19: "कज्जसेमं" or "कज्जसेसं"?
  Look at footnote (घ) in line 24:
  "(घ) जयतु जयतु भर्ता । अमात्य यौगन्धरायणो देवस्य चरणयुगले इदं"
  Wait, the chhaya in line 24 cuts off! It only has the first line:
  "(घ) जयतु जयतु भर्ता । अमात्य यौगन्धरायणो देवस्य चरणयुगले इदं"
  The rest of (घ) would be on the next page (348)!
  Now let's analyze "कज्जसेमं" / "कज्जसेसं":
  Sanskrit: कार्यशेषं -> Prakrit: कज्जसेसं!
  Look at the letter: 'कज्जसेसं' or 'कज्जसेमं'?
  In line 19: 'क', 'ज्ज', 'से', then 'सं' or 'मं'?
  Wait, look at 'सं' in 'इमस्सिं': it has anusvara.
  Here: 'म' with anusvara, or 'स' with anusvara?
  Wait, look at the letter: it has a loop at bottom left! It looks like 'मं'! So "कज्जसे

348 रत्नावली
विज्ञापयति—एष खलु विक्रमबाहुना सिंहलेश्वरेण प्रधानामात्यो वसुभूतिः बाभ्रव्येण कञ्चु-
किना सह अनुप्रेषितः। तद् अर्हसि देव अस्मिन् एव सुन्दरमुहूर्त्तके प्रेक्षितुम्। अहमपि
कार्यावशेषं समाप्य आगत एव।
हरिहरब्रह्मप्रमुखं हरिहरब्रह्मादिकम्। देवराजम् इन्द्रम्। सिद्धविद्याधरवधूसार्थम्
सिद्धानां विद्याधराणां देवयोनिर्विशेषाणां बहुसार्थं बहुगणम्। एष इति। सरोजे
पद्मे। रजनिकरकलाशेखरः चन्द्रचूड इत्यर्थः। शङ्करः शिवः। अयम् इत्यनेन
इन्द्रजालप्रभावेण देवानां सर्व्वेषां समीपे इव विद्यमानत्वात्। दोर्भिः बाहुभिः। दैत्यान्तकः
दैत्यक्षयकरः नारायणः। सधनुरसिगदाचक्रचिह्नैः धनुःशार्ङ्ग म् असिः नन्दकः गदा कौमोदकी
चक्रञ्च सुदर्शनः तान्येव चिह्नानि तैः विद्यमानैः दोर्भिरिति शेषः। विदशपतिः इन्द्रः।
चलच्चरणरणन्नूपुराः चलाः नृत्यप्रवृत्तत्वात् चञ्चलाः चरणाः तेषु रणन्ति शब्दायमानानि
नूपुराणि यासां ताः। दिव्यनार्य्यः इति शेषः। दिव्यनार्य्यः दे वकन्यकाः अप्सरसः।
सम्बन्धस्तूक्तम् ॥ ११ ॥
Prose order—हरिहरब्रह्मप्रमुखं देवं देवराजञ्च गगने सिद्धविद्याधरबहुसार्थं
नृत्यन्तं दर्शयामि ॥ १०॥ एषः सरोजे ब्रह्मा, रजनिकरकलाशेखरः अयं शङ्करः।
सधनुरसिगदाचक्रचिह्नैः चतुर्भिः दोर्भिः असौ दैत्यान्तकः, एषः अपि ऐरावतस्थः
विदशपतिः, हे देवि ! तथा अमी अन्ये देवाः एताश्च चलच्चरणरणन्नूपुराः दिव्यनार्य्यः
व्योम्नि नृत्यन्ति ॥११॥
Beng. Trans.—ঐন্দ্রজালিক—( অগ্রসর হইয়া ) মহারাজের যেরূপ আদেশ—
( বহুপ্রকার অভিনয় করিয়া ময়ূরপুচ্ছ ঘুরাইতে ঘুরাইতে ) হরিহরব্রহ্মা প্রভৃতি দেবতা,
দেবরাজ ইন্দ্র এবং গগনে নৃত্যপরায়ণ সিদ্ধবিদ্যাধরের অনেককে ( বধূগণকে )
দেখাইতেছি। ১০।
( সকলে সবিস্ময়ে দেখিলেন )
রাজা—( ঊর্ধ্বদিকে লক্ষ্য করিয়া আসন হইতে অবতরণ করতঃ ) আশ্চর্য্য, আশ্চর্য্য !
বিদূষক—আশ্চর্য্য, আশ্চর্য্য !
রাজা—দেবি, দেখুন, এই যে ব্রহ্মা পদ্মের উপর উপবিষ্ট, ইনি চন্দ্রচূড় মহাদেব ; ইনি
ধনু, অসি, গদা ও চক্র চিহ্নিত চারিটি হস্তদ্বারা উপলক্ষিত দৈত্যান্তক ( বিষ্ণু ), এই যে ইনি

চতুর্থাঙ্ক 349
ঐরাবতপৃষ্ঠে উপবিষ্ট দেবরাজ ইন্দ্র, ইহারা অন্যান্য দেবতা এবং এই সুন্দরী দেবনারীগণ
তাঁহাদের চঞ্চলচরণে শব্দায়মান নূপুর ধারণ করিয়া আকাশে নৃত্য করিতেছেন। ১১।
বাসব—আশ্চর্য্য, আশ্চর্য্য!
বিদূষক—হা, দাসীপুত্র ঐন্দ্রজালিক! এই সমস্ত দেবতা ও অপ্সরা দেখাইয়া লাভ
কি? যদি ইহাকে ( রাজাকে ) সন্তুষ্ট করিতে চাও, তাহা হইলে সাগরিকা কে দেখাও।
( বসুন্ধরার প্রবেশ )
বসুন্ধরা—( রাজার নিকট অগ্রসর হইয়া ) মহারাজের জয় হউক! অমাত্য যৌগন্ধ-
রায়ণ মহারাজের চরণযুগলে ইহা নিবেদন করিতেছেন—"সিংহলেশ্বর বিক্রমবাহু তাঁহার
প্রধানামাত্য বসুভূতিকে কঞ্চুকী বাভ্রব্যের সহিত পাঠাইয়াছেন। সুতরাং এই মধুর মুহূর্তে
তাঁহার সহিত আপনার সাক্ষাৎ করা প্রয়োজন। আমিও কার্য্য শেষ করিয়া এখনই
আসিতেছি।"
Eng. Trans. Magician—(Approaching) As Your Majesty
commands. (Waves his peacock's plumes and makes various
representations)
I shall show Hari, Hara, Brahman and other gods with
the King of the gods (Indra), as well as hosts (damsels) of the
Siddhas, Vidyādharas, dancing in heaven. 10. (All look with
wonder)
King—(Looking up and rising from the seat) Most
wonderful!
Jester—It is a great wonder indeed!
King.—See, my love, that is Brahman throned upon the
lotus—That is Shankara with the crescent moon as his crest,—
that is (Hari) the destroyer of the demons, in whose four hands
the bow, the sword, the mace and the discus are borne.—
There mounted on Airávata, (the stately elephant) appears
the King of the gods—there are other gods and there dance
in the sky these celestial nymphs with jingling anklets at their
restless feet. 11
Vásava—It is wonderful indeed!

350 रत्नावली
Jester.—Ah—you son of a slave ! You conjuror ! What
do we want with gods and nymphs ! If you like to please him
(King) at all, then show him Ságariká.
(Enters Vasundhará).
Vasundhará—(Approching the King) Glory be to Your
Majesty ! The prime-minister Yaugandharáyana begs to in-
form you that “Vikramabáhu the king of Ceylon, has sent you
his chief councillor Vasubhuti along with the chamberlain
Bábhravya. Be pleased to receive him in this beautiful
auspicious moment. I am also coming after finishing the
remainder of my duty.”
वासबदत्ता—अज्जउत्त ! चिट्ठदु दाव इंदजालं¹। माउल-
कुलादो अज्जो अमच्चप्पहाणो बसुभूदी आअदो । ता एदं दाव
पेक्खदु अज्जउत्तो । (क)
राजा—यथाह देवी । ( ऐन्द्रजालिकं प्रति ) भद्र ! विश्रम्यता-
मिदानीम् ।
ऐन्द्रजालिकः—( पुनः पिच्छिकां भ्रामयति ) जं देवो आणबेदि ।
( निष्क्रामन् ) एक्को उण मह खेल्लणओ अवस्स' देवेण पेक्खि-
दव्वो²। (ख)
राजा—भद्र ! एवं द्रक्ष्यामः ।
वासव—कंचणमालि ! गच्छ तुमं । देहि से पारि-
तोसिअं । (ग)
(क) आर्यपुत्र, तिष्ठतु तावद् इन्द्रजालम् । मातुलकुलात् अद्य अमात्यप्रधानो
वसुभूतिः आगतः । तदेतं तावत् प्रेक्षतामार्यपुत्रः ।
(ख) यद् देव आज्ञापयति । एकः पुनः मम खेलनकः अवश्यं देवेन प्रेक्षितव्यः ।
(ग) काञ्चनमाले, गच्छ त्वम् । देहि अस्य पारितोषिकम् ।

1. पेक्खणअं । 2. एक्क' मे उण खेल्लणअं ......पेक्खिदव्वं ।

चतुर्थोऽङ्कः 351
काञ्चन—जं देवो आणवेदि । (क) (ऐन्द्रजालिकेन सह निष्क्रान्ता)
राजा—वसन्तक ! प्रत्युद्गम्य प्रवेश्यतां वसुभूतिः ।
विदूषकः—जं भट्टा आणवेदि । (ख) (इति निष्क्रान्तः)
(ततः प्रविशति वसन्तकेन प्रत्युद्गम्यमानो वसुभूतिर्बाभ्रव्यश्च)
वसुभूतिः—(समन्तादवलोक्य) अहो वत्सेश्वरस्यानुभावः ! तथाहि
आर्चिष्मा जयकुञ्जरेण तुरगान्विर्वर्णयन् वल्लभान्
सङ्घातध्वनिना कृतः क्षितिभृतां¹ गोष्ठीषु तिष्ठन् क्षणम् ।
सद्यो विस्मृतसिंहलेश्वरविभवः कक्षाप्रदेशेऽप्यहो
द्वाःस्थेनेव कुतूहलेन महता ग्राम्यो यथाहं कृतः ॥१२॥
बाभ्रव्यः—वसुभूते ! अद्य खलु चिरात् स्वामिनं द्रक्ष्यामीति
यत्सत्यमानन्दातिशयेन किमप्यवस्थान्तरमनुभवामि ।

352 रत्नावली
प्रत्युद्गम्य अभिमुखं गत्वा सत्कृत्येत्यर्थः । प्रत्युद्गम्यमानः सत्क्रियमाणः । अनुभावः
प्रभावः । आचित्रेति । जयकुञ्जरेण जयस्य विजयस्य कुञ्जरः युद्धजयानुकूलः हस्ती ।
तेन आचितः आकृष्टः वल्लभात् प्रियात् राज्ञः इत्यर्थः । तुरगान् निर्वर्णयन् पश्यन् सङ्गीत-
ध्वनिना हृतः आकृष्टः । क्षितिभृतां राज्ञां गोष्ठीषु सभाषु चण' तिष्ठन् सद्यो-
विस्मृतसिंहलशविभवः सिंहलेश्वरस्य ऐश्वर्य्यं विस्मृत्य वत्सराजस्य ऐश्वर्य्यातिशयदर्शना-
दित्यर्थः । अहं वसुभूतिः कक्षाप्रदेशेऽपि कक्षायाः प्रकोष्टस्य प्रदेशे एकदेशेऽपि हाःस्थेन
एव द्वारपालेन एव महता कुतूहलेन औत्सुक्येन मम विस्मयातिशयं दृष्ट्वा द्वारपालस्यापि
महत् कौतूहलमित्याशयः । ग्राम्यः अदृष्टनगरादिकः ग्रामीणः जनः यथा इव । कृतः ।
यथा कश्चित् जानपदः नगरं प्राप्य समन्ताद् ऐश्वर्य्यबाहुल्यदर्शनाद् विस्मयविह्वलः सन्
पौरस्य जनस्य औत्सुक्यं वर्द्धयति तथा अहं वसुभूतिः दृष्टसिंहलेशविभवोऽपि वत्सराजस्य
महदैश्वर्य्यं विलोक्य द्वारपालेनापि ग्राम्य इति विनिर्णीत इति भावः ॥१२॥ बाभ्रव्यः
वत्सराजस्य कञ्चुकी । विहड्डिमिति । साध्वसवशात् भीतिवशात् कम्पस्य वेपथोः
विहड्डिं प्रथयतितराम् अतिशयेन वर्द्धयति । बाष्पसलिलैः अश्रुजलैः अविस्पष्टाम् अविशदां
दृष्टिं तिरयति आच्छादयति । गद्गदतया स्वररोधतया स्खलद्वर्णां गलदक्षरां वाणीं जड़-
यतितराम् अतिशयेन अस्पष्टीकरोति । मम हि परितोषः प्रभुदर्शनादित्यर्थः । जरायाः
वार्द्धक्यस्य साहाय्यं करोति । वृद्धत्वे मनुष्यस्य कम्पः परिवर्द्धते, दृष्टिः अविशदा भवति,
वचनं गद्गदतथा दुर्बोध्यं भवति इत्यर्थः । बाभ्रव्यस्य प्रभुदर्शनेन आनन्दातिशयात् सात्त्विक-
भावोदयेन कम्पादीनां विहड्डिरित्याशयः॥१३॥
Prose order—जयकुञ्जरेण आचितः वल्लभात् तुरगान् निर्वर्णयन् सङ्गीत-
ध्वनिना हृतः क्षितिभृतां गोष्ठीषु चण' तिष्ठन् कक्षाप्रदेशे अपि अहो ! सद्यो विस्मृत-
सिंहलेशविभवः अहं हाःस्थेन एव कुतूहलेन ग्राम्यः यथा कृतः ॥१२॥
मम हि अद्य परितोषः साध्वसवशात् कम्पस्य विहड्डिं प्रथयतितरां, पुनः बाष्पसलिलैः
अविस्पष्टां दृष्टिं तिरयति, गद्गदतया स्खलद्वर्णां वाणीं जड़यतितरां, ( एवमसौ ) जरायाः
साहाय्यं कुरुते ॥१३॥
Beng. Trans. বাসবদত্তা—আর্য্যপুত্র, ইন্দ্রজাল এখন থাকুক। মাতুলগৃহ হইতে
প্রধানামাত্য বসুভূতি আসিয়াছেন। তাঁহার এখন অভ্যর্থনা করুন।

चतुर्थोऽङ्कः 353
রাজা—মহিষী যাহা বলেন। ( ঐন্দ্রজালিকের প্রতি ) ভদ্র, তুমি এখন বিশ্রাম কর।
ঐন্দ্রজালিক—( পুনরায় পিচ্ছিকা ঘুরাইয়া ) মহারাজের যাহা আদেশ। ( বাহির
হইতে হইতে ) আমার আর একটি খেলা মহারাজকে দেখিতেই হইবে।
রাজা—হাঁ দেখিব বই কি।
বাসবদত্তা—কাঞ্চনমালে, তুমি যাও, ইহাকে পারিতোষিক দাও।
কাঞ্চনমালা—দেবী যেরূপ আদেশ করেন। ( ঐন্দ্রজালিকের সহিত নিষ্ক্রান্ত )
রাজা—বসন্তক, সৎকার করিয়া বসুভূতিকে লইয়া এস।
( বিদূষকের গমন ও প্রত্যাগমনে বসুভূতি ও বাভ্রব্যের সহিত বসন্তকের প্রবেশ )
বসুভূতি—( চারিদিকে অবলোকন করিয়া ) অহো, বৎসরাজের কি প্রভাব! কেননা,
জয়হস্তিকর্তৃক আকৃষ্ট ও সঙ্গীতধ্বনিতে মুগ্ধ হইয়া প্রিয় অশ্বগুলি দেখিতে দেখিতে, সামন্ত
রাজাদের সভায় কিছুক্ষণ অবস্থানকরতঃ সিংহলরাজের ঐশ্বর্য্য সদ্যঃ বিস্মৃত হইয়াছিলাম।
এই সকল কারণে প্রকোষ্ঠদ্বারেও দ্বারপাল কৌতূহলপরবশ হইয়া আমাকে গ্রাম্য বলিয়া
'স্থির করিয়াছে। [ অথবা—আমার মহৎ কৌতূহলের নিমিত্ত প্রকোষ্ঠদ্বারে... ] ॥ ২॥
বাভ্রব্য—বসুভূতে! বহুদিন পরে প্রভুকে দেখিব এই আশায় আনন্দাতিশয্যবশতঃ
অন্য কোনও অবস্থায় পড়িয়াছি বলিয়া বোধ করিতেছি। কেননা—আজ ভীতিবশে
আমার ( জরাজনিত ) কম্প পরিবর্দ্ধিত হইয়াছে, বার্দ্ধক্যের অস্পষ্ট দৃষ্টিশক্তি বাষ্পজলের
দ্বারা সম্পূর্ণ তিরোহিত হইয়াছে। স্বররোধহেতু গদ্গদভাব বার্দ্ধক্যবশতঃ অস্পষ্ট বর্ণযুক্ত
বাক্যের জড়তা বর্দ্ধিত করিয়াছে।—এইরূপে আনন্দ আজ আমার বার্দ্ধক্যের সাহায্য
করিতেছে ॥৩॥
বিদূষক—( অগ্রবর্ত্তী হইয়া ) অমাত্য, আসুন আসুন।
বসুভূতি—( বিদূষকের কণ্ঠে রত্নমালা দেখিয়া জনান্তিকে ) বাভ্রব্য, আমার মনে
হইতেছে এই সেই রত্নমালা, যাহা মহারাজ রাজপুত্রীকে বিদায়কালে দিয়াছিলেন।
Eng. Trans. Vāsava—My lord, suspend this spectacle of
magic. Vasubhuti, the chief minister is today come from
the house of my maternal uncle. So, please first receive him.
King—As the Queen says. (To the conjuror) Be pleased
to repose a while.
Magician—(Waves the plumes) As Your Majesty commands.
23

354 रत्नावलो
(Going) But I have yet one trick which Your Majesty must
witness.
King—We will see it, sure.
Vasava—Go and make him a present, Kánchanamálá.
Kánchana—As Your Ladyship commands. (Exit with the
conjuror)
King—Vasantaka, go and conduct Basubhuti hither with
due honour.
Jester — As Your Majesty commands.
(Enter Vasubhuti and Bábhravya with Vasantaka
who welcomes them)
Vasubhuti—(Looking around) Ah, how great is the glory
of the King of the Vatsas. Being attracted by the mighty
victorious elephants, charmed with the sweet sound of songs,
bewildered at the sight of the stately steeds, I had been for
sometime in the assembly of the princes, and thus I forgetting
for a moment the opulence of the King of Simhala, was taken
to be a rustic by a porter at the entrance-room, who was in
great curiosity. (Or, due to my evincing great curiousity.) 12.
Bábhravya—Oh Vasubhuti, the idea of seeing my master
today after a long absence makes me feel the change of cir-
cumstances through excessive joy. Since—
Extreme joy of mine today is causing an excessive trembling
through fear, is covering my weak eye-sight more with tears
and is making half-uttered words inarticulate still, through
the choking of voice and thus is helping my old age. 13.
Jester—(In advance of them) Come on this way, Minister.
Vasubhuti—(Seeing the necklace around the Jester's neck
and aside) Oh Bábhravya, I think this is that necklace which
was given to the Princess by His Majesty at the time of
her departure.

चतुर्थोऽङ्कः 355
बाभ्रव्यः—अमात्य ! अस्ति सादृश्यम् । तत् किं वसन्तकं
पृच्छामि प्राप्तिमस्याः ?
वसुभूतिः—बाभ्रव्य ! मा मैवम् । महति राजकुले रत्न-
बाहुल्याद्¹ दुर्लभो भूषणानां संवादः ।
विदूषकः—भो ! एसो महाराओ । ता उबसप्पदु
अमच्चो । (क)
वसुभूतिः—( उपसृत्य ) विजयतां महाराजः !
राजा—( उत्थाय ) ²अभिवादये ।
वसुभूतिः—अतिश्रेयांस्त्वं भूयाः³ ।
राजा—आसनमासनमार्य्याय ।
विदूषकः—( आसनमादाय ) भो ! एदं आसणं । उबबिसदु
अमच्चो । (ख)
( वसुभूतिरुपविशति )
बाभ्रव्यः—देव ! बाभ्रव्यः प्रणमति ।
राजा—( पृष्ठे हस्तं दत्त्वा ) बाभ्रव्य ! इत आस्थताम् ।
विदूषकः—अमच्च ! एसा देवी बासबदत्ता पणमदि । (ग)
वासवदत्ता—अज्ज ! पणमामि । (घ)
वसुभूति—आयुष्मति ! वत्सराजसदृशं पुत्रमाप्नुहि ।
बाभ्रव्यः—देवि ! बाभ्रव्यः प्रणमति ।
( सर्वे उपविशन्ति )
(क) भोः, एष महाराजः । तद् उपसर्पतु अमात्यः । (ख) एतदासनम् ।
उपविशतु अमात्यः । (ग) अमात्य, एषा देवी वासवदत्ता प्रणमति । (घ) आर्य,
प्रणमामि ।

1. रत्नमालाबाहुल्यात् । 2. आर्य, अभिवादये । 3. आयुष्मान् भव ।

356 रत्नावलो
राजा—आर्य्य वसुभूते ! अपि कुशलं तत्रभवतः सिंहले-
श्वरस्य ?
वसुभूतिः—( उर्ध्वमवलोक्य निःश्वस्य च ) देव ! न जाने किं विज्ञा-
पयामि मन्दभाग्यः ! ( अधोमुखस्तिष्ठति )
वासवदत्ता—( सविषादमात्मगतम् ) हद्धी हद्धी ! किं दाणिं वसु-
भूदी कधइस्सिदि ! (क)
राजा—वसुभूते ! कथय । किमेवं मां पर्याकुलयसि¹ !
बाभ्रव्यः—(अपवार्य चिरमपि स्थित्वा) यत् कथनीयं तदिदानी-
मेव कथ्यताम्² ।
वसुभूतिः—( सास्रम् ) देव ! न शक्यं निवेदयितुम् । तथा-
प्येष कथयामि मन्दभाग्यः । यासौ तत्रभवतः सिंहलेश्वरस्य
दुहिता रत्नावली नामायुष्मती सिद्धादेशेनादिष्टा योऽस्याः पाणि-
ग्रहणं करिष्यति स सार्वभौमो राजा भविष्यतीति³ ।—
राजा—ततस्ततः—
वसुभूतिः—तत्प्रत्ययादार्य्यार्थं यौगन्धरायणेन बहुशः
प्रार्थ्यमानापि सा सिंहलेश्वरेण वासवदत्तायाश्चित्तखेदं परि-
हरता न दत्ता⁴ ।
राजा—(अपवार्य) देवि ! किमिदानीमलीकं त्वदीयमातुला-
मात्यः कथयति !
(क) हा धिक्, हा धिक् ! किमिदानीं वसुभूतिः कथयिष्यति !

1. आर्य्य, आकुल इव मेऽन्तरात्मा । वसुभुते ! कथं पर्याकुल इवासि ? (कथं
   पर्याकुलयसि ? ) 2. अमात्य, चिरमपि स्थित्वा कथनीयम् । 3. यासौ सिंहलेश्वरेण
   स्वदुहिता रत्नावली नाम चायुष्मती वासवदत्तां दग्धाम् उपश्रुत्य देवाय पूर्व्वं प्रार्थिता
   सती दत्ता । 4. पुस्तकान्तरे नास्ति ।

Beng. Trans.—বাভ্রব্য—অমাত্য, সাদৃশ্য রহিয়াছে। আমি কি বসন্তককে ইহার
প্রাপ্তি কিরূপে হইল জিজ্ঞাসা করিব?
বসুভূতি—বাভ্রব্য, না তাহা করিও না; এই মহান্ রাজবংশে বহুরত্ন রহিয়াছে, সুতরাং
অলঙ্কারের সাদৃশ্য দুর্লভ নহে।
বিদূষক—এই যে মহারাজ, আপনি অগ্রসর হউন।
বসুভূতি—( অগ্রসর হইয়া ) মহারাজের জয় হউক!
রাজা—( উঠিয়া ) অভিবাদন করিতেছি।
বসু—মহারাজ, শ্রেষ্ঠতা লাভ করুন।
রাজা—মাননীয় মন্ত্রিবরের জন্য আসন আন।
বিদূষক—( আসন লইয়া ) এই যে আসন। অমাত্য উপবেশন করুন।
( বসুভূতির উপবেশন )
বাভ্রব্য—মহারাজ! বাভ্রব্য প্রণাম করিতেছে।
রাজা—( পৃষ্ঠে হস্ত দিয়া ) বাভ্রব্য, এইখানে উপবেশন করুন।
বিদূষক—অমাত্য, এই যে দেবী বাসবদত্তা প্রণাম করিতেছেন।
বাসবদত্তা—আর্য্য, প্রণাম করিতেছি।
বসুভূতি—আয়ুষ্মতি! বৎসরাজসদৃশ পুত্র লাভ করুন।
বাভ্রব্য—দেবি! বাভ্রব্য ( আপনাকে ) প্রণাম করিতেছে।
( সকলের উপবেশন )
রাজা—আর্য্য, বসুভূতে! মাননীয় সিংহলেশ্বরের কুশল ত?
বসুভূতে—( ঊর্দ্ধে অবলোকন করতঃ নিঃশ্বাস পরিত্যাগ করিয়া ) মহারাজ, জানি না,
আমি মন্দভাগ্য কি উত্তর করিব! ( অধোমুখে অবস্থান )
বাসবদত্তা—( সবিষাদে আত্মগত ) হা ধিক্, না জানি বসুভূতি এখন কি বলিবেন!
রাজা—বসুভূতে, বলুন, আমাকে এরূপ উৎকণ্ঠিত করিতেছেন কেন?
বাভ্রব্য—( জনাস্তিকে কিছুক্ষণ থাকিয়া ) যাহা বলিবার এখনই বলিয়া ফেলুন?
বসুভূতি—( সাশ্রুনেত্রে ) মহারাজ! বলিতে পারা যাইতেছে না; তথাপি মন্দ-
ভাগ্য আমি বলিব। সিংহলেশ্বরের রত্নাবলী নামে যে আয়ুষ্মতী কন্যা ছিলেন, সিদ্ধেরা
আদেশ করিয়াছিলেন—যিনি তাঁহার পাণিগ্রহণ করিতে পারিবেন তিনিই সাৰ্ব্বভৌম
রাজা হইবেন।—

358 রত্নাবলী
রাজা—তারপর, তারপর—
বসুভূতি—সেই সিদ্ধাদেশে বিশ্বাসস্থাপনপূর্ব্বক যৌগন্ধরায়ণ বহুবার প্রার্থনা করিলেও
সিংহলেশ্বর বাসবদত্তার চিত্তখেদ এড়াইবার জন্য (আপনার করে দুহিতাকে) সমর্পণ
করেন নাই।
রাজা—(জনাস্তিকে) দেবি! আপনার মাতুলের অমাত্য এখন কি সব অলীক
কথা বলিতেছেন?
Eng. Trans. Bábhravya—O Minister, it is very like that.
Shall I ask Vasantaka about its source?
Vasubhuti—No, no, Bábhravya, don't do that. The like-
ness of jewellery in this big royal dynasty abounding in
precious jewels is not rare.
Jester—Here is the King, please advance,
Vasubhuti—(Approaching) Victory to Your Majesty!
King—(Rising) I pay you reverence, Sir!
Vasubhuti—Be very great, Sire.
King—A seat—a seat for the noble Minister.
Jester—(With a seat) This is the seat for the Minister.
(Vasubhuti takes his seat)
Bábhravya—Your Majesty, Bábhravya pays his homage.
King—(Patting on his back) Bábhravya, please take your
seat here.
Jester—Here, Minister, the Queen Vásavadattá pays her
reverence.
Vásava—I salute Your Excelleney.
Vasubhuti—May you, O long-lived Madam, have a son like
the lord of Vatsa.
· Bábhravya—O Queen! Here Bábhravya salutes you.
King--Now, Vasubhuti, is it all right with the Sovereign
of Simhala?
Vasubhuti—(Looking up and breathing a deep sigh)

चतुर्थोऽङ्कः | 359

O King, I do not know what reply I shall give, unfortunate
that I am. (Sits with his head bent down)
Vásava—( Sorrowfully to herself ) Alas ! What can Vasu-
bhuti have to communicate now ?
King—Vasubhuti, why are you putting me to such anxiety ?
Bābhravya—(Aside, after a little silence) Say now at
once what must have to be said.
Vasubhuti—( With tears ) O King, it is very difficult to
communicate. Yet unfortunate as I am, I shall relate. In
consequence of the prophecy of a seer, that whoever weds
Ratnávalī, the long-lived daughter of the King of Simhala,
would be a paramount monarch—
King—What next ?—
Vasubhuti—But with a view to avoiding the uneasiness
of the mind of Vásavadattá, the King of Simhala did not give
her ( in marriage to you ) though Your Majesty's Minister
Yaugandharáyana repeatedly solicited for her, having placed
confidence in the prophecy of the prophet.
King—(Aside) My Queen, what strange illusory tales are
these, that your uncle's Minister is relating ?
वासवदत्ता—( विमृश्य ) अज्जउत्त ! अहंबि ण आणामि
को एत्थ अलिअं मंतेदि । (क)
विदूषकः—ताए किं संवृत्तं ? (ख)
वसुभूतिः—ततो लावणकेण वह्निना देवी दग्धेति वार्त्ता-
मुत्पाद्य देवेन तदन्तिकं बाभ्रव्यः प्रहितः । पुनरपि सा प्रार्थिता
च । ततस्तत्रभवता सिंहलेश्वरेण चिन्तितम्—देवेन सहास्माकं
(क) आर्यपुत्र, अहमपि न जानामि कोऽत्र अलीकं मन्त्रयते ?
(ख) तस्याः किं संवृत्तम् ?

360 रत्नावली
सम्बन्धलोपो मा भूदिति दत्ता सा रत्नावली देवाय प्रतिपाद-
यितुमस्माभिरानीयमाना समुद्रे यानभङ्गान्निमग्ना¹ । (इति रुदन्नधो-
मुखस्तिष्ठति )
वासवदत्ता—(सास्रम्) हा हदाह्मि मंदभाइणी ! हा बहिणि
रअणावलि ! कहिं दाणिं सि ? देहि मे पडिवअणं । ( इति
मूर्च्छिता पतति ) (क)
राजा—समाश्वसिहि समाश्वसिहि । दुरवगाहा गति-
र्दैवस्य । वाहनभङ्गपतितोत्थितौ² नन्वेतावेव ते निदर्शनम् ।
( इति वसुभूतिबाभ्रव्यौ दर्शयति )
वासवदत्ता—अज्जउत्त ! जुज्जदि एब्बं । परं कुदो मम
एत्तिअं भाअधेअं ? (ख)
राजा—( अपवार्य ) बाभ्रव्य ! किमेवमिति सर्व्वथा नाव-
गच्छामि ।
बाभ्रव्य—देव ! श्रूयताम्—
( नेपथ्ये महान् कलकलः )
हर्म्याणां हेमशृङ्गश्रियमिव निचयैरर्चिषामादधानः
मान्द्रोद्यानद्रुमाग्रग्लपनपिशुनितात्यन्ततीव्राभितापः ।
कुर्व्वन् क्रीडामहीन्द्रं सजलजलधरश्यामलं धूमपातै-
रेष प्लोषार्त्तयोषिज्जन इह सहसैवोत्थितोऽन्तःपुरेऽग्निः ॥१४॥
(क) हा हतास्मि मन्दभागिनी ! हा भगिनि रत्नावलि ! क्व इदानीमसि ?
देहि मे प्रतिवचनम् । (ख) आर्य्यपुत्र, युज्यते एवम् । परं कुतः मम एतावद् भागधेयम् ?

1. सा च युष्मदन्तिकमानीयमाना यानभङ्गात् सागरे निमग्ना । 2. यानभङ्ग-
   पतितोत्थितौ ।

चतुर्थोऽङ्कः 361
( सर्व्वे सम्भ्रान्ताः पश्यन्ति )
¹राजा—कथमन्तःपुरेऽग्निः ! ( ससम्भ्रममुत्थाय ) कष्टम् ! देवी
वासवदत्ता दग्धा !
देवीदाहप्रवादोऽयं योऽभूल्लावणके पुरा ।
करिष्यन्निव तत् सत्यमद्याग्निरयमुत्थितः ² ॥१५॥
वासवदत्ता—अज्जउत्त ! परित्ताहि परित्ताहि ! (क)
राजा—अये ! कथमतिसम्भ्रमात् पार्श्वस्थापि देवी नोप-
लक्षिता ! ( देव्याः पाणिं गृहीत्वालिङ्ग्य ) देवि ! समाश्वसिहि
समाश्वसिहि ।
(क) आर्य्यपुत्र, परित्रायस्व, परित्रायस्व ।
सम्बन्धलोपः वासवदत्ता सिंहलेश्वरस्य भागिनेयी आसीद्, अतः सिंहलेश्वरस्य उदयनेन
सह जामातृसम्बन्धः तस्य लोपः इत्यर्थः । प्रतिपादयितुं दातुम् । दुरवगाह्य दुष्प्रवेशा
दुर्बोध्या इति यावत् । निदर्शनं दृष्टान्तः दुरवगाहत्वस्य इत्यर्थः । हर्म्याणामिति । अग्निः
अर्चिषां ज्वालानां निचयैः समूहैः हर्म्याणां सौधानां हेमशृङ्गश्रियम् इव स्वर्णशृङ्गम्
तस्य श्रियं शोभाम् इव अग्नेः शिखायाः स्वर्णवर्णत्वादित्यर्थः । सान्द्रं घनं यद् उद्यानं तत्र ये
द्रुमाः वृक्षाः तेषाम् अग्राणि शिरोभागाः तेषां म्लपनं दहनं तेन पिशुनितं सूचितः अत्यन्तः
निरतिशयः तीव्रः असह्यः अभितापः सन्तापः यस्य सः अग्निरिति शेषः । धूमपातैः धूम-
सङ्घातैः क्रीडामहीध्रं क्रीडापर्वतम् । सजलाः जलपूर्णाः ये जलधराः मेघाः तद्वत्
श्यामलं कृष्णवर्णं कुर्व्वन् । प्लोषार्त्तयोषिज्जने प्लोषेण दाहेन आर्तः कातरः योषितां
स्त्रियां जनः यस्मिन् तस्मिन् अन्तःपुरे इति शेषः । अन्तःपुरे उत्थितः । स्रग्धरावृत्तम् ॥१४॥
सम्भ्रान्ताः भीताः । देवीति । देवीदाहप्रवादः देव्याः वासवदत्तायाः दाहस्य प्रवादः प्रचारः
यौगन्धरायणेन प्रचारित इत्यर्थः । लावणके वत्सराजस्य नगरविशेषे वासवदत्तायाः

1. अपिच देव्या दाहप्रवादोऽयं etc. राजा—कथमन्तःपुरेऽग्निः etc.
2. करिष्यन्निव तं सत्यमयमग्निः समुत्थितः ।

दाहप्रवादः अयं अलीकः आसीत्। अधुना प्रासादस्य अग्निपरीतत्वात् स सत्ये
पर्य्यवस्यतीत्यर्थः ॥१५॥
Prose order—अर्चिषां निचयैः हर्म्याणां हेमशृङ्गश्रियम् इव आदधानः,
सान्द्रोद्यानद्रुमाग्रप्लषणपिशुनितात्यन्ततीव्राभितापः धूमपातैः क्रीडामहीन्द्रं सजलजलधर-
श्यामलं कुर्व्वन् एषः अग्निः श्लोषार्त्तयोषित्स्वने इह अन्तःपुरे सहसा उत्थित एव ॥१४॥
अयम् यः देवीदाहप्रवादः पुरा लावणके अभूत्, तत् सत्यम् इव कुर्व्वन् अत्र अयम्
अग्निः उत्थितः ॥१५॥
Beng. Trans. বাসবদত্তা—(চিন্তা করিয়া) আর্য্যপুত্র, আমিও জানি না কে
এই বিষয়ে মিথ্যা কথা বলিতেছে?
বিদূষক—তাঁহার (রত্নাবলীর) কি হইল?
বসুভূতি—তারপর লাবণকে অতর্কিত অগ্নিতে দেবী বাসবদত্তা দগ্ধ হইয়াছেন এই
সংবাদ প্রচার করিয়া মহারাজ সেই সিংহলেশ্বরের নিকট বাভ্ৰব্যকে পাঠাইয়া পুনর্ব্বার
রত্নাবলীকে প্রার্থনা করিয়াছিলেন। তখন মহামান্য সিংহলরাজ—‘মহারাজের সঙ্গে
আমাদের সম্বন্ধলোপ না হউক’—এইরূপ চিন্তা করিয়া রত্নাবলীকে মহারাজের হস্তে সমর্পণ
করিবার নিমিত্ত প্রদান করিয়াছিলেন। মহারাজের হস্তে সমর্পণের উদ্দেশ্যে আমাদের
দ্বারা আনিবার সময় তরণীভঙ্গহেতু তিনি (রত্নাবলী) সমুদ্রে নিমগ্ন হইয়াছেন। (ক্রন্দন
ও অধোমুখে অবস্থান)
বাসবদত্তা—(সাশ্রুনেত্রে) আমি মন্দভাগিনী! আমার সর্ব্বনাশ হইল! হায়!
ভগিনি রত্নাবলি! তুমি এখন কোথায়? আমাকে প্রত্যুত্তর দাও। (মূর্চ্ছা ও পতন)
রাজা—দেবি! আশ্বস্ত হউন। দৈবের গতি দুরবগাহ। যানভঙ্গে সমুদ্রে নিমগ্ন ও
উত্থিত এই দুইজনই তাহার দৃষ্টান্ত। (বসুভূতি ও বাভ্ৰব্যকে দেখাইয়া দিলেন)
বাসবদত্তা—আর্য্যপুত্র, তাহা ঠিক। কিন্তু আমার ভাগ্য কি এরূপ হইবে?
রাজা—(জনাান্তকে) বাভ্ৰব্য, ইহা যে কি ব্যাপার, আমি আদৌ বুঝিতে পারিতেছি না।
বাভ্ৰব্য—মহারাজ শ্রবণ করুন।—
(নেপথ্যে মহান্ কলকলশব্দ)
শিখাসমূহের দ্বারা সৌধগুলিতে স্বর্ণশৃঙ্গের শোভা সম্পাদন করিয়া উদ্যানস্থিত ঘন-
সন্নিবিষ্ট দ্রুমরাজির অগ্রভাগ দগ্ধকরতঃ তীব্রতেজ প্রকাশপূর্ব্বক এই অগ্নি সহসা দাহার্ত্ত

চতুর্থোঽঙ্কঃ 363
স্ত্রীজনসমাকুল অন্তঃপুরে অভ্যুত্থিত হইয়াছে। ইহার ধূমজালের দ্বারা ক্রীড়াপর্ব্বত জলপূর্ণ
মেঘসমূহের ন্যায় কৃষ্ণবর্ণ ধারণ করিয়াছে ॥১৪॥
( সকলে ভীতভাবে চাহিতে লাগিলেন )
রাজা—কি! অন্তঃপুরে অগ্নি! ( সবেগে ও সভয়ে উঠিয়া ) কি কষ্ট! দেবী বাসবদত্তা
দগ্ধ হইয়াছেন! পুনশ্চ,
লাবাণক নগরে দেবী বাসবদত্তা দগ্ধ হইয়াছেন বলিয়া যে প্রবাদ প্রচারিত হইয়াছিল,
তাহা যেন সত্য করিবার জন্যই এইখানে এই অগ্নির আবির্ভাব হইয়াছে ॥১৫॥
বাসবদত্তা—আর্য্য, রক্ষা করুন, রক্ষা করুন।
রাজা—অতিরিক্ত ব্যাকুলতাবশে ( ত্বরাবশতঃ ) পার্শ্বে উপবিষ্টা দেবীকেও লক্ষ্য করিতে
পারি নাই। ( বাসবদত্তার হস্ত গ্রহণপূর্ব্বক আলিঙ্গন করিয়া ), দেবি, আশ্বস্ত হউন,
আশ্বস্ত হউন।
Eng. Trans. Vásava—I cannot pretend to judge (I, too,
do not understand), my lord, who is indulging in illusory
statements in this respect !
Jester—What happened to her ?
Vasubhuti—Then spreading a rumour that the Queen
Vásavadattá was burned to death in a fire that broke out in
Lávánaka, Your Majesty sent Bábhravya to him as an envoy
and she was asked for again. Then His Majesty, the lord of
Simhala, thinking that there should not be any extinction of
relationship with Your Majesty, approved of giving Ratnávali
( in marriage ) to Your Majesty; but while she was being
brought here she was drowned in the sea due to ship-wreck.
(Weeps with his head bent down)
Vásava—(With tears) Alas ! Unhappy that I am ! Beloved
sister Ratnávali, where art thou ? Hear me and reply.
King—Be composed, my love, be composed. The course
of fate is inscrutable indeed ! These two, drowned and
( subsequently ) rescued, are the two (glaring) examples on the
point. (Points out to Vasubhuti and Bábhravya).