रत्नावली नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - शास्त्रीय नाटिका रत्न सम्पूर्ण ४ अङ्क सान्वय सटीक)

356 रत्नावलो
राजा—आर्य्य वसुभूते ! अपि कुशलं तत्रभवतः सिंहले-
श्वरस्य ?
वसुभूतिः—( उर्ध्वमवलोक्य निःश्वस्य च ) देव ! न जाने किं विज्ञा-
पयामि मन्दभाग्यः ! ( अधोमुखस्तिष्ठति )
वासवदत्ता—( सविषादमात्मगतम् ) हद्धी हद्धी ! किं दाणिं वसु-
भूदी कधइस्सिदि ! (क)
राजा—वसुभूते ! कथय । किमेवं मां पर्याकुलयसि¹ !
बाभ्रव्यः—(अपवार्य चिरमपि स्थित्वा) यत् कथनीयं तदिदानी-
मेव कथ्यताम्² ।
वसुभूतिः—( सास्रम् ) देव ! न शक्यं निवेदयितुम् । तथा-
प्येष कथयामि मन्दभाग्यः । यासौ तत्रभवतः सिंहलेश्वरस्य
दुहिता रत्नावली नामायुष्मती सिद्धादेशेनादिष्टा योऽस्याः पाणि-
ग्रहणं करिष्यति स सार्वभौमो राजा भविष्यतीति³ ।—
राजा—ततस्ततः—
वसुभूतिः—तत्प्रत्ययादार्य्यार्थं यौगन्धरायणेन बहुशः
प्रार्थ्यमानापि सा सिंहलेश्वरेण वासवदत्तायाश्चित्तखेदं परि-
हरता न दत्ता⁴ ।
राजा—(अपवार्य) देवि ! किमिदानीमलीकं त्वदीयमातुला-
मात्यः कथयति !
(क) हा धिक्, हा धिक् ! किमिदानीं वसुभूतिः कथयिष्यति !

1. आर्य्य, आकुल इव मेऽन्तरात्मा । वसुभुते ! कथं पर्याकुल इवासि ? (कथं
   पर्याकुलयसि ? ) 2. अमात्य, चिरमपि स्थित्वा कथनीयम् । 3. यासौ सिंहलेश्वरेण
   स्वदुहिता रत्नावली नाम चायुष्मती वासवदत्तां दग्धाम् उपश्रुत्य देवाय पूर्व्वं प्रार्थिता
   सती दत्ता । 4. पुस्तकान्तरे नास्ति ।

Beng. Trans.—বাভ্রব্য—অমাত্য, সাদৃশ্য রহিয়াছে। আমি কি বসন্তককে ইহার
প্রাপ্তি কিরূপে হইল জিজ্ঞাসা করিব?
বসুভূতি—বাভ্রব্য, না তাহা করিও না; এই মহান্ রাজবংশে বহুরত্ন রহিয়াছে, সুতরাং
অলঙ্কারের সাদৃশ্য দুর্লভ নহে।
বিদূষক—এই যে মহারাজ, আপনি অগ্রসর হউন।
বসুভূতি—( অগ্রসর হইয়া ) মহারাজের জয় হউক!
রাজা—( উঠিয়া ) অভিবাদন করিতেছি।
বসু—মহারাজ, শ্রেষ্ঠতা লাভ করুন।
রাজা—মাননীয় মন্ত্রিবরের জন্য আসন আন।
বিদূষক—( আসন লইয়া ) এই যে আসন। অমাত্য উপবেশন করুন।
( বসুভূতির উপবেশন )
বাভ্রব্য—মহারাজ! বাভ্রব্য প্রণাম করিতেছে।
রাজা—( পৃষ্ঠে হস্ত দিয়া ) বাভ্রব্য, এইখানে উপবেশন করুন।
বিদূষক—অমাত্য, এই যে দেবী বাসবদত্তা প্রণাম করিতেছেন।
বাসবদত্তা—আর্য্য, প্রণাম করিতেছি।
বসুভূতি—আয়ুষ্মতি! বৎসরাজসদৃশ পুত্র লাভ করুন।
বাভ্রব্য—দেবি! বাভ্রব্য ( আপনাকে ) প্রণাম করিতেছে।
( সকলের উপবেশন )
রাজা—আর্য্য, বসুভূতে! মাননীয় সিংহলেশ্বরের কুশল ত?
বসুভূতে—( ঊর্দ্ধে অবলোকন করতঃ নিঃশ্বাস পরিত্যাগ করিয়া ) মহারাজ, জানি না,
আমি মন্দভাগ্য কি উত্তর করিব! ( অধোমুখে অবস্থান )
বাসবদত্তা—( সবিষাদে আত্মগত ) হা ধিক্, না জানি বসুভূতি এখন কি বলিবেন!
রাজা—বসুভূতে, বলুন, আমাকে এরূপ উৎকণ্ঠিত করিতেছেন কেন?
বাভ্রব্য—( জনাস্তিকে কিছুক্ষণ থাকিয়া ) যাহা বলিবার এখনই বলিয়া ফেলুন?
বসুভূতি—( সাশ্রুনেত্রে ) মহারাজ! বলিতে পারা যাইতেছে না; তথাপি মন্দ-
ভাগ্য আমি বলিব। সিংহলেশ্বরের রত্নাবলী নামে যে আয়ুষ্মতী কন্যা ছিলেন, সিদ্ধেরা
আদেশ করিয়াছিলেন—যিনি তাঁহার পাণিগ্রহণ করিতে পারিবেন তিনিই সাৰ্ব্বভৌম
রাজা হইবেন।—

358 রত্নাবলী
রাজা—তারপর, তারপর—
বসুভূতি—সেই সিদ্ধাদেশে বিশ্বাসস্থাপনপূর্ব্বক যৌগন্ধরায়ণ বহুবার প্রার্থনা করিলেও
সিংহলেশ্বর বাসবদত্তার চিত্তখেদ এড়াইবার জন্য (আপনার করে দুহিতাকে) সমর্পণ
করেন নাই।
রাজা—(জনাস্তিকে) দেবি! আপনার মাতুলের অমাত্য এখন কি সব অলীক
কথা বলিতেছেন?
Eng. Trans. Bábhravya—O Minister, it is very like that.
Shall I ask Vasantaka about its source?
Vasubhuti—No, no, Bábhravya, don't do that. The like-
ness of jewellery in this big royal dynasty abounding in
precious jewels is not rare.
Jester—Here is the King, please advance,
Vasubhuti—(Approaching) Victory to Your Majesty!
King—(Rising) I pay you reverence, Sir!
Vasubhuti—Be very great, Sire.
King—A seat—a seat for the noble Minister.
Jester—(With a seat) This is the seat for the Minister.
(Vasubhuti takes his seat)
Bábhravya—Your Majesty, Bábhravya pays his homage.
King—(Patting on his back) Bábhravya, please take your
seat here.
Jester—Here, Minister, the Queen Vásavadattá pays her
reverence.
Vásava—I salute Your Excelleney.
Vasubhuti—May you, O long-lived Madam, have a son like
the lord of Vatsa.
· Bábhravya—O Queen! Here Bábhravya salutes you.
King--Now, Vasubhuti, is it all right with the Sovereign
of Simhala?
Vasubhuti—(Looking up and breathing a deep sigh)

चतुर्थोऽङ्कः | 359

O King, I do not know what reply I shall give, unfortunate
that I am. (Sits with his head bent down)
Vásava—( Sorrowfully to herself ) Alas ! What can Vasu-
bhuti have to communicate now ?
King—Vasubhuti, why are you putting me to such anxiety ?
Bābhravya—(Aside, after a little silence) Say now at
once what must have to be said.
Vasubhuti—( With tears ) O King, it is very difficult to
communicate. Yet unfortunate as I am, I shall relate. In
consequence of the prophecy of a seer, that whoever weds
Ratnávalī, the long-lived daughter of the King of Simhala,
would be a paramount monarch—
King—What next ?—
Vasubhuti—But with a view to avoiding the uneasiness
of the mind of Vásavadattá, the King of Simhala did not give
her ( in marriage to you ) though Your Majesty's Minister
Yaugandharáyana repeatedly solicited for her, having placed
confidence in the prophecy of the prophet.
King—(Aside) My Queen, what strange illusory tales are
these, that your uncle's Minister is relating ?
वासवदत्ता—( विमृश्य ) अज्जउत्त ! अहंबि ण आणामि
को एत्थ अलिअं मंतेदि । (क)
विदूषकः—ताए किं संवृत्तं ? (ख)
वसुभूतिः—ततो लावणकेण वह्निना देवी दग्धेति वार्त्ता-
मुत्पाद्य देवेन तदन्तिकं बाभ्रव्यः प्रहितः । पुनरपि सा प्रार्थिता
च । ततस्तत्रभवता सिंहलेश्वरेण चिन्तितम्—देवेन सहास्माकं
(क) आर्यपुत्र, अहमपि न जानामि कोऽत्र अलीकं मन्त्रयते ?
(ख) तस्याः किं संवृत्तम् ?

360 रत्नावली
सम्बन्धलोपो मा भूदिति दत्ता सा रत्नावली देवाय प्रतिपाद-
यितुमस्माभिरानीयमाना समुद्रे यानभङ्गान्निमग्ना¹ । (इति रुदन्नधो-
मुखस्तिष्ठति )
वासवदत्ता—(सास्रम्) हा हदाह्मि मंदभाइणी ! हा बहिणि
रअणावलि ! कहिं दाणिं सि ? देहि मे पडिवअणं । ( इति
मूर्च्छिता पतति ) (क)
राजा—समाश्वसिहि समाश्वसिहि । दुरवगाहा गति-
र्दैवस्य । वाहनभङ्गपतितोत्थितौ² नन्वेतावेव ते निदर्शनम् ।
( इति वसुभूतिबाभ्रव्यौ दर्शयति )
वासवदत्ता—अज्जउत्त ! जुज्जदि एब्बं । परं कुदो मम
एत्तिअं भाअधेअं ? (ख)
राजा—( अपवार्य ) बाभ्रव्य ! किमेवमिति सर्व्वथा नाव-
गच्छामि ।
बाभ्रव्य—देव ! श्रूयताम्—
( नेपथ्ये महान् कलकलः )
हर्म्याणां हेमशृङ्गश्रियमिव निचयैरर्चिषामादधानः
मान्द्रोद्यानद्रुमाग्रग्लपनपिशुनितात्यन्ततीव्राभितापः ।
कुर्व्वन् क्रीडामहीन्द्रं सजलजलधरश्यामलं धूमपातै-
रेष प्लोषार्त्तयोषिज्जन इह सहसैवोत्थितोऽन्तःपुरेऽग्निः ॥१४॥
(क) हा हतास्मि मन्दभागिनी ! हा भगिनि रत्नावलि ! क्व इदानीमसि ?
देहि मे प्रतिवचनम् । (ख) आर्य्यपुत्र, युज्यते एवम् । परं कुतः मम एतावद् भागधेयम् ?

1. सा च युष्मदन्तिकमानीयमाना यानभङ्गात् सागरे निमग्ना । 2. यानभङ्ग-
   पतितोत्थितौ ।

चतुर्थोऽङ्कः 361
( सर्व्वे सम्भ्रान्ताः पश्यन्ति )
¹राजा—कथमन्तःपुरेऽग्निः ! ( ससम्भ्रममुत्थाय ) कष्टम् ! देवी
वासवदत्ता दग्धा !
देवीदाहप्रवादोऽयं योऽभूल्लावणके पुरा ।
करिष्यन्निव तत् सत्यमद्याग्निरयमुत्थितः ² ॥१५॥
वासवदत्ता—अज्जउत्त ! परित्ताहि परित्ताहि ! (क)
राजा—अये ! कथमतिसम्भ्रमात् पार्श्वस्थापि देवी नोप-
लक्षिता ! ( देव्याः पाणिं गृहीत्वालिङ्ग्य ) देवि ! समाश्वसिहि
समाश्वसिहि ।
(क) आर्य्यपुत्र, परित्रायस्व, परित्रायस्व ।
सम्बन्धलोपः वासवदत्ता सिंहलेश्वरस्य भागिनेयी आसीद्, अतः सिंहलेश्वरस्य उदयनेन
सह जामातृसम्बन्धः तस्य लोपः इत्यर्थः । प्रतिपादयितुं दातुम् । दुरवगाह्य दुष्प्रवेशा
दुर्बोध्या इति यावत् । निदर्शनं दृष्टान्तः दुरवगाहत्वस्य इत्यर्थः । हर्म्याणामिति । अग्निः
अर्चिषां ज्वालानां निचयैः समूहैः हर्म्याणां सौधानां हेमशृङ्गश्रियम् इव स्वर्णशृङ्गम्
तस्य श्रियं शोभाम् इव अग्नेः शिखायाः स्वर्णवर्णत्वादित्यर्थः । सान्द्रं घनं यद् उद्यानं तत्र ये
द्रुमाः वृक्षाः तेषाम् अग्राणि शिरोभागाः तेषां म्लपनं दहनं तेन पिशुनितं सूचितः अत्यन्तः
निरतिशयः तीव्रः असह्यः अभितापः सन्तापः यस्य सः अग्निरिति शेषः । धूमपातैः धूम-
सङ्घातैः क्रीडामहीध्रं क्रीडापर्वतम् । सजलाः जलपूर्णाः ये जलधराः मेघाः तद्वत्
श्यामलं कृष्णवर्णं कुर्व्वन् । प्लोषार्त्तयोषिज्जने प्लोषेण दाहेन आर्तः कातरः योषितां
स्त्रियां जनः यस्मिन् तस्मिन् अन्तःपुरे इति शेषः । अन्तःपुरे उत्थितः । स्रग्धरावृत्तम् ॥१४॥
सम्भ्रान्ताः भीताः । देवीति । देवीदाहप्रवादः देव्याः वासवदत्तायाः दाहस्य प्रवादः प्रचारः
यौगन्धरायणेन प्रचारित इत्यर्थः । लावणके वत्सराजस्य नगरविशेषे वासवदत्तायाः

1. अपिच देव्या दाहप्रवादोऽयं etc. राजा—कथमन्तःपुरेऽग्निः etc.
2. करिष्यन्निव तं सत्यमयमग्निः समुत्थितः ।

दाहप्रवादः अयं अलीकः आसीत्। अधुना प्रासादस्य अग्निपरीतत्वात् स सत्ये
पर्य्यवस्यतीत्यर्थः ॥१५॥
Prose order—अर्चिषां निचयैः हर्म्याणां हेमशृङ्गश्रियम् इव आदधानः,
सान्द्रोद्यानद्रुमाग्रप्लषणपिशुनितात्यन्ततीव्राभितापः धूमपातैः क्रीडामहीन्द्रं सजलजलधर-
श्यामलं कुर्व्वन् एषः अग्निः श्लोषार्त्तयोषित्स्वने इह अन्तःपुरे सहसा उत्थित एव ॥१४॥
अयम् यः देवीदाहप्रवादः पुरा लावणके अभूत्, तत् सत्यम् इव कुर्व्वन् अत्र अयम्
अग्निः उत्थितः ॥१५॥
Beng. Trans. বাসবদত্তা—(চিন্তা করিয়া) আর্য্যপুত্র, আমিও জানি না কে
এই বিষয়ে মিথ্যা কথা বলিতেছে?
বিদূষক—তাঁহার (রত্নাবলীর) কি হইল?
বসুভূতি—তারপর লাবণকে অতর্কিত অগ্নিতে দেবী বাসবদত্তা দগ্ধ হইয়াছেন এই
সংবাদ প্রচার করিয়া মহারাজ সেই সিংহলেশ্বরের নিকট বাভ্ৰব্যকে পাঠাইয়া পুনর্ব্বার
রত্নাবলীকে প্রার্থনা করিয়াছিলেন। তখন মহামান্য সিংহলরাজ—‘মহারাজের সঙ্গে
আমাদের সম্বন্ধলোপ না হউক’—এইরূপ চিন্তা করিয়া রত্নাবলীকে মহারাজের হস্তে সমর্পণ
করিবার নিমিত্ত প্রদান করিয়াছিলেন। মহারাজের হস্তে সমর্পণের উদ্দেশ্যে আমাদের
দ্বারা আনিবার সময় তরণীভঙ্গহেতু তিনি (রত্নাবলী) সমুদ্রে নিমগ্ন হইয়াছেন। (ক্রন্দন
ও অধোমুখে অবস্থান)
বাসবদত্তা—(সাশ্রুনেত্রে) আমি মন্দভাগিনী! আমার সর্ব্বনাশ হইল! হায়!
ভগিনি রত্নাবলি! তুমি এখন কোথায়? আমাকে প্রত্যুত্তর দাও। (মূর্চ্ছা ও পতন)
রাজা—দেবি! আশ্বস্ত হউন। দৈবের গতি দুরবগাহ। যানভঙ্গে সমুদ্রে নিমগ্ন ও
উত্থিত এই দুইজনই তাহার দৃষ্টান্ত। (বসুভূতি ও বাভ্ৰব্যকে দেখাইয়া দিলেন)
বাসবদত্তা—আর্য্যপুত্র, তাহা ঠিক। কিন্তু আমার ভাগ্য কি এরূপ হইবে?
রাজা—(জনাান্তকে) বাভ্ৰব্য, ইহা যে কি ব্যাপার, আমি আদৌ বুঝিতে পারিতেছি না।
বাভ্ৰব্য—মহারাজ শ্রবণ করুন।—
(নেপথ্যে মহান্ কলকলশব্দ)
শিখাসমূহের দ্বারা সৌধগুলিতে স্বর্ণশৃঙ্গের শোভা সম্পাদন করিয়া উদ্যানস্থিত ঘন-
সন্নিবিষ্ট দ্রুমরাজির অগ্রভাগ দগ্ধকরতঃ তীব্রতেজ প্রকাশপূর্ব্বক এই অগ্নি সহসা দাহার্ত্ত

চতুর্থোঽঙ্কঃ 363
স্ত্রীজনসমাকুল অন্তঃপুরে অভ্যুত্থিত হইয়াছে। ইহার ধূমজালের দ্বারা ক্রীড়াপর্ব্বত জলপূর্ণ
মেঘসমূহের ন্যায় কৃষ্ণবর্ণ ধারণ করিয়াছে ॥১৪॥
( সকলে ভীতভাবে চাহিতে লাগিলেন )
রাজা—কি! অন্তঃপুরে অগ্নি! ( সবেগে ও সভয়ে উঠিয়া ) কি কষ্ট! দেবী বাসবদত্তা
দগ্ধ হইয়াছেন! পুনশ্চ,
লাবাণক নগরে দেবী বাসবদত্তা দগ্ধ হইয়াছেন বলিয়া যে প্রবাদ প্রচারিত হইয়াছিল,
তাহা যেন সত্য করিবার জন্যই এইখানে এই অগ্নির আবির্ভাব হইয়াছে ॥১৫॥
বাসবদত্তা—আর্য্য, রক্ষা করুন, রক্ষা করুন।
রাজা—অতিরিক্ত ব্যাকুলতাবশে ( ত্বরাবশতঃ ) পার্শ্বে উপবিষ্টা দেবীকেও লক্ষ্য করিতে
পারি নাই। ( বাসবদত্তার হস্ত গ্রহণপূর্ব্বক আলিঙ্গন করিয়া ), দেবি, আশ্বস্ত হউন,
আশ্বস্ত হউন।
Eng. Trans. Vásava—I cannot pretend to judge (I, too,
do not understand), my lord, who is indulging in illusory
statements in this respect !
Jester—What happened to her ?
Vasubhuti—Then spreading a rumour that the Queen
Vásavadattá was burned to death in a fire that broke out in
Lávánaka, Your Majesty sent Bábhravya to him as an envoy
and she was asked for again. Then His Majesty, the lord of
Simhala, thinking that there should not be any extinction of
relationship with Your Majesty, approved of giving Ratnávali
( in marriage ) to Your Majesty; but while she was being
brought here she was drowned in the sea due to ship-wreck.
(Weeps with his head bent down)
Vásava—(With tears) Alas ! Unhappy that I am ! Beloved
sister Ratnávali, where art thou ? Hear me and reply.
King—Be composed, my love, be composed. The course
of fate is inscrutable indeed ! These two, drowned and
( subsequently ) rescued, are the two (glaring) examples on the
point. (Points out to Vasubhuti and Bábhravya).

364 रत्नावलो
Vásava—My lord, what you say is right indeed ! But how
can I expect this much of good fortune !
King—(Aside) Bábhravya, I cannot understand at all how
these things happened.
Bábhravya—Listen, my lord !—
(A great uproar behind the scenes)
The fire, assuming the beauty of the golden tops of palaces
with its flames and indicating its extreme heat by the scorching
of the tops of the closely set trees within the garden, has
broken out all on a sudden in the inner apartments where the
females are in fright due to scorching, and with its columns of
smoke is rendering the pleasure-mountain as black as the
clouds laden with water. 14.
(All look around in fright)
King—How is it ! Fire in the inner apartments ! Alas !
(Rising up hurriedly) The Queen Vásavadattá is then burnt
to death !
Alas ! This fire, has broken out here, to make, as it were,
the false report of the burning of the Queen which in the
past was circulated at Lávánaka, a ( pitiable ) truth ! 15.
Vásava—My lord, help, help.
King—Oh, how strange ! I have not noticed the Queen,
though seated by my side due to extreme haste ! ( Catching
hold of her hand and embracing) Be composed, my love,
be composed.
वासवदत्ता—अज्जउत्त ! मए अत्तणो किदे ण भणिदं !
किं उण एसा क्खु मए णिग्घिणाए इध णिगडे संजमिदा
सागरिआ बिबज्जदि । ता परित्ताअदु अज्जउत्तो । (क)
(क) आर्यपुत्र, मया आत्मनः कृते न भणितम् । किं पुनः एषा खलु मया
निर्घृणया इह निगडे संयमिता सागरिका विपद्यते । तत् परित्रायतामार्यपुत्रः ।

चतुर्थोऽङ्कः 365
राजा—कथं देवि ! सागरिका विपद्यते ! एष गच्छामि ।
वसुभूतिः—देव ! किमिदमकारणमेव पतङ्गवृत्तिः क्रियते ?
बाभ्रव्यः—देव ! युक्तमाह वसुभूतिः ।
विदूषकः—(राजानमुत्तरीये गृहीत्वा) भो ! मा क्खु साहसं
करेहि । (क)
राजा—(उत्तरीयमाकर्षन्) अरे ! धिङ्मुखं ! सागरिका
विपद्यते ! किमद्यापि प्राणाः परिरक्ष्यन्ते¹ । (ज्वलनप्रवेशं नाटयित्वा
धूमाभिभवं नाटयति )
विरम विरम वह्ने ! मुञ्च धूमानुबन्धं
प्रकटयसि किमुच्चैरर्चिषां चक्रवालम् ।
विरहहुतभुजाहं यो न दग्धः प्रियायाः
प्रलयदहनभासा तस्य किं त्वं करोषि ॥१६॥²
वासवदत्ता—कधं मम दुक्खभाइणीए वअणादो एव्वं बव-
सिदं³ अज्जउत्तेण । ता अहंवि अनुगमिस्सं । (ख)
विदूषकः—(परिक्रामन्नग्रतो भूत्वा) भोदि ! अहंपि दे मग्गोव-
देसको⁴ होमि । (ग)
वसुभूतिः—कथं ! प्रविष्ट एव ज्वलनं वत्सराजः !
तन्ममापि दृष्टराजपुत्रीविपत्तेर्युक्तमिहैवात्मानमाहुतीकर्तुम् ।
(क) भोः, मा साहसं कुरु । (ख) कथं मम दुःखभागिन्याः वचनादेवं व्यवसित-
मार्यपुत्रेण ? तदहमपि अनुगमिष्यामि । (ग) भवति, अहमपि ते मार्गोपदेशको
भवामि ।

1. प्राणाः धार्यन्ते । 2. कथमासन्नहुतवहा वर्तते सागरिका ! तत् त्वरितमेनां
   सम्भावयामि । 3. अब्भवसिदं । 4. पथोवदेसको ।

366 रत्नावली
बाभ्रव्यः—( सास्त्रम् ) हा महाराज¹ ! किमिदमकारणमेव
भरतकुलं संशयतुलामारोपितम् ? अथवा किं प्रलापेन ?
अहमपि भक्तिसदृशमाचरामि ।
( इति सर्वेऽग्निप्रवेशं नाटयन्ति )
राजा—( दक्षिणबाहुस्पन्दं निरूप्य ) एतदवस्थस्य मम कुत एतत्
फलम्² ? ( अग्रतोऽवलोक्य सहर्षोद्वेगम् ) कथमासन्नहुतवहा वर्त्तते
सागरिका ! तत्त्वरितमेनां सम्भावयामि³ ।
( ततः प्रविशति निगडसंयता सागरिका )
सागरिका—( समन्तादवलोक्य ) हद्धी हद्धी ! आसमंतदो पज्ज-
लिदो हुदवहो ! अज्ज हुदवहो ! दिट्ठिआ करिस्सदि मे दुक्खा-
वसाणं । (क)
राजा — ( त्वरितमुपसृत्य ) अयि प्रिये ! किमद्यापि मध्यस्थतया
वर्त्तसे ?
(क)

विपत्तिः येन तस्य। आहुतीकर्त्तुम् अग्नसात् कर्त्तुम्। संशयतूलाम् जीवितसंशय-
तुल्यताम् संशयतूलादण्डम् वा। दुःखावसानम् मृत्युना इत्यर्थः।
Prose order. वह्ने, विरम विरम, धूमानुबन्धं मुञ्च। उर्द्ध्वः अर्च्चिषां
चक्रवालं किं प्रकटयसि? यः अहं प्रियायाः विरहहुतभुजा न दग्धः, प्रलयदहनभासा तस्य
त्वं किं करिषि ॥१६॥
Beng. Trans. बासवदत्ता—आर्य्यपुत्र! आमि निजेर जन्य बलि नाइ। कि
आर बलिब, निष्ठुर आमि सागरिकाके शृङ्खले बाँधिया राखियाछि; सुतरां आर्य्यपुत्र
ताहाके रक्षा करुन।
राजा—कि (बलिलेन) देबि! (ताहाहइले) सागरिका विपन्न हइयाछे! आमि एखनइ
याइतेछि।
वसुभूति—महाराज, अकारण शलभवृत्ति अवलम्बन करितेछेन केन?
बासबा—महाराज, वसुभूति ठिकइ बलियाछेन।
विदूषक—(राजार उत्तरीय धरिया) देखुन, सहसा कोन दुःसाहसिक कार्य्य
करिबेन ना।
राजा—(उत्तरीय आकर्षण करिया) धिक् मूर्ख, सागरिका यखन मरिते बसियाछे,
तखन आर कि प्राण रक्षा करा याय? (अग्निते प्रवेशपूर्व्वक धूमाकुल भावेर अभिनय
करिते करिते)
हे वह्नि, तुमि शान्त हओ, तोमार धूमजाल परित्याग कर। तोमार एइ उर्द्ध्वोत्थित
शिखामण्डल प्रकाश करिया आर लाभ कि? ये आमि प्रियार विरहाग्निते दग्धीभूत हइ
नाइ, प्रलयकालीन अग्निर शिखा प्रकाश करिया तुमि ताहार कि करिबे? १६।
बासवदत्ता—ए कि! मन्दभागिनी आमार कथाय आर्य्यपुत्र एइरूप करिते प्रवृत्त
हइलेन! ताहा हइले आमिओ ताँहार अनुगमन करि।
विदूषक—(परिक्रमणपूर्व्वक अग्रसर करिया) आर्य्ये, आमि आपनार पथप्रदर्शक
हइब।
वसुभूति—ताहा हइले कि वत्सराज सत्यइ अग्निते प्रवेश करिलेन! आमिओ त
राजपुत्रीर विनाश देखियाछि; ताहा हइले आमारओ एइ अग्नितेइ शरीरटिके आहुति
दान करा कर्त्तव्य।

368 রত্নাবলী
বাভ্রব্য—(সাশ্রুনেত্রে) হায় মহারাজ! অকারণ কেন আপনি এই ভরতবংশকে
সন্দেহতুলাতে আরোপিত করিলেন? অথবা, বিলাপ করিয়া প্রয়োজন কি? আমিও
আমার ভক্তির অনুরূপ কার্য্য করি।
(সকলের অগ্নিতে প্রবেশ)
রাজা—(দক্ষিণ বাহুস্পন্দনের ভাব প্রদর্শন করিয়া) এই অবস্থাতে আমার এইরূপ
ফলের কিরূপে আশা করা যায়! (অগ্রে অবলোকন করিয়া আনন্দ ও উদ্বেগের সহিত)
এই যে সাগরিকা অগ্নির নিকট দণ্ডায়মানা রহিয়াছেন। সুতরাং শীঘ্রই তাঁহাকে
আশ্বস্ত করি।
(শৃঙ্খলাবদ্ধা সাগরিকার প্রবেশ)
সাগরিকা—(চতুর্দ্দিকে অবলোকন করিয়া) হায়, হায়! চারিদিকে অগ্নি প্রজ্বলিত
হইয়াছে। অদ্য অগ্নিদেব আমার সমস্ত দুঃখের অবসান করিবেন।
রাজা—(শীঘ্র অগ্রসর হইয়া) হে প্রিয়ে! এখনও তুমি উদাসীন হইয়া রহিয়াছ কেন?
Eng. Trans. Vásava—I am not speaking for my own self.
What more, cruel as I am, I have put Ságariká in chains, and
she is in danger. So, my lord, it behoves thee to save her.
King—What! Madam! Ságariká in danger! Then I fly
just for her rescue (I am come).
Vasubhuti—Why is Your Majesty taking to the folly of
the moths for nothing?
Bábhravya—Noble Vasubhuti has spoken aright, my lord!
Jester—(Pulling the upper garment of the King) Please do
not act rashly.
King—(Snatching away the skirt) Out, you fool! when
Ságariká is going to meet death, there is no use of surviving
her (Ságariká is dying; am I to save my life still any longer?)
(Enters the fire and appears to be suffocated with smoke)
Stop, stop, thou Fire! Withhold thy columns of (veiling)
smoke. What is the use of spreading the encircling brilliancy
of flames rising upwards? What will you do with your flames
as destructive as that of the fire at the time of universal disso-

चतुर्थोऽङ्कः 369
lution, when I have not been burnt to death by the fire of
separation from my sweet-heart ? 16.
Vásava—Alas ! My lord has launched in this at the words
of mine, an unfortunate creature. Then, let me also follow him.
Jester—(Going round and approaching) I shall lead the way
of Your Ladyship.
Vasubhuti—What ! Then the King of Vatsa has precipi-
tated himself into the fire ! After having witnessed the cruel
fate of the Princess, it is fit for me to offer my body also
to the fire here.
Bábhravya—( With tearful eyes ) O King, why have you
thus imperilled needlessly the race of Bharata ? ( lit :—
why have you caused the dynasty of Bharata to tremble in the
balance ? ) Or what is the use of lamenting ? Let me show the
proof of my fidelity.
King—(Gesticulating as if his right arm was throbbing)
How can I expect the result of this (throbbing) under the
present circumstances ? (Looking forward with joy and
anxiety) Ah ! Here is Ságariká standing beside the fire. Then
I shall just console her.
(Enter Ságariká in chains)
Ságariká—(Looking around) Alas ! Alas ! The blaze
encompasses me on all sides ! Today the god of fire will
put an end to all my sorrows.
King—(Approaching hastily) Oh, my dear ! Why are you
still indifferent ?
सागरिका—( राजानं दृष्ट्वात्मगतम् ) कहं अज्जउत्तो ! ता एदं
पेक्खिअ पुणोबि मे जीविदासा संवुत्ता । ( प्रकाशम् ) भट्टा !
परित्ताहि । (क)
(क) कथमार्थपुत्रः ! तदेतं प्रेक्ष्य पुनरपि जीविताशा संवृत्ता । भर्तः, परित्रायस्व ।
24

370 रत्नावली
राजा—भीरु ! अलं भयेन—
मुहूर्त्तमपि सह्यतां बहुल एष धूमोद्गमो
( अग्रतोऽवलोक्य )
अहह ? धिगिदमंशुकं ज्वलति ते स्तनात् प्रच्युतम् ।
( विलोक्य )
मुहुः स्खलसि किं ?—कथं निगड़संयतासि ! द्रुतं
( परिकरं बद्धा )
नयामि भवतीमितः प्रियतमेऽवलम्बस्व माम् ॥१७॥
( कण्ठे गृहीत्वा निमीलिताक्षः स्पर्शसुखं नाटयन् ) अहो ! क्षणादप-
गतोऽयं मे सन्तापः । प्रिये ! समाश्वसिहि समाश्वसिहि—
व्यक्तं लग्नोऽपि भवतीं न धक्ष्यति हुताशनः ।
यतः सन्तापमेवायं स्पर्शस्ते हरति प्रिये ॥१८॥
( अक्षिणी समुन्मील्य निरीक्ष्य च ) अहो ! महदाश्चर्य्यम् !
क्वासौ गतो हुतवहस्तदवस्थमेत-
दन्तःपुरं ( वासवदत्तां दृष्ट्वा ) कथमवन्तिनृपात्मजेयम् !
वासवदत्ता—(राज्ञः शरीरं परामृशन्ती सहर्षम् ) दिट्ठिआ अक्खद-
शरीरो अज्जउत्तो ! (क)
राजा—

चतुर्थोऽङ्कः 371
राजा— वसुभूतिरयं—
वसुभूतिः—देव ! दिष्ट्या वर्द्धसे !
राजा— वयस्य !—
विदूषकः—जेदु जेदु भवं । (क)
राजा—(विचिन्त्य सवितर्कम्) स्वप्ने मतिर्भ्रमति किं न्विद-
मिन्द्रजालम् ॥१८॥
विदूषकः—भो ! मा संदे हं करेहि । इंदजालं ज्जेव्व
एदं । भणिदं तेन दासीए पुत्तेण इंदआलिएण जहा अवस्सं
ज्जेव्व मम एक्को खेलणओ देवेण पेक्खिदव्वोत्ति । ता तं ज्जेव्व
एदं । (ख)
(क) जयतु जयतु भवान् ।
(ख) भो मा सन्देहं कुरु । इन्द्रजालम् एव एतत् । भणितं तेन दास्याः पुत्रकेण
ऐन्द्रजालिकेन यथा अवश्यमेव मम एकः खेलनकः देवेन प्रेक्षितव्यः इति । तत् तदेवैतत् ।
जीविताशा प्रियतमस्य राज्ञः दर्शनेनेत्यर्थः । मुहूर्त्तमिति । अंशुकं वस्त्रम् ।
निगड़संयतासि शृङ्खलितासि ॥१७॥ व्यक्तमिति । लग्नः अपि हुताशनः वह्निः भवतीं न
धक्ष्यति दग्धां करिष्यति । यतः यस्मात् ते तव अयं स्पर्शः सन्तापं हरते । तव स्पर्शस्य
शीतलत्वात् अग्नेः ते देहं दग्धुं न क्षमत्वम् । अग्नेः दाहकत्वं तव शीतलस्पर्शेन
ह्रियते । अग्नेरपि सन्तापम् अतिशयितस्य विरहतापस्य शैत्यमापादयितुं ते स्पर्शः
यदा क्षमः, तदा अग्निः तव देहं दग्धुं सर्व्वथा न क्षम इति भावः ॥१८॥ क्वासाविति ।
तदवस्थम् सा एव अवस्था यस्य तत् पूर्ववत् अदग्धम् अन्तःपुरम् इति शेषः ।
अग्निपरीतत्वेऽपि अन्तःपुरस्य न किञ्चित् वैपरीत्यम् इति भावः । उच्छ्वसिताः
जीविताः ॥१९॥

1. देव ! इदानीं प्रत्याज्जीविताः खः ।
2. विजयतां महाराजः ।

372 রত্নাবলী
Prose order—এষ বহুলঃ ধূমোদ্গমঃ মুহূর্ত্তং সহ্যতাম্। হাহা ধিক্! স্তনাৎ
প্রচ্যুতং তে ইদম্ অংশুকং জ্বলতি। মুहुঃ কিং বলসি? কথং নিগড়সংযতাসি! প্রিয়তমে
ভবতীম্ ইতঃ দ্রুতং নয়ামি। মাম্ অবলম্বস্ব ॥১৭॥
অয়ং অপি হুতাশনঃ ভবতীং ন ধক্ষ্যতি (ইতি) ব্যলীকম্। প্রিয়ে! যতঃ অয়ং তে স্পর্শঃ
সন্তাপং হরতি ॥১৮॥
অসৌ হুতবহঃ ক্ব গতঃ? এতৎ অন্তঃপুরং তদবস্থম্! কথम्! ইয়ম্ অবন্তিনৃপাত্মজা!
এষ বাভ্রব্যঃ! অয়ং বসুভূতিঃ! বয়স্য! কিং খলু মতিঃ ভ্রমতি? কিং নু ইদম্
ইন্দ্রজালম্! ॥১৯॥
Beng. Trans. সাগরিকা—( রাজাকে দেখিয়া স্বগত ) একি আর্য্যপুত্র যে! এখন
ইহাঁকে দেখিয়া আমার জীবনের প্রতি আবার আশা জন্মিল। ( প্রকাশ্যে ) মহারাজ!
রক্ষা করুন!
রাজা—भीरु, ভয়

चतुर्थোঽঙ্কঃ 373
বাভ্ৰব্য—মহারাজের জয় হউক! মহারাজের অভ্যুদয় লাভ হইয়াছে! আমরাও
পুনর্জীবিত হইলাম।
রাজা—এই যে বসুভূতি!
বসুভূতি—দৈববশে মহারাজের অভ্যুদয় হইয়াছে!
রাজা—বয়স্য!
বিদূষক—মহারাজের জয় হউক!
রাজা—( চিন্তা করিয়া সন্দেহের সহিত ) মন কি আমার স্বপ্নে ভ্রমণ করিতেছে!
অথবা ইহা কি ইন্দ্রজাল! ॥১৬॥
বিদূষক—সন্দেহ করিবেন না। ইহা ইন্দ্রজালই বটে। সেই দাসীপুত্র ঐন্দ্রজালিক
বলিয়াছিল, “মহারাজকে আমার আর একটি খেলা দেখিতেই হইবে।” ইহা তাই।
Eng. Trans. Ságariká—(Seeing the King—to herself)
Ah! the King! The sight of him inspires me once more
with the hope of life. (Aloud) Save me, Sire!
King—Fear not, timid girl! Bear one moment these
enveloping smokes. (Looking forward) Alas! your garment
dropped from your breast is ablaze. (Looking) Why are
you stumbling at every step? Are you then in chains?
(Girding up the loins) Dearest! Cling to me, I shall remove
you quick from this place. 17.
(Embraces her neck and closing the eyes feels the pleasure
of her touch) Ah! my affliction is off at once. My dear, be
composed.
Oh, dear, the fire though clinging (to you) will not burn
your person surely, as this (cooling) touch of yours is removing
my affliction. 18.
(Opening the eyes and looking around) What a wonder is
this! Where are the flames? The inner apartment is as it
was before. (Seeing Vásavadattá) Why! Here is the Princess
of Avanti!

374 . रत्नावली
Vásava-(Touching the King's body and joyfully) Fortu-
nately my lord is without any bodily injury.
King—This is Bábhravya here !
Bábhravya—Glory be to the great King ! Your Majesty is
now attended with prosperity. We are also restored to our life.
King—Here is Vasubhuti too !
Vasubhuti—Your Majesty is attended with prosperity
fortunately.
King—My friend !
Jester—Glory be to Your Majesty !
King—(Thinking—with doubt) Is my mind moving in a
dream, or is it an illusion ! 19.
Jester—There is no doubt about (the latter). That it is
an illusion forsooth ! That harlot's son, magician said that
Your Majesty must witness one of his tricks. This is nothing
but that.
राजा—देवि ! इयं त्वद्वचनादस्माभिरिहानीता सागरिका¹ ।
वासवदत्ता—(विहस्य²) अज्जउत्त ! जाणिदं मै सब्बम्³ । (क)
वसुभूतिः—( सागरिकां दृष्ट्वापवार्य ) बाभ्रव्य ! संदृशीयं राज-
पुत्त्राः ।
बाभ्रव्य˙—अमात्य ! ममाप्येतदेव मनसि वर्त्तते ।
वसुभूतिः—( प्रकाशं राजानमुद्दिश्य ) देव ! कुत इयं कन्यका ?
राजा—देवी जानाति ।
वसुभूतिः—देवी कुतः पुनरियं कन्यका ?
वासवदत्ता—अमच्च ! एसा क्खु सागरादो पाविदेत्ति
(क) आर्य्यपुत्र, ज्ञातं मे सर्व्वम् ।

1. कन्यका । 2. सस्मितम् । 3. अज्जउत्त आणिदं मए ।

: चतुर्थोऽङ्कः 375
भणिअ अमच्चजोगंधरायणेण मम हत्थे निक्खित्ता। अदो
ज्जेब्ब साअरिआत्ति सद्दाईअदि । (क)
राजा—(स्वगतम् ) कथं यौगन्धरायणेन न्यस्ता ! कथमसौ
मामनिवेद्य किञ्चित् करिष्यति !
वसुभूतिः—( अपवार्य ) बाभ्रव्य ! यथा सुसदृशो वसन्तकस्य
कण्ठे रत्नमाला अस्या अपि सागरात् प्राप्तिः तथा व्यक्तं सिंहले-
श्वरस्य दुहिता रत्नावलीयम् । ( इत्युपसृत्य—प्रकाशम् )
आयुष्मति ! रत्नावलि ! राजपुत्रि ! त्वमीदृशीमवस्थां गतासि¹ !.
सागरिका—(वसुभूतिं दृष्ट्वा सास्रम्²) कहं अमच्चो बसुभूदी ! (ख)
वसुभूतिः—हा हतोऽस्मि मन्दभाग्यः ! ( इति भूमौ पतति )
सागरिका—हा हदह्नि मंदभाइणी ! हा ताद ! हा
अम्ब ! कहिं सि ? देहि मे पडिवअणं । ( इत्यात्मानं पातयन्ती
मोहमुपगता³) (ग)
वासवदत्ता—( ससम्भ्रमम् ) कंचुइ ! इयं सा मम बहिणिआ
रअणावली । (घ)
बाभ्रव्यः—देवि ! इयमेव सा ।
(क) अमात्य, एसा खलु सागरात् प्राप्तेति भणित्वा अमात्ययौगन्धरायणेन मम
हस्ते निक्षिप्ता । अतएव सागरिकेति शब्द्यते ।
(ख) कथममात्यो वसुभूतिः !
(ग) हा हतास्मि मन्दभागिनी ! हा तात ! हा अम्ब ! क्वासि ? देहि मे
प्रतिवचनम् । (घ) कञ्चुकिन् ! इयं सा मम भगिनी रत्नावली ?

1. आयुष्मति, न खलु राजपुत्री रत्नावली त्वमिनामवस्थामुपगता ! 2. विलोक्य ।
2. इति वसुभूतेरुपरि पतन्ती मोहमुपगता ।