रसार्णव (शैव रस-तन्त्र - प्राचीन भारतीय खनिज रसायन, धातुवाद एवं रस-चिकित्सा सटीक)

सप्तदशः पटलः । ३८७
पञ्चमांशेन मिश्रं तत्¹ तारं तालं च वेधयेत्² ।
तत्तालं³ मेलयेत्तारे द्रुतं सिक्तेन⁴ तेधयेत् ॥ ९१ ॥
रससैन्धवमेकैकं तिलसञ्जीं⁵ द्वयं द्वयम् ।
टङ्कणैकं कनकरसे⁶ मर्दयेद्दिवसत्रयम् ॥ ९२ ॥
तेन लिप्तं ताम्रपत्रं⁷ धमेदावर्त्तितं⁸ पुनः ।
इङ्गुदं सतालमूलं⁹ दध्यम्लेन तु पेषयेत् ॥ ९३ ॥
तन्मध्ये ढालयेच्छुल्वं सप्तवारं¹⁰ दलं भवेत् ।
तृतीयांशेन वौजस्य मेलयेत् परमेम्बरि¹¹ ॥ ९४ ॥
लाङ्गली चित्रको दन्ती ह्यग्नोत्तरवारुणी¹² ।
गोधावती वज्रवल्ली¹³ श्वेताऽर्कः शक्रवारुणी¹⁴ ॥ ९५ ॥
(1) पञ्चमांसे घनं तारं, a variant in D. K has only पंचमांशेन घन.
(2) तारवङ्गं तु वेधयेत्, a variant in B. तार तालं च बन्धयेत्, a variant in D.
K has तारं वङ्गं च वैधयेत्, (3) B has तहुलि. D has तप्तारं. (4)
B reads हुता सिक्तेन. D reads घृत सिक्तेन. Both are incorrect. (5)
B reads सिलासञ्जिं. (6) D reads कनकं रसे, which is incorrect. (7)
B has ताम्रं पलं. D has ताम्रपात्रं. Both are incorrect. (8) D reads
धमेद्याचितितं, which has no clear sense. (9) इङ्गुदीमूलतालमूलं, a
variant in B. इङ्गुदीसजतालमूलं, a variant in D. इंगुदिसमतामूलं, a variant
in K. (10) K reads शतवारं. (11) D has only परमेम्बरि
out of this hemistich. (12) D reads इद्युतत्वरुणो, which is incor-
rect. (13) B reads गोधापती, which is not correct. D has गन्ध-
वज्रवल्ली च, K has गोधावर्ती वल्लो. Both are incorrect and incomplete.
(14) B reads शतवारुणी. D reads खेताकं, which is incorrect.

: B. reads -चतुर्थंशा. or B. reads -चतुर्थंशा.? Wait, look at footnote 1: in B. has dot. In 4: B. reads has a dot!)
Then:
(5) D
reads संधाता, which is incorrect. (6) D has सप्ताहात् परिचोदयेत्. K
has सप्ताहादुपरि योजयेत्. (7) क्रियमाणे जायते तत्, a variant in D.
निषेक क्रियमाणे तु, a variant in K. Both the readings are incorrect. (8)
D reads शुल्बं शोधनं परम्, which mars the metre. (9) B reads तालः.
D reads तं तु. K wants this term. (10) वापयित्वा त्रिक्ष यावत्,
a variant in D. K reads खपयोलांधमूषायां, which is incorrect. (11)
D has तावद्वत्सन तत् पुनः, which is incorrect. K has त्रिधा संवर्त्तयेत् पुनः.
(12) शुक्लवर्गसुधाक्षार, a variant in B. शुक्लं वर्णं त्रिधा चौनं, a variant in D.
शुक्लवर्गणिधाक्षारं, a variant in K. (13) B reads कंबुश्च. D reads
`दन्

सप्तदशः पटलः । ३८९
पादमेतत्सुरासेकै¹र्जायते नखपाण्डुरम् ॥ १०० ॥
त्रयोऽयस्कान्तभागाः² स्युरारतारद्वयं तथा ।
वङ्गस्य³ दश भागाः स्युस्तारवेधेन⁴ वेधयेत् ॥ १०१ ॥
आरस्य द्विगुणं तारं तारात् कान्तं चतुर्गुणम् ।
कान्तादष्टगुणं⁵ वङ्गं तारवेधेन वेधयेत्⁶ ॥ १०२ ॥
तालं सूतं समं कृत्वा वज्रीक्षीरेण मर्दितम् ।
पुटं दत्त्वा तु यन्त्रेण सत्त्वं पतति शोभनम् ॥ १०३ ॥
वङ्गमावर्त्य देवेशि वज्रीक्षीरेण⁷ पेषयेत् ।
एकविंशतिवाराणि वङ्गशोधनमुत्तमम् ॥ १०४ ॥
तद्वङ्गं जारयेत् सूतं समं वा⁹ द्विगुणादिकम् ॥ १०५ ॥
भल्लातराजिकातैल¹⁰-शङ्खचूर्णविडेन च¹¹ ।
नागवङ्गे भवेत्तेन समं वङ्गेन सारणात्¹² ॥ १०६ ॥

३८० रसार्णवे
तमुपायं प्रवक्ष्यामि मार्दवं येन जायते ॥ १०७ ॥
घृतं दधि पयः^१ क्षौद्रं विल्वजम्बीरकद्रवैः^२ ।
गुड़स्तैलसमायुक्तो^३ निषेकात्^४ मृदुकारकः^५ ॥ १०८ ॥
गजदन्ता हयनखा^६ मेषशृङ्गं च सैरिभम्^७ ।
कम्बु^८निर्याससंयुक्तं सप्तवारं निषेचयेत्^९ ॥ १०९ ॥
सहस्रधा स्फुटितं दलं भजति^१० मार्दवम् ॥ ११० ॥
ज्योतिष्मतीकुसुम्भानां^११ तैले कारञ्जकेऽपि वा^१२ ।
निषेकः शस्यते^१३ऽत्यर्थं कनकस्य विचक्षणैः ॥ १११ ॥
आवर्त्यमानं तारे च^१४ यदि तन्नैव^१५ निर्मलम् ।
काचटङ्कणवापेन क्षिप्रं निर्मलतां व्रजेत् ॥ ११२ ॥
मधुक^१६मधुमेषाख्य-सौराष्ट्रीगुड़सैन्धवैः^१७ ।
(1) B reads घृतसृष्टिमधु. (2) विल्वजंबीरकंदल्नि, a variant in B.
(3) गुड़तैलसमायुक्ता, an incorrect variant in D. (4) D and K read
वावयेत्. (5) D has मृदुकारकम्. K has मृदुकारकै. (6) B reads
हयनखो. (7) शृङ्गं चैव सैन्धवं, an incomplete charaṇa in D. मेषीशृङ्गं
च सैंधवं, a variant in K. (8) D and K read कङ्गे, which seems to
be incorrect. (9) D reads सप्तवाराणि सेचयेत्. (10) D has
सहस्रधा वस्फुटितं दले भवति. K has सहस्रधा च स्फुटते दले भवति. (11) ज्योति-
र्मत्तसुभानां, an incomplete charaṇa in B. (12) कारंजिकैऽपि वा, a
reading in D. (13) K reads सास्यते. (14) B reads तारेष.
K reads तत्तारे. (15) D reads तं नैव, which is incorrect. (16)
B, D and K read मधुकं, which is not accurate. (17) D reads
गन्धमेध्वम्.

सप्तदशः पटलः । ३८२
शुक्तिकाम्बुखुरावापं¹ चन्द्रार्कं मृदु जायते ॥ ११३ ॥
मधुतैलघृतैश्चैव² वत्समूत्रे निषेचनात्³ ।
जायते खरसत्त्वानां दलानाामपि मार्दवम् ॥ ११४ ॥
चिञ्चारसेन सामुद्रैः क्षीरे चार्कस्य⁴ वह्निना ।
विशुद्धं जायते तारं शङ्कुकुन्देन्दुसन्निभम् ॥ ११५ ॥
यदि तन्निर्मलं⁵ नैव तदा⁶ तद्वत् पुनः पचेत् ।
विधिरेष⁷ समाख्यातस्तारकर्मणि पूजितः ॥ ११६ ॥
कङ्गुणी⁸तैलमञ्जिष्ठा-हरिद्रायष्टुकुङ्कुमम् ।
निषेकात् कुरुते हेम बालार्कसदृशप्रभम् ॥ ११७ ॥
शुल्कार्धं गन्धकं दत्त्वा तदर्धं मृतसूतकम्⁹ ।
चाङ्गेरी¹⁰स्वरसेनेव मर्दयेद्वासरत्रयम् ॥ ११८ ॥
मृतं¹¹ चित्ररसेनेव लेपयेद्धेम पाण्डुरम् ।
पक्त्वा¹² पञ्चमृदा देवि हेमोत्कर्षसमुत्तमम् ॥ ११९ ॥
(1) सिक्तमम्बुखुरावापं, a variant in D. मुक्तिकचुलुगवापं, a variant in
K. (2) मधु तैलं घृतं चैव, a variant in D. मधुतैलघृतं चैव, a variant
in K. (3) वत्स्याभिष निषेचयेत्, a variant in B. वत्समूलानि
सेचनात्, a variant in D. Both the variants have no clear sense.
(4) D reads क्षीरं वार्कस्य, wherein the first term is incorrect. (5)
B and D read सं निर्मलं, which is incorrect. (6) D reads तद्य.
(7) D reads erroneously विधिरैषा. K reads विधिरेव. (8) K has
कंगुणि. (9) B has मृतपारदं, which seems to be incorrect. (10)
B reads, श्राङ्गेरी, which appears to be incorrect. (11) D reads
द्रावितं, which mars the metre. (12) D and K read काया.

' or 'म्रे' or 'प्ते'.
Wait, in footnote (6): 'त' then 'प्ते' or 'म्रे'?
Wait, let's look at the bottom: it has a curved hook going left/down?
No, it's: त - प्ते. But wait, does 'त' have an e-matra? No.
Let's look at the next word: 'तैले.'
Yes, "तप्ते तैले." - wait, could it be "ताम्रे तैले"?
Wait, if main text has "रक्ततैले" (in red oil), variant in K is "तप्ते तैले" (in heated oil). That is a very common variant in Rasashastra texts!
Wait, let's look at the letter again: could it be 'ताम्रे'?
Look at the first letter: it is 'त', no ā-matra. But wait, look at 'म' in 'मातुलुङ्गाम्ले' (L11): 'म' has a loop on the left.
In fn (6), the second letter has a loop on the left: it looks like 'म्रे' or 'प्ते'.
Wait, why would K read 'तम्रे तैले'? That's not a word. If it's a typo in the book, or does it say 'ताम्रे तैले'? Look before the 'त': there's no stroke. But

सप्तदशः पटलः । ३६३
भावितं बहुशः क्षिप्तममृतांशेन¹ वर्णदः ॥ १२६ ॥
शतशः कङ्कुषीतैले ताम्रं हेम्ना समं द्रुतम्² ।
माक्षिकेण शतावापं शतांशेन तु वर्णकृत्³ ॥ १२७ ॥
कार्पासबीजदरद⁴-तुल्यसैन्धवगैरिकैः⁵ ।
पवालस्तम्ब⁶मञ्जिष्ठा-रक्तचन्दनविद्रुमैः⁷ ॥ १२८ ॥
गुड़भल्लातकस्नेह⁸-बकविष्टेष्टकायुतैः⁹ ।
आवापाज्जायते श्वेतं¹⁰ कनकं रविसन्निभम्¹¹ ॥ १२९ ॥
रक्ताष्टकं त्रयो भागाः¹² त्रयो भागाः समुद्रजम्¹³ ।
सितार्कपत्रतोयेन¹⁴ पुटो वर्णप्रदो भवेत्¹⁵ ॥ १३० ॥
(१) B reads क्षिप्रममृतांशेन. D reads क्षिप्तममृतांशात्. K reads क्षिप्र
चामीव्यंशात्, which is incorrect. (२) ताम्रैवात्समद्रुतं, a variant in B.
ताम्रे हेम्ना रसं द्रुतं, a variant in D, which is not correct. (३) D
reads the whole hemistich thus : माक्षिकेन शतांशेन नूतष्णवापनद्रवेत्, which is
partly incorrect. K wants शता. (४) B and D read कार्पासबीजं
दरदं. (५) D reads तुल्यसैन्धवगैरिकः, which is incorrect. (६) D
reads पद्मस्कन्देन. K reads पवालनक्त. (७) D and K read मिश्रितैः
instead of विद्रुमैः. (८) गुड़ं भल्लातकस्नेहं, a variant in D. (९)
बकविष्टाष्टकायुतैः, a variant in D. वत्सृष्टेष्टकायुतैः, an incomplete variant
in K. (१०) B reads देवि. D reads श्रेष्ठ. (११) B has रवि-
समभं, D has विद्युत्सप्रभम्. (१२) B has रक्तोटक. D has काकविट्
अश्वविट् चैव. K reads सरक्ताष्टकत्रयो भागाः. (१३) B has सामद्रं योनयो द्वितं.
K has सामुद्रं योजयेद्विधं. Both the readings are unintelligible. (१४)
सिताकँपत्रतापेन, a variant in D. (१५) पुटवर्णप्रदापयेत्, an incorrect
variant in D.
5⁰

३९४ रसार्णवे
रक्तपीतौ¹ समौ कृत्वा ताभ्यां तुत्थं च² माक्षिकम् ।
करञ्जतैलेनालोद्य मूकंमूषागतं³ धमेत् ॥ १३१ ॥
सकृत् पीतं⁴ दशांशेन दश पीतशतेन च⁵ ।
शतं पीतसहस्रेण⁶ कोटिमर्धेन विध्यति⁷ ॥ १३२ ॥
शतशः किंशुकस्वेदे भावितं⁸ प्लवकं पुनः ।
सटङ्कणपुटेनैव⁹ वर्णोत्कर्षप्रदं¹⁰ भवेत् ॥ १३३ ॥
लोहचूर्णं¹¹ त्रयो भागा गैरिकां द्विगुणं तथा¹² ।
मधुककुमुदाक्षोभिः¹³ मूत्रेणापि निषेचयेत्¹⁴ ॥ १३४ ॥
पेषयेत् कोद्रवेणैव¹⁵ गोडमद्ध्ये¹⁶ तु निक्षिपेत् ।
(१) D has रक्तपित्ती. (२) D reads तुत्थं च, which is incorrect.
(३) B reads अंधमूषागतं. D and K read मूकंमूषागतं, wherein the
middle term is incorrect. (४) D reads पाद. (५) दद्यात्
पीतेन च पृथक्, a variant in D. (६) शतपीतं च सङ्गेन, a variant in D.
शतपीतसङ्गेना, a variant in K, which is incomplete. (७) B reads
कोटिमर्धं न विध्यति. D reads कोटिमूर्द्धेन तिष्ठति. K reads कोटिमर्धं न तिष्ठति.
(८) D reads erroneously अवैतं. (९) सटंकणं तु पुटमात्, a variant in
B. (१०) D and K read वर्णोत्कर्षप्रमं, which is not correct. (११)
D reads लोहचूर्णं. (१२) गैरिका द्विगुणस च, a reading in B. गैरिका
द्विगुथाय च, a reading in D. गैरिकं द्विगुणस च, a reading in K. All are
inaccurate. (१३) मधुककुमुदाक्षाणामि, a variant in B. मधुकुन्देन क्षुब्दांभो,
a variant in D. मधुकुंदैनुक्षुंदातौ, a variant in K. All are partly incor-
rect. (१४) B reads च पेषयेत्. K reads च सेचवेत्, which is incorrect.
(१५) पेषयेद्रववेनैव, a variant in D. पेषेद्रुद्गद्वेनेव, a variant in K. (१६)
D reads नीलमद्ध्ये.

न्मृदुवह्निना" -> "तद्द्हेन्मृदुवह्निना" or "तद्दहेन्मृदुवह्निना".
Wait, look at: त, then द्, then ह with ए: 'द्हे'!
So it is "तद्द्हेन्मृदुवह्निना" or "तद्दहेन्मृदुवह्निना"?
Let's check the letters:
त (ta)
द (da) with virama? No, it's a ligature: द् + ह with e-matra = द्हे!
So: "तद्द्हेन्मृदुवह्निना" or "तद्दहेन्..."? Wait, in line 13:
It's त - द् - हे - न्... wait, is there one द् or two?
There is त, then a compound consonant with an e-matra above it, then न्, मृ, दु, व, ह्नि, ना.
The compound consonant has: a loop at top like द, and ह at bottom! That is द् + ह = द्ध/द्ह.
Wait, does it have an extra द?
No, it's: तद्हेन्मृदुवह्निना!
Wait, look at footnote 14:
"(14) D has तद्हैतद्भवश्लिना, which is incorrect."
Notice D has 'तद्है...'!
So the text has 'त

तावत् पचेत् पचेद्धीमान्¹ यावद्विध्वंसतां व्रजेत् ।
ततस्तच्छीतले² ज्ञात्वा तोये निर्वापयेत्ततः ॥ १४२ ॥
[तावदेव³ विधिः कार्यो यावद्वर्णः समागतः ॥ १४३ ॥
ततस्तापयेद्भूयो गोशकृच्चूर्णसंयुतम् ।
तप्तं तपनतप्तात्र लवणे प्रक्षिपेद्बुधः ॥ १४४ ॥
प्रक्षाल्यं तु ततो हेम पचेल्लवणगैरिकैः ।
कषणैश्च तु संशोध्य भूयो भूयो विचक्षणः ॥ १४५ ॥
लेपयेत् पुटयेच्चैव वर्णसंजननाय च ।
तारारिष्टं तु देवेशि रक्ततैलेन पाचयेत् ॥ १४६ ॥
निक्षेपयेच्च शतशो दलं रक्ष्यति रञ्जितम् ॥ १४७ ॥
रसोपसर्गं तु निर्द्दहेन्नागवङ्गयोः ।
नागवङ्गौ पुनः शुल्वे शुल्वं तारे तु निर्द्दहेत् ॥ १४८ ॥
तारं निषिक्तं देवेशि रक्ततैले पुनः पुनः ।
जायते हेम कच्चा

सप्तदशः पटलः । ३६७
एकेको रसहेमांशः शतवेध इति स्मृतः ॥ १५२ ॥]
अनेन क्रमयोगेण सहस्रांशेन वेधकः¹ ॥ १५३ ॥
मूषां² तु गोस्तनीं कृत्वा दलपूर्णां तथा दृढाम्³ ।
धमेद्दलं निर्मलं तत्⁴ घृतमुच्छोल्लितं यदा ॥ १५४ ॥
क्रामणेन समायुक्तं रसं दत्त्वा तु वेधयेत् ।
दलपत्रं रसालिप्तं ताम्रपात्रान्तरे⁵ स्थितम् ॥ १५५ ॥
उपरिष्टान्मृदा लिप्तं दत्त्वा मृद्वग्निमेव च ।
बीजसंयुक्तमावर्त्य ध्मापयेन्मतिमान् सदा ॥ १५६ ॥
टङ्कणं तिलचूर्णं च शीतले तु निवापयेत्⁶ ।
रससिद्धं तु⁷ कनकं पलैकं ध्मापयेद्भुवि ।
उद्धृत्य पुनरुत्थाप्य⁸ विक्रेयं तत् सुरेश्वर ॥ १५७ ॥
पुनरन्यं प्रवक्ष्यामि रसवेधो⁹ यथा भवेत् ॥ १५८ ॥
तिलसर्षपचूर्णस्य द्वे पले च प्रदापयेत्¹⁰ ।
द्वे पले च हरिद्राया एकत्रैव तु मर्दयेत्¹¹ ॥ १५९ ॥
(1) B has सहस्रांशादिदोषतः. D has सहस्रांशेन विधायकः, which is incor-
rect. (2) D and K read मूषां, which is incorrect. (3) दलं
पूर्वं तथा दृढं, an incorrect variant in D. (4) D and K read च.
(5) B reads ताम्रं पात्रातरे. K reads ताम्रपत्रांतरे, which is incorrect. (6)
D reads शीतलेन तु पेषयेत्. K reads क्षितलेन निवापयेत्, which is partly incor-
rect. (7) D reads रसं विद्धे तु, which is incorrect K reads रस-
विद्धं तु. (8) D reads पुनरुत्थाय, which is unintelligible. K reads पुन-
रुत्थाप्या. (9) B reads रसवेद्धाः. D and K read रसवेधं. Both are
incorrect. (10) D and K read द्वे पली च हरिद्रया, wherein the last
term is incorrect. (11) This hemistich is not found in D and K.

३८८ रसार्णवे
मर्दयेन्मृन्मये पात्रे पलपञ्चक¹पन्नगम् ।
वापयेत् सिद्धसूतेन² शलाकां चैव चालयेत्³ ॥ १६० ॥
पुनश्च वापयेत्तावत्⁴ यावत् कठिनतां व्रजेत्⁵ ।
तन्नागं जायते दिव्यं जाम्बूनदसमप्रभम्⁶ ॥ १६१ ॥
उद्घाटं⁷ कथयिष्यामि रसविद्धं च पन्नगम्⁸ ॥ १६२ ॥
घोषाकृष्टं तु यत् शुल्कं⁹ षोडशांशेन¹⁰ योजयेत् ।
एकीकृत्य¹¹ समावर्त्त्य छागमूत्रे निषेचयेत् ।
सर्व्वदोषविनिर्मुक्तं जायते हेम शोभनम्¹² ॥ १६३ ॥
लोहवेध इति ख्यातो विस्तरेण सुरेश्वरि ॥ १६४ ॥
यथा लोहे तथा देहे कर्त्तव्यः सूतकः सदा ।
समानं कुरुते देवि प्रविशन्¹³ देहलोहयोः ॥ १६५ ॥
(1) D reads पलं पंचक. K reads पलं पंचक. (2) दापयेदश्वमूत्रेण,
a variant in D. K reads वद्धसूतेन. (3) D reads शालाकीं चलापयेत्,
which is incorrect. (4) B reads पञ्चात्. D reads पञ्चाद्दापयेद्धरिद्रा,
an incomplete variant in D. (5) K has the following hemistich
after व्रजेत् :—संवापयेद्धरिद्रां तु यावत् कठिनतां व्रजेत्. (6) D reads जम्बूनद-
समन्वितम्, which is not correct. (7) उद्धारं is the readings in D.
(8) D has रससिद्धिं च पावनम्. K has रसबंधं च पन्नगं. (9) D reads
खल्कं तु, which is incorrect. (10) K reads erroneously षोडशांश.
(11) D and K read एकीकृत्या, which is grammatically incorrect.
(12) D has मम शोभनम्, which is incorrect. (13) D reads प्रलयात्.
K reads प्रस्रवं.

सप्तदशः पटलः । ३८९
पूर्व्वं लोहे परीक्षेत ततो¹ देहे प्रयोजयेत् ।
तत्समाचक्ष्व देवेशि किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ १५६ ॥
इति श्रीपार्वतीपरमेश्वरसंवादे²
रसार्णवे रससंहितायां
लोहवेधो नाम³
सप्तदशः पटलः ॥ १७ ॥
(1) D reads erroneously बद्धो.
(2) B wants this line.
(3) D and K have लोहविधाने नाम. This is not correct, as we see in the
beginning of the next पटल लोहवेधाः &c. and not लोहविधान.

अष्टादशः पटलः ।
—❖—
श्रीदेव्युवाच ।
लोहवेधाख्यया देव यदर्थमुपवर्णिताः¹ ।
तं देहवेधमाचक्ष्व येन स्यात् खेचरी गतिः² ॥ १ ॥
श्रीभैरव उवाच ।
प्रथमं शोधयेद्देहं पश्चात् कल्पं समाचरेत् ।
अन्यथा न³ भवेत् सिद्धिः रसे चैव रसायने ॥ २ ॥
प्रातः प्रातः पिबेदादौ त्रिदिनं घृतसैन्धवम्⁴ ।
केतक्याः स्तनजं⁵ क्वाथं तदनु⁶ त्रिदिनं पिबेत् ॥ ३ ॥
विधिना स्वेदनं कृत्वा सयवक्षारमर्करम्⁷ ।
त्र्यहं पिबेद्वराक्वाथं⁸ सदेवासुरवन्दिते⁹ ॥ ४ ॥
क्वाथं¹⁰ कटुकरोहिण्याः सम्यग् जाते विरेचने¹¹ ।
त्रिदिनं यावकान्नं च¹² भुञ्जीत घृतसंयुतम् ॥ ५ ॥

(1) लोहवैधाख्यया देवि यदर्थमुपवंदितः, an incorrect variant in D. (2)
D reads खेचरा गतिः, which is incorrect. (3) D and K read नान्यथा
तु. (4) D reads घृतसैन्धवः, which is incorrect. (5) B has
केतकिसनशे. D has केतच्यास्तनजं. K has केतकास्तनजं. (6) B reads
तदातु. D reads तदैते. (7) D reads प्रर्कराम्, which is incorrect.
(8) D has पिबेदक्तिकं, which is incorrect. K has वरक्वाथं. (9) सर्व-
बासुरवंदिते, a variant in B. ससदेवाशुरवन्दिते, a variant in D. (10)
K reads क्वाथ. (11) B reads विरेचनं. (12) B has दिनं यावकान्नं तु.

. K reads चिमासे मध्यभुक्त,
Wait, does it say "प्रत्यहम्." or "प्रत्यहं."?
Look at: "त्रिमासैः प्रत्यहं." or "त्रिमासैः प्रत्यक्."?
Wait! Look at the word: "त्रिमासैः प्रत्यक्."?
Wait, in line : "त्रिमासं प्रत्यहं¹⁰ पिवेत् ।"
In footnote (10): "D reads त्रिमासैः प्रत्यक्."?
Wait! Look at the letter after "प्रत्य":
Is it "ह" with anusvara, or "क्"?
Wait, look at "प्रत्यक्." - the letter is 'क्'! It has a vertical line with a loop on the left and a hook on the right: that's a 'क'! With a virama? Or is it 'हं'?
Wait, compare it with 'क' in 'भुक्त' right next to it: 'चिमासे मध्यभुक्त,'.
Look at the character after 'प्रत्य': it has the vertical stem, a left loop, and a right hook! It is 'क्.' or 'क.'! Wait, wait, why would D read 'त्रिमासैः प्रत्यक्'? 'प्रत्यक्' is a real Sanskrit word (meaning inwards, westward, or each/every, or variant of प्रत्यहं)! Wait, or is it 'प्रत्यहं'? No, look at 'ह' in 'अष्टादशः' or 'भूत्वा' or 'गृह':

४०२ रसार्णवे
शोधितं व्योमताप्याभ्यां¹ पतितं तदनन्तरम्² ।
तन्दुलीयकभृङ्गाङ्ग³-पेषितं वापितं⁴ रसम् ।
चारोटमिति सेवेत⁵ प्रथमं देहसिद्धये⁶ ॥ १२ ॥
अथवा भक्षतां प्राप्तं⁷ षट्वारं⁸ कञ्चुकयोगतः ।
यावत् संवत्सरं पूर्णं तावदारोटकं भजेत्⁹ ॥ १३ ॥
शिखाजतु¹⁰क्षौद्रविडङ्गसर्पि¹¹
र्लौहाभयापारदताप्यभस्म¹² ।
चापूर्यते दुर्बलदेहधातून्¹³
त्रिपञ्चरात्रेण यथा शशाङ्कः ॥ १४ ॥

(1) B has शोधितव्योमताप्या, an incomplete variant. D has शोधितं
व्योम तां याति, which is senseless. K has शोधितं व्योम ताप्यं हि. (2)
D reads तं तदनन्तरम्, an incomplete charana. (3) तण्डुलक भृङ्गाङ्गं
in D. तंडुपूवलंगाङ्गं in K. Both are incorrect variants. (4) योषितं
वासितं, an incorrect reading in D. K wants वापिसं. (5) D reads
आरोटमिति संवृते, wherein the last term is incorrect. K reads संभूते.
(6) D reads देहशोधये, which is grammatically incorrect. K reads
erroneously देहसिद्धयेत्. (7) B has यातं. D has प्रोक्तं, which is
incorrect. (8) B reads षड् वा. (9) K reads भवेत्.
(10) K reads शिखांजन. (11) K has विडवंगसर्पि. D has क्षीरविडङ्ग-
लोहा. K has क्षौद्रवीडांकवं, which seems to be partly incorrect. (12)
तथाभयपारदताप्यसङ्गा, an incorrect variant in D. (13) आपूर्या दुर्वहनेव
देहै धातून्, an incorrect reading in D. चापूर्यं तद्वलदेहधातून्, also an incor-
rect reading in K.

): English digit 5! In line 20: "(5) विभागामलक"
Look at (6): "(6) B has"
Look at (7): "(7) मधुसंमिश्रितं"
Look at (8): "(8) B reads"
Look at (9): "(9) K reads"
Look at (10): "(10) D and K have"
Look at (11): "(11) लिह्याद्रसं..."
Wait, but look at the font of 5 in line 22: "(5) K reads" -> wait!
In line 22: after "a variant in B.", it says "(9) K reads"!
Wait, why does it look like 9? Wait, in line 22:
"(8) B reads एवं वर्षोपयोगेन. (9) K reads" -> wait, is that '(9)'? Yes, it's '(9)'!
And in line 20: "(5) विभागामलक".
And in line 24: "(11)"!
Yes, they are Latin/English digits: (1), (2), (3), (4), (5), (6), (7), (8), (9), (10), (11)!
Wait, look at superscript numbers in the verse text:
Line 2: क्षौद्र¹-
Line 3: रसं²
Line 3: कान्त³
Line 7: तत्⁴
Line

४०४ रसार्णवे
वर्षं वर्षार्धमथवा पूर्व्वमेवं¹ तु भक्षयेत् ॥ २२ ॥
वज्रजीर्णे रसो² देवि ह्युत्तमः³ परिकीर्त्तितः ।
मध्यमो हेमजीर्णस्तु तारजीर्णोऽधमः⁴ प्रिये ॥ २३ ॥
हेमजीर्णे भक्षसूते⁵ रुद्रत्वं भजिते⁶ व्रजेत् ।
विष्णुत्वं तारजीर्णे तु⁷ ब्रह्मत्वं भास्करेण तु ॥ २४ ॥
तीक्ष्णजीर्णे धनाध्यक्षः सूर्य्यत्वं चपलाक्षये तु⁸ ।
वाजरे तु⁹ शशाङ्कत्वम् अनलत्वं तु रोढ़के¹⁰ ।
सामान्येन तु तीक्ष्णेन शक्रत्वं प्राप्नुयान्नरः ॥ २५ ॥
एवं यो लोहजीर्णं तु भक्षयेद्गाससूतकम्¹¹ ।
जलेन जलरूपः स्यात्¹² खलेन खलतां व्रजेत् ॥ २६ ॥
तेजोऽधिके तथा तेजः वायोरप्यधिको बली ।
हर्त्ता कर्त्ता स्वयं साक्षात् प्रापानुग्रहकारकः ॥ २७ ॥
(1) B and D read पूर्व्वमेकं. (2) D reads वद्यचाररसो, which
seems to be incorrect. (3) K reads ह्युत्तमः. (4) B reads
erroneously तारजीर्णसमः. D reads ताराजीर्णोधमः, which is also incorrect.
(5) हेमजीर्णे भक्षसूतो, a variant in D. हेमजीर्णे भक्षसूतं, a variant in K.
(6) D reads भचितं. K reads भचितो. Both are incorrect. (7)
B reads तारजीर्णस्तु. D reads विष्णंत्वं तारजीर्णे तु, wherein the first term is
incorrect. (8) B has सूर्य्यत्वं तु पटागले. D has सूर्य्यस्त्वं च प्रतन्यते. K has
सूर्यस्त्वं चपगले. (9) D reads वौजरे तु, which is incorrect. (10)
This charaṇa is not found in D. K has चमरत्वं तु मारीउचे, which seems
to be incorrect. (11) B reads सूतके, which seems to be incorrect.
(12) B has जलरुपं च D has जलरूपस्य (जलदपः स).

अष्टादशः पटलः । ४०५
यत्र¹ मूत्रपुरीषं तु साधकस्तु परित्यजेत्² ।
पाषाणो मृन्मयं तत्र सृष्टं भवति काञ्चनम्³ ॥ २८ ॥
प्रस्वेदस्रस्र⁴ गात्रस्य लोहान्यष्टौ च वेधयेत् ।
तत् सर्व्वं कनकं नित्यं⁵ भक्षिते द्वादशे⁶ पले ।
वज्रतुल्यो महादेवि अजरामरकारिणि⁷ ॥ २६ ॥
भस्मसूतं तथा तारं⁸ भक्षयेत् षोडशं पलम्⁹ ।
अथवा तारजीर्णे तु भक्षयेद्भस्मसूतकम् ।
शुक्लञ्च वङ्गघोषं च¹⁰ तत्स्वेदात् तारतां व्रजेत् ॥ ३० ॥
अथवा¹¹ तीक्ष्णजीर्णे तु भक्षयेद्भस्मसूतकम् ।
मूत्रेण तस्य सृष्टं तु वङ्गं व्रजति¹² तारताम् ॥ ३१ ॥
एतैकेन निषेकेण¹³ स्तम्भनं नागवङ्गयोः¹⁴ ॥ ३२ ॥
गुञ्जामाचं¹⁵ रसं देवि हेमजीर्णं तु भक्षयेत् ।
(1) D and K read यस्य, which seems to be incorrect. (2) D
has साधकस्य प्रयोजयेत्. (3) This hemistich is not found in K. (4)
D reads प्रचेपाद्वाह्य. (5) D reads नीला. (6) प्रक्षिपेद्वादशे, a variant
in D. (7) K reads अजरामरकारकं. (8) This hemistich is not
found in D. (9) B reads षोडशे पले, which is grammatically
incorrect. This hemistich is not found in D. (10) This hemistich
and the next one are not found in B. D reads शुक्लीवचं वङ्गघोषै. K reads
शूलीचं. (11) D reads अन्यया. (12) B and D read भवति,
which is incorrect. [व्रजति is the correct reading.] (13) D reads
विषेचेन. K reads विक्षेपेण. Both are incorrect. (14) B reads
यस्रवंगयोः. D reads समनं. (15) B reads गुञ्जाताम्रं [मानं].

४०६ रसार्णवे
द्विगुञ्जां तारजीर्णस्य रविजीर्णस्य तन्मयम्¹ ॥ ३३ ॥
तीक्ष्णाभ्रकान्तमाषकं² गुच्छैका द्राविका भवेत्³ ।
वज्रवैक्रान्तजीर्णं तु भक्षयेत् सर्पिषान्वितम्⁴ ॥ ३४ ॥
नागं वङ्गं रसं भस्म⁵ विषोपविषसंयुतम् ।
मात्रायुक्तं ततश्चैव⁶ भक्षयेच्च रसायने⁷ ॥ ३५ ॥
हेम तारं तथा कान्तं जायतेऽग्निसहं क्रमात् ।
सद्यस रसराजोऽयं देहसिद्धिं प्रदापयेत् ॥ ३६ ॥
वज्रायस्कान्तमाक्षीक-वैक्रान्ताभ्रककाञ्चनैः ।
एतैर्जीर्णैर्यथालाभं रसः शस्तो रसायने⁸ ॥ ३७ ॥
षडेवोपरसांश्चैव⁹ भक्षणार्थं च वाहयेत्¹⁰ ।
भक्षणात्तीक्ष्णजीर्णस्य¹¹ पलमेकं तु भक्षयेत्¹² ॥ ३८ ॥
दशवर्षसहस्राणि वज्रकायः स जीवति¹³ ॥ ३६ ॥
एवञ्च द्वादशपलं तीक्ष्णजीर्णं तु भक्षयेत् ।

(1) B has चतुगुंञ्जाः वपुजीर्णस्य, which destroys the metre. (2) D
has an incomplete charaṇa—तीक्ष्णाभ्रकान्त. K has तीक्ष्णाभ्रकान्तमपि. (3)
B reads द्रवलो. D wants this charaṇa. K reads द्रावको, which is not
gram. correct. (4) संसेव्य सर्षपयोजितम्, a variant in D. K reads सर्पि-
योजितम्. (5) D has नागवङ्गवशाकोट. K has नागं वंगं वसा किटि. (6)
मूतयुक्तं हेमहंसं is the reading in D. मूतयुक्तं वंगं is the reading in K.
(7) D has त्यजेत कचिद्रसायने. K wants this charaṇa and the next eleven
ones. (8) The ślokas 36th and 37th are not found in D. (9)
षड् तेऽप्युरसाचैव, a variant in D. (10) B reads न वाहयेत्. D reads चारयेत्.
(11) भक्षणातस्य तीक्ष्णं तु, a variant in D. (12) भक्षयेत् भक्तिभावयम्, a variant
in D. (13) This hemistich and the next one are not found in D.