रसार्णव (शैव रस-तन्त्र - प्राचीन भारतीय खनिज रसायन, धातुवाद एवं रस-चिकित्सा सटीक)

चतुर्थः पटलः । २६१
लाङ्गली जीवकश्चैव¹ मुस्तायुक्तेन्द्रवारुणी² ।
एतेषां निक्षिपेत् पिण्डे³ वज्रगोलो तु वेष्टयेत्⁴ ॥ ५१ ॥
मूषामध्ये तु निक्षिप्य⁵ संधयित्वा⁶ प्रयत्नतः ।
भूमौ मूषां विनिक्षिप्य पुटं मूर्ध्नि प्रदापयेत्⁷ ॥ ५२ ॥
अनेनैव प्रदानेन⁸ बद्धमेति महारसः ॥ ५३ ॥
गोलकं⁹ धारयेद्वक्त्रे वर्षमेकं¹⁰ यदि प्रिये ।
जीवेत् कल्प¹¹सहस्राणि यथा नागो¹² महाबलः ॥ ५४ ॥
वर्षैर्द्वादशभिः¹³ साक्षात् रुद्ररूपस्तु¹⁴ जायते ।
गात्रस्य तस्य प्रस्वेदात्¹⁵ षष्टौ लोहास्तु¹⁶ काञ्चनम् ॥ ५५ ॥
(1) D and K read जीवकस्त्वेव. M reads जीवनो चैव. (2) स्कन्दं
चोत्तरवारुणि, a variant in B. मुक्तायुक्तेच्छवारुणी, a variant in D. गांधारी
नरवारुणी, a variant in M. (3) D reads एतेषां निक्षिपेन्वेष, which is
unintelligible. (4) D has वज्रा गोलं तु वेष्टयेत्. M has वज्रगोलन्तु
पेषयेत्. (5) This śloka is not found in D. (6) B reads
संधयित्वा. K reads

२८२ रसार्णवे
वज्रभस्म तथा सूतं¹ काञ्चनेन समन्वितम् ।
वक्त्रस्थं कुरुते यस्तु सोऽब्दात्² पलितवर्जितः ॥ ५६ ॥
कृष्णाभ्रकस्य सत्त्वं च तारं ताम्रं च³ हाटकम् ।
माक्षिकं कान्ततीक्ष्णं च समभागानि कारयेत् ॥ ५७ ॥
अन्धमूषा⁴गतं ध्मातं खोटो भवति तत्क्षणात्⁵ ।
तं खोटं⁶ सूक्ष्मचूर्णन्तु द्रुतसूतेन⁷ गोलकम् ॥ ५८ ॥
मृतवज्रस्य भागैकं भागान्धत्वारि⁸ गोलकम् ।
मर्दयेत्तप्तखल्लेन⁹ भस्मीभवति सूतकः¹⁰ ॥ ५९ ॥
मारयेद्भूधरे यन्त्रे सप्तसंकलिका¹¹क्रमात् ।
गुञ्जामात्रं तु तद्भस्म¹² मध्वाज्येन तु लेहयेत्¹³ ॥ ६० ॥
संवत्सरप्रयोगेण¹⁴ ह्वायुता यु¹⁵र्भवेन्नरः ।
(1) D has तथा कान्ते. K has तथा कान्तं. (2) B and M have
अब्दात्. D has वन्धा. K has चाथ. (3) B reads तारे ताम्रं च. D
reads तारताम्रं च (4) B reads अन्धमूषा. D has an incomplete
charana अन्धमूषा. K reads अधमुखा. M reads अन्धमुखा. (5) B reads
खोटं. D wants next three charanas, M has खोटं भवति तत्क्षणात्, which
seems to be incorrect. (6) M reads त खोटं, which is incorrect.
(7) K reads कृतसूतेन. (8) M reads erroneously भागं चत्वारि.
(9) D reads मर्दयेत् सलतत्वेन, which is unintelligible. (10) K reads
सूतकं. (11) M reads सप्तग्निखलिका, which is incorrect. (12)
This charana and the next two are not found in D. K has an incom-
plete charana--चं तु तद्भस्म. M reads तत्प्रसन्न. (13) K and M read
लेपयेत्. (14) K reads प्रयोगेन, which is gram. incorrect. M reads
प्रयोगेणा. (15) K has अयुतायु. M has व्ययुतायु.

चतुर्दशः पटलः । २८३
बलीपुलितनिर्मुक्तो महाबलपराक्रमः ॥ ६१ ॥
तद्गन्धपलमेकन्तु¹ पलेकं गन्धकस्य च² ।
अन्धमूषागतं ध्मातं खोटो भवति तत्क्षणात्³ ॥ ६२ ॥
जीवेत् कल्पसहस्राणि यथानङ्गो महाबलः ।
तस्य मूत्रपुरीषेण⁴ लोहान्यष्टौ च⁵ काञ्चनम् ॥ ६३ ॥
तं खोटं⁶ रञ्जयेत् पश्चात् वङ्गाभ्रक⁷कपालिना ।
रञ्जयेत् सप्तवाराणि⁸ भवेत् कुङ्कुमसंनिभम् ॥ ६४ ॥
हेम्ना सह समावर्त्त्य⁹ सारणाय¹⁰सारितम् ।
सहस्रांशेन तेनैव सर्व्वलोहानि वेधयेत्¹¹ ॥ ६५ ॥
कृष्णाभ्रकस्य सत्त्वञ्च तारं ताम्रञ्च हाटकम्¹² ।
तीक्ष्णं च बह्रसूतं च¹³ माक्षिकञ्च¹⁴ समन्वितम् ॥ ६६ ॥
(1) K has an incomplete charana—तत्सुखममेकन्तु. M has तद्गन्धपल
मेकन्तु, which is incorrect. (2) K reads तु. (3) B reads
खोटः वाहा भवति तत्क्षणात्, an incorrect reading in M. (4) K reads
मूत्रपुरीषाभ्यां. (5) K reads ष्टौ लोहानि. (6) K has तत् खोटं,
which is incorrect. (7) M reads नागाभ्रक. (8) This word
is grammatically incorrect. (9) हेम्ना सहसमावर्त्य, a variant in B.
D reads सम समाचारी, the latter word being incorrect. K reads हेम्ना
समं. M reads erroneously समावर्त्या. (10) B reads सारणत्रयं, which is
incorrect. D reads मारिताश्रय, which is not correct. K reads त्रिय,
which is incorrect. (11) शतांशेन तु तेनैव तारारिष्टन् वेधयेत्, a variant
in M. (12) D and K read टंकण. (13) तीक्ष्ण च वर्धयेत् मृत,
a variant in D. K reads erroneously तीक्ष्ण बह्रसूत च. (14) D
and K have माक्षिकेण.

२८४ रसार्णवे
अन्धमूषा¹गतं ध्मातं खोटो² भवति तत्क्षणात् ।
हेम्ना सह समावर्त्य³ सारणात्रयसारितम्⁴ ॥ ६७ ॥
शतांशेन तु तेनैव शुल्ववेधं प्रदापयेत्⁵ ।
जायते कनकं दिव्यं देवाभरणभूषणम्⁶ ॥ ६८ ॥
बद्धसूतस्य⁷ भागैकं भागैकं पन्नगस्य च ।
हाटकस्य च⁸ भागैकं भागैकं चाभ्रकान्तयोः ॥ ६९ ॥
एकीकृत्य तु तद्भास्म⁹ रसे जीर्णे¹⁰ तु जारयेत् ।
शतांशेन तु¹¹ तेनैव शुल्ववेधं¹² प्रदापयेत् ॥ ७० ॥
बद्धसूतस्य भागैकं भागैकं कुटिलस्य¹³ च ।
अन्धमूषा¹⁴गतं ध्मातं खोटो¹⁵भवति तत्क्षणात्¹⁶ ॥ ७१ ॥
(1) K has अन्धमूखा, which is not correct. (2) B reads खोटं.
M reads वोहं. (3) हेमा सहसमावर्त्यं, a variant in B. K reads
समं instead of सह. (4) D reads सारणात्रयसारणम्. K reads सारणा-
विय, which is incorrect. M reads सारणं चय, which is also incorrect.
(5) शतांशेनैव तेनैव शुल्वं बद्धं तु चेपयेत्, a variant in D. (6) D reads
भूषितम्. M reads भुषणम्, which is incorrect. (7) D has वद्धुतत्तस्य,
which is senseless. (8) D and K read तु. (9) All the texts read
एकीकृत्या, which is grammatically incorrect. B reads तद्भाख्ये. D reads
तद्भाभि. (10) D and K read रसजीर्णे. (11) D reads शतांशेनैव.
(12) D reads शुल्वं बद्धं. (13) B reads कटिलस्य. K reads फुटिलस्य.
Both seem to be incorrect. (14) K reads मूखा. (15)
B reads खोटं. M reads वोहं. (16) M reads तचक्षात्, which is
incorrect. We do not find this charaṇa and the next three in D.

चतुर्दशः पटलः । २९५
तस्य खोटस्य भागैकं¹ भागैकं गन्धकस्य च² ।
अन्धमूषागतं ध्मातं यावद्धङ्गावशेषितम्³ ॥ ७२ ॥
अनेन क्रमयोगेन वङ्गं निर्वाप्य षड्गुणम्⁴ ।
अनेन क्रमयोगेन वह्निनागञ्च षड्गुणम्⁵ ॥ ७३ ॥
तद्रसं रञ्जयेत् पश्चात् तीक्ष्णशुल्यकपालिना⁶ ।
रञ्जयेत् तत् प्रयत्नेन यावत् कुङ्कुमसंनिभम्⁷ ॥ ७४ ॥
हेम्ना सह समावर्त्य⁸ सारणात्रयसारितम्⁹ ।
शतांशे¹⁰ वेधयेत् शुद्धं, दिव्यं हेम प्रजायते ॥ ७५ ॥
पुनरन्यं प्रवक्ष्यामि द्रवसंस्कारमुत्तमम्¹¹ ॥ ७६ ॥
रञ्जयेत्¹² शुद्धकनकं तीक्ष्णशुल्य¹³कपालिना ।

(1) तल्खोटभागमेकैकं, a variant in B. तत्षोडशागमेकन्त, a variant
in M. (2) K reads erroneously गकगतस्य च. (3) यावत् सूतो-
वशेषितं, an incorrect variant in M. (4) B reads षड्गुणं. D reads
निर्वाप्यं. K reads षट्गुणं. M reads निर्वाह्य. (5) B reads षड्गुणं.
D has वह्निना षड्गुणं वङ्गं, which is senseless and void of metre. K has
षट्गुणं. This hemistich is not found in M. (6) D has तीक्ष्णशुल्य-
कपालिकां, which seems to be incorrect. (7) K wants this
hemistich. M reads सन्निभः, which is incorrect. (8) हेम्ना सहस-
मावर्त्यं, a variant in B. हेम्ना सहसमावर्त्त, a variant in D. This charaṇa
and the next are not found in K. (9) सारण यन्त्रसारित, a variant
in D. (10) K reads शतांश. (11) रसबन्धनमुत्तमम्, a variant
in D. दिव्यसंस्कारमुत्तमम्, a variant in M. (12) This hemistich is
not found in D. M reads वारयेत्. (13) K reads तीक्ष्णं शूल्य.
M reads erroneously तीक्ष्णगुल्य

२८६ रसार्णवे
पक्ववोजस्य भागैकं भागैकं द्रुत¹सूतकम् ।
मर्दयेन्मध्यमाम्लेन² गोलकं भवति क्षणात्³ ॥ ७७ ॥
मृतवज्रस्य⁴ भागैकं भागांश्चत्वारि गोलकम्⁵ ।
मर्दयेत् तप्तखलेन⁶ भक्षोभवति सूतकम्⁷ ॥ ७८ ॥
मारयेद्भूधरे यन्त्रे सप्तसंकलिका⁸क्रमात् ।
तद्भस्म तु पुनः पश्चात् मध्यमाम्लेन⁹ मर्दयेत् ॥ ७६ ॥
पुटं दद्यात् प्रयत्नेन षष्ट्यधिकशतत्रयम्¹⁰ ।
तद्भस्म जायते दिव्यं सिन्दूरारुणसन्निभम्¹¹ ॥ ८० ॥
तेनैव वेधयेत्सारं¹² सहस्रांघ्रिन¹³ काञ्चनम् ।
(1) B reads द्रुत, which is incorrect. (2) मर्दयेत्तत्समाम्लेन,
a variant in D, which seems to be partly incorrect. (3) D has
तत्क्षणात्, which mars the metre. M has गोलकं तत कार्येत्, which
appears to be partly incorrect. (4) D reads मृतजीवस्य. M reads
द्रुतमृतस्य भागं, which destroys the metre. (5) B reads भागयत्वारि, which
is incorrect. D has an absurd variant—भागस्य चत्वारि भात्रोकं गोलकम्.
M has an incomplete charana—चत्वारि गोलकम्. All the texts read चत्वारि,
which is gram. inc. (6) M reads तप्रखल्ये च. (7) B and D read सूतकः.
(8) M reads त्रि खलिका, which is incorrect. (9) M reads मध्यमाम्ले तु.
(10) All the texts read षष्टाधिक , whereas षष्ट्यधिक is more proper.
K reads शतसूतक, which is incorrect. After शतसूतक this text has a
single charana—देवदाली शंखपुष्पी, which is found in no other texts.
(11) D has सिन्दूरारुणसमप्रभम्, which destroys the metre. K has सिधुरा-
रुणसन्निभं. M has सिन्दूरमरुणप्रभम्, which is grammatically incorrect.
(12) D reads चर्मवेधसारं. (13) M has सर्वांश्रिन तु.

चतुर्थः पटलः । २६७
मृतवज्रस्य भागैकं भागाः षोडश सूतकम्¹ ॥ ८१ ॥
देवदाली-शंखपुष्पी-रसेन मर्दितं² क्रमात् ।
मारयेद्³भूधरे यन्त्रे भस्मीभवति तत्क्षणात्⁴ ॥ ८२ ॥
फूत्काराणां सहस्रेण⁵ धाम्यमानो न⁶ गच्छति ।
ईदृशं भस्मसूतं च देहे लोहे च योजयेत्⁷ ॥ ८३ ॥
तद्भस्मपलमेकं तु⁸ पलमेकं तु गन्धकम्⁹ ।
अन्धमूषागतं¹⁰ ध्मातं खोटो¹¹ भवति तत्क्षणात् ॥ ८४ ॥
तं खोटं¹² रञ्जयेत् पश्चात् कापालि¹³क्रमयोगतः ।
सारस्वातप्रयोगेण¹⁴ शुल्बवेधं¹⁵ प्रदापयेत् ॥ ८५ ॥
भस्मसूतपलैकं च¹⁶ पलैकं पन्नगस्य च¹⁷ ।
(1) D reads मृतकम, which is an error of the scribe. (2) B and
M read मर्दित. (3) D and M read मर्दयेद्. (4) M reads
erroneously तक्षणात्. (5) K reads फूत्कारणां. M reads पुत्काराणां
सहस्राणि. Both are incorrect. (6) D has धान्यमानेन. K has
धाम्यमानेन. M has धाम्यमानानि. (7) देहे च योजये, an incomplete
variant in K. देहलोडे च वेधयेत्, a variant in M. (8) M has तत्-
भक्तपलमेकञ्च, which is partly incorrect. (9) K reads पलैकं गन्धकस्य
च. (10) D reads चन्धं मूषागत, which is incorrect. K reads चंध-
मूखागतं, which is also incorrect. (11) D has खेटो. M has वोहो.
(12) M reads तत् वोह . (13) K reads कपाली. M reads कावाली.
(14) सारस्वाक्रमयोगेन, a variant in M. (15) D has शुल्क वेध. K has
पुल्वे वेधं. (16) B reads तु. (17) B reads कनकस्य च. D reads
गन्धकस्य च. K reads पलमेक च संघकं. We have adopted the reading
in M, since we see afterwards the term नागेन in all the texts.
38

) This hemistich is placed in M after the next śloka.`

• A hemistich is a half-verse! That's why (3) is placed at the end of line 3, or applies to line 3-4?
• Wait, where is the superscript ³?
• In line 4: ताम्रपात्रे च तत् - wait, why would a hemistich marker be on तत्?
• Wait! Look at तत् in line 4: तत्⁴! That's a ४ or 4!
• Footnote 4 says: (4) B, K and M read तं, which seems to be incorrect.
• So तं is a variant for तत्! That means the superscript on तत् is ⁴!
• Then where is ³?
• Look at line 3: तद्भस्म तु पुनः पश्चाद्-गोपित्तेन तु मर्दयेत्³ ।
• Wait, is there a ³?
• Ah, look at line 3: तद्भस्म तु पुनः पश्चाद्-गोपित्तेन तु मर्दयेत्³ । - wait, in line 3, look at the space after मर्दयेत्: there is no marker visible? Wait, or is ³ attached to something?

Let's double check the characters in the footnotes:

• (५) B reads द्रुत instead of द्रुत. -> Wait, let's look at the image: (5) B reads द्रुत instead of द्रुत. No, wait, the first word is द्रुत? No, it's द्रुत vs द्रुत? Let's look at the image: (5) B reads द्रुत instead of द्रुत. Wait, the first word is द्रुत (with a loop under the 'd' like 'druta' or 'druta'?) No, it's द्रुत (dru-ta) and द्रुत (dru-ta)? No, the first is द्रुत (dru-ta) and the second is द्रुत (dru-ta)? Let's look at the Devanagari: द्रुत vs द्रुत? No, the first is द्रुत (dru-ta) and the second is द्रुत (dru-ta)? No, wait, the first is द्रुत (dru-ta) and the second is द्रुत (dru-ta)? Let's look at the Devanagari: द्रुत vs द्रुत? No, the first is द्रुत (dru-ta) and the second is द्रुत (dru-ta)? No, wait, the first is द्रुत (dru-ta) and the second is `द्र

२०० रसार्णवे
सहस्रांशेन तेनैव मुखवेधं प्रदापयेत् ॥ ९७ ॥
तीक्ष्णसूतपलाष्टष्टी¹ द्रुतसूतपलाष्टकम्² ।
मर्दयेत्तप्तखल्वेन कुलकच्छी³रसेन च⁴ ॥ ९८ ॥
तत्क्षणाज्जायते पिण्डं⁵ तीक्ष्णेन सह गोलकम् ।
मर्दयेत्तप्तखल्वेन भस्मीभवति तत्क्षणात्⁶ ॥ ९९ ॥
मारयेद्भूधरे यन्त्रे सप्तसंकलिकाक्रमात्⁷ ।
षोडशांशेन तेनैव⁸ वक्रवेधं⁹ प्रदापयेत् ॥ १०० ॥
तद्ब्रह्मपलमेकन्तु पलेकं गन्धकस्य च ।
अन्धमूषागतं¹⁰ ध्मातं खोटो भवति तत्क्षणात्¹¹ ॥ १०१ ॥
तस्य खोटस्य¹² भागं च तीक्ष्णचूर्णं च तत्समम्¹³ ।
द्वौ भागौ द्रुतसूतस्य¹⁴ सर्व्वमेकत्र मर्दयेत् ॥ १०२ ॥
(1) This charaṇa and the next fifteen are not found in D. (2)
पलाष्टी द्रुतसूतकं, a variant in B. K has an incomplete charaṇa—द्रुत-
सूतकं. (3) B reads टङ्कच्छी. K reads कुटकलि. M reads कुटचोली.
(4) M reads तु. (5) K reads पिंडी. (6) M reads erro-
neously तक्षणात्. (7) सप्तत्रिशलिकाक्रमात्, a variant in M, wherein
the middle term is incorrect. (8) This charaṇa and the next
five are not found in B. (9) K-reads वगे वेधं. M reads वकवेधं.
(10) K reads चधमूखागतं, which is not correct. (11) M reads
बोट्टं भवति तत्क्षणात्, which is incorrect. After this charaṇa we find in K
the following hemistich—मारयेदभूधरे यंत्रे सप्तसंकलिकाक्रमात्. (12) D
reads खोटं च. M reads बोटस्य. (13) तीक्ष्णचूर्णं तु समं, a variant
in D. तीक्ष्णं तु तत्समं, a variant in K. Both are incomplete. M reads
तत्समः, which is incorrect. (14) Both D and K read मृतसूतस्य.

चतुर्दशः पटलः । ३०१
तप्तखल्ले तु संमर्द्य¹ गोलको भवति क्षणात्² ।
मारयेद्भूधरे यन्त्रे सप्तसंकलिकाक्रमात्³ ॥ १०३ ॥
तत् सर्व्वं जायते भस्म⁴ शङ्ककुन्देन्दुसन्निभम् ।
तद्भस्म कारयेत् खोटं⁵ तीक्ष्णेन दन्दितं सह ॥ १०४ ॥
अनेन क्रमयोगेण सप्तसंकलिकाक्रमात्⁶ ।
तद्भस्म⁷ जारयेत् पश्चात् सारणात्रयसारितम्⁸ ॥ १०५ ॥
लक्षांशेन तु तेनैव⁹ वङ्गवेधं¹⁰ प्रदापयेत् ।
भस्मसूतपलेकं तु¹¹ शुद्धं वङ्गं प्रलेपयेत्¹² ॥ १०६ ॥
मर्द्द्येदायसे पात्रे वङ्गन्तु म्रियते¹³ क्षणात् ।
द्विपलं मृतवङ्गस्य तारचूर्णं¹⁴पलद्वयम् ॥ १०७ ॥
द्विपलं¹⁵ गन्धकं दद्यात् पलेकं¹⁶ टङ्कणस्य च ।
(1) D has तप्तखल्ले संमर्थ्य, which is incomplete. (2) गोलको
भवति तत्क्षणात्, a variant in D, which destroys the metre. (3)
M reads सप्तत्रिंशल्लिकाक्रमात्, which is partly incorrect. (4) This
śloka and the next are not found in D. (5) K reads वोट. M
reads वोह. (6) M reads त्रिंशल्लिका, which is incorrect. (7)
M reads तं वोटं (8) M reads सारणात्रयसारखात. (9) Both D
and K read लक्षांशकेन तेनैव. (10) K reads वंगे वेधं. M reads
वंकवेध. (11) भस्मसूतं पलैकं तु, a variant in D. M reads erroneously
भस्मसुत. (12) D reads प्रदापयेत्. M reads शुल्बमंग, which seems
to be incorrect. (13) D reads मृतयै. K reads म्रीयते. M reads
म्रद्यते. All are grammatically incorrect. (14) B reads तारचूर्णं.
D reads गडचूर्णं. K reads तारचूर्णं. (15) M reads सपल. (16)
M reads धिपलं.

रसार्णवे
अन्धमूषागतं¹ ध्मातं खोटो भवति तत्क्षणात्² ॥ १०८ ॥
पलैकं खोटचूर्णस्य³ पलैकं द्रुतसूतकम्⁴ ।
मर्दयेन्मातुलुङ्गाम्लैः⁵ गोलको भवति क्षणात्⁶ ॥ १०९ ॥
षोडशांशेन तेनैव शुल्कवेधं⁷ प्रदापयेत् ।
वङ्गस्थाने ददेद्वङ्गं⁸ तारस्थाने तु⁹ काञ्चनम् ॥ ११० ॥
पूर्ववत् क्रमयोगेण¹⁰ रसं खोटन्तु¹¹ कारयेत् ।
तं खोटं सूक्ष्मचूर्णं तु द्रुतसूतेन¹² गोलकम् ॥ १११ ॥
षोडशांशेन तेनैव तारारिष्टं तु वेधयेत् ॥ ११२ ॥
मृतवङ्गपलैकं तु पलैकं सूतकस्य च¹³ ।
सत्त्वचूर्णपलैकं तु त्रयमेकत मेलयेत्¹⁴ ॥ ११३ ॥
मर्दयेन्मातुलुङ्गाम्लैः गोलको भवति क्षणात्¹⁵ ॥ ११४ ॥
मृतवङ्गस्य भागैकं भागांश्चत्वारि¹⁶ गोलकम् ।
(1) K reads अंधमूषागत, which is incorrect. (2) खोटो भवति
तत्क्षणात्, a variant in M. (3) M has बोटचूर्णस्य. (4) B reads
द्रुतसूतकं. D and K read मृतसूतकम्. (5) M reads erroneously
मातुलुङ्गाभं. (6) खोटो भवति तत्क्षणात्, a variant in M. (7) D
has शुल्क वेधं. K has शु ल्वे वेधं (8) D has दद्देवांगं. M has वङ्गस्थाने.
(9) D has कु, which is an error of the scribe. (10) Both D and
M read पूर्वकर्मप्रयोगेन. (11) D reads रसखोटं. M reads रसखोटन्.
(12) Both D and K have मृतसूतेन. (13) D reads पलैक सूतगोलकं.
K has पलैकं कुंदेदुर्मनिभं, which seems to be absurd. (14) This
hemistich and the next twelve are not found in D. M reads योजयेत्.
(15) M has गोलो भवति तत्क्षणात्, wherein the last term is incorrect.
(16) M reads भागयत्त्वारि.

) चतुर्दशः पटलः । १०१
एकत्र मर्दयेत् खल्ले¹ चोषधी²द्रवसंयुतम् ॥ ११५ ॥
मारयेद्भूधरे यन्त्रे पुटानां सप्तकेन तु ।
तत् सर्व्वं जायते भस्म वज्रस्यैव³ प्रभावतः ॥ ११६ ॥⁴
सामुद्रं त्रिफलं⁵ देवि भस्ममध्ये⁶ प्रदापयेत् ।
एकोलत्याथ⁷ संमर्द्य वज्रोचीरै⁸ दिनत्रयम् ॥ ११७ ॥
विश्वामित्रकपालस्थं पुटं दद्यात्तु भूधरे ।
तत् सर्व्वं जायते भस्म शङ्ककुन्देन्दुसन्निभम्⁹ ॥ ११८ ॥
तेनैव यवमात्रेण वङ्गं स्तम्भयति¹⁰ क्षणात् ।
―
(1) M reads मद्दे. (2) M reads उष्णौ, which is incorrect.
(3) M has वज्रस्येव, which is incorrect. (4) After this we
find the following ślokas in K only—
भस्मसूतपलेकं च नागभस्मपलद्वयं ।
सत्वचूर्णं पलेकं तु त्रयमेकत्र कारयेत् ।
मर्दयेन्मातुलुङ्गाम्बैर्गोलको भवति क्षणात् ।
मृतवज्रस्य भागेकं भागचत्वारि गोलकं ।
एकत्र मर्दयेत् खल्ले चौषधीद्रवसंयुतं ।
मारयेद्भूधरे यंत्रे पुटानां सप्तकेन तु ।
तत् सर्वं जायते भस्म वज्रस्येव प्रभावतः ।
(5) B reads सामुद्रं, which appears to be incorrect. K reads त्रिफलां.
(6) M reads भस्ममध्ये, which is incorrect. (7) K has एकोहलाथ,
M has एकोह्लाला तु; Both are grammatically incorrect. (8) M
reads वज्रोचीर, which is incorrect. (9) K has an incomplete
charaṇa—कुन्देन्दुसन्निभं. (10) वंगस्तं भवति is the reading in K. which
seems to be incorrect. M reads बहुं instead of वङ्गं.

३०४ रसार्णवे
वङ्गं तारं¹ तथा सत्वं समसूतेन गोलकम् ॥ ११९ ॥
अनेन क्रमयोगेण मारयेच्च पृथक् पृथक्² ।
तत् सर्व्वं जायते भस्म वज्रस्यैव³ प्रभावतः ॥ १२० ॥
भस्मसूतपलैकं च⁴ वङ्ग⁵भस्मपलद्वयम् ।
द्वे पले⁶ मृततारस्य सत्वभस्मपलद्वयम्⁷ ॥ १२१ ॥
शङ्खचूर्णपलं पञ्च⁸ सामुद्रस्य पलाष्टकम् ।
टङ्कणस्य पलान्यष्टौ⁹ सर्व्वमेकत्र मर्दयेत् ॥ १२२ ॥
वज्रीक्षीरेण संपेष्य पुटं दद्याच्चतुर्दश¹⁰ ।
एष सिद्धरसः¹¹ साक्षात् दुर्लभस्सिद्धगैरपि¹² ॥ १२३ ॥
वज्रं तु द्रावयेत् पश्चात्¹³ भाण्डे चैव तु मूक्ष्मये¹⁴ ।
सिद्धं भस्म भवेल्लोहं¹⁵शलाकेन च चालयेत्¹⁶ ॥ १२४ ॥
(1) M reads वङ्गस्तार. (2) M reads erroneously पृथक् पृथक्.
(3) D reads चन्द्रस्यैव. K reads चंद्रस्यैव. (4) D has भस्मसूतं पलैकञ्च.
(5) K wants this charaṇa. M reads वङ्ग. (6) K reads द्विपलं.
(7) This hemistich is not found in D. (8) शङ्खचूर्णपलैकञ्च, a vari-
ant in M. (9). B reads पलान्यष्ट. (10) पुटा मुखा चतुर्दश,
a variant in D पुटं दत्वा चतुर्दश, a variant in K. पुटं दद्यात्तथा दश, a
variant in M. (11) B reads सिद्धिरसः. (12) दुर्लभस्सिदशेरपि,
a variant in M. (13) D has वज्रं सुद्रावयित्वापि, which is gramma-
tically incorrect. M has an incomplete charana--वज्रन्द्रावयेत् पश्चात्.
(14) भाण्डोदे चैव तु सम्यये, an incorrect reading in D. M reads भाण्डेनैव
तु मूष्मणे, which is incorrect. (15) सिद्धभस्म भवेल्लोह, a reading in
B and M. सिद्धं भस्मायसे लोहं, a reading in D. (16) M has तालकेन
तु चालयेत्.

चतुर्दशः पटलः । ३०५
वापयेच्च¹ प्रयत्नेन यावत् कठिनतां व्रजेत्² ।
अभ्रमूषागतं ध्यातं³ तारं भवति शोभनम् ॥ १२५ ॥
कदाचित् पुटिते तारे⁴ पुनर्बङ्गं⁵ प्रदापयेत् ।
पत्रे दाहे कषे च्छेदे⁶ तत्तारं शाश्वतं भवेत्⁷ ॥ १२६ ॥
स्तम्भितं तत्तु गोलं च⁸ षोडशांश⁹समन्वितम् ।
मृतवङ्गस्य¹⁰ भागैक-मेकत्रैव तु¹¹ मर्दयेत् ॥ १२७ ॥
देवदाली शङ्खपुष्पी तद्रसेन तु मर्दयेत् ।¹²
मारयेद्भूधरे यन्त्रे पुटानां सप्तकेन तु ॥ १२८ ॥
तद्भस्म तु¹³ पुनः पश्चात्¹⁴ दीपयन्त्रेण पाचयेत्¹⁵ ॥ १२६ ॥
भस्मसूतपलैकं च¹⁶ श्वेताभ्रकपलद्वयम् ।

(1) D reads चालयेत्तत्. (2) M reads व्रजेत्, which is incorrect.
(3) D has अथ मूकागत तारं, which is incorrect. K reads मूखा. (4)
D reads स्फुटते तार. K reads स्फुटते तारे. M reads यत् किञ्चित् पुटिते तारे.
(5) D reads erroneously पुनर्भवं. (6) यत्रैदाहकच्छेदेन, a variant in
D. पत्रे दाहकषेच्छेदे, a variant in K. तत्र दाहकषा॑भेदेन, a variant in M.
All the texts seem to be incorrect. (7) तारं सारस्वत भवेत्, a variant
in D. M reads शोभनं instead of शाश्वत. (8) B reads एमु instead of
तत्तु. K reads erroneously संभोतं. M reads धनुघोषञ्च, which has no
clear sense. (9) Both D and K read षोड़शांशै. (10) D has
मृतवङ्गस्स. (11) D has एकं चैव तु. (12) This hemistich is
not found in D and M. (13) K reads तद्भस्मस्तु, which is gram-
matically incorrect. (14) After this charaṇa we find the following
two charanas in B and K—पुटं दद्याच्चतुर्दश । रसीयं यवमात्रेण. (15)
B reads तापयेत्. (16) D and K read तु.
39

३०६ रसार्णवे
शङ्खचूर्णपलैकं तु^1 पलैकं टङ्कणस्य च ।
एकौकृत्याथ^2 तत् सर्व्वं वञ्चीक्षीरेण पेषयेत्^3 ॥ १३० ॥
आरख्योत्पलकैः^4 पश्चात् पुटं दद्याच्चतुष्टयं ।
रसोऽयं यवमात्रेण^5 वङ्गं स्तम्भयति क्षणात्^6 ॥ १३१ ॥
रूक्षाभ्रकपलैकं तु^7 द्वे पले मृतसूतकम्^8 ।
गन्धकस्य पलञ्चैकं^9 एकीकृत्याथ^10 मर्दयेत् ॥ १३२ ॥
मर्द्यमानं प्रयत्नेन गोलकं भवति क्षणात् ॥ १३३ ॥
मृतवङ्गस्य भागैकं^11 चतुर्भागं च^12 गोलकम् ।
मर्दयेत् प्रहरैकं तु^13 भस्मीभवति सूतकः^14 ॥ १३४ ॥
आरख्यगोमयेनैव^15 पुटं दद्यात्तु^16 भूधरे ।
अनेन क्रमयोगेण सप्तसङ्खलिकां^17 कुरु ॥ १३५ ॥
(1) D reads पलेन तु, which is not correct. (2) K and M
read एकीकृत्वाथ, which is incorrect. (3) M reads पोषयेत्. (4)
D has आरख्योपलकैः. K has आरण्योत्पलकैः. (5) D reads पलमात्रेण.
(6) D reads स्तभ्यते. K reads erroneously स्तंभ मर्दयेत्. (7) D has
रूक्षाभ्रकं पलैकं तु. This charana and the next two are not found in K.
(8) B reads द्विपले. D reads द्विपलेनैव सूतकम्. M wants this charana
and the next two. (9) D reads पलैकं च. (10) B has वज्री-
क्षीरेण. (11) D reads भागं च. (12) D reads चतुर्भागस्य. M
reads मृतवङ्गस्य. (13) B reads तप्तखल्वेन. D reads प्रहरकं तु. (14)
D reads सूतकम्. K has स......, an incomplete charana. (15) D
reads अजाविण च तेनेव. M reads आरण्य instead of आरख्य. (16) D
reads दद्याच्च. (17) B reads संकुलिकां. K reads शृंखलिकां, which
is incorrect.

१३९ ॥'.
Wait, let's compare with L7:
In L7: '॥ १३८ ॥'
In L8: '॥ १३८ ॥'
Wait, let's look at the gap between L7 and L8:
L6 and L7 make one verse (138).
L8 is a single line: "जायते कनकं दिव्यं देवाभरणमुत्तमम् ॥ १३८ ॥" or "१३९"?
Wait! Look at footnote (7): "(7) This hemistich is not found in D and K."
Footnote (11) says: "(11) B has भूषणं. D and M have भूषितम्."
Wait, does L8 belong to verse 138?
In Anushtubh:
"सहस्रांशेन तेनैव शूल्बवेधं प्रदापयेत् ।
जायते कनकं दिव्यं देवाभरणमुत्तमम् ॥ १३८ ॥"
YES!
Look at the sense:
"सहस्रांशेन तेनैव शूल्बवेधं प्रदापयेत् । जायते कनकं दिव्यं देवाभरणमुत्तमम् ॥"
"By one thousandth part of it, one should pierce copper (shulba-vedha); a divine gold is produced, which is the best ornament of the gods!"
These two lines go together!
Wait, why is there a number at L7?
Look at L7:
"

३०८ रसार्णवे
तत्तुल्यञ्च पुटेत्तीक्ष्णं¹ त्रिफलाया रसेन तु² ।
तत्तुल्यं पुटयेन्नाग³-महिमारारटरूपकैः⁴ ॥ १४१ ॥
हेमवर्णप्रदं तद्धि⁵ विंशत्यंशेन योजितम्⁶ ।
चतुःषष्ठ्यंशकेनेदं⁷ शुद्धतारञ्च⁸ रञ्जयेत् ॥ १४२ ॥
अष्टमांशेन तेनैव नागपत्राणि लेपयेत् ।
पुटयेन्मारयेन्नागं⁹ सिन्दूरारुणसन्निभम्¹⁰ ॥ १४३ ॥
तत्तुल्यं मारयेद्धेम¹¹ काञ्चनाररसे पुटेत्¹² ।
तत्तुल्यं मारयेच्छुल्वं गृहकन्या¹³रसेन च ॥ १४४ ॥
पश्चादम्लेन¹⁴ पुटयेद्-यावत् सिन्दूरसन्निभम् ।
चन्द्राकौ रञ्जयेत्तेन¹⁵ शतांशेन तु वेधयेत्¹⁶ ॥ १४५ ॥
(1) B has तत्तुल्यं मर्दयेत्तीक्ष्णं. D has तत्तुल्यं पु

चतुर्दशः पटलः । ३०६
सबीजं बीजवज्रं वा$^1$ वह्नेण$^2$ सह सूतकम् ।
तद्भस्म मर्दयेत् पश्चात् स्वर्णपत्ररसेन तु$^3$ ॥ १४६ ॥
तेनैव वेधयेच्छुल्वं$^4$ शुक्लं तारे तु योजयेत्$^5$ ॥ १४७ ॥
वज्रेण बन्धयेद्धेम$^6$ हेम्ना च बन्धयेद्रसम्$^7$ ।
रसेन बन्धयेद्देहं$^8$ स देहो ह्यजरामरः$^9$ ॥ १४८ ॥
कदलीकंदसौवीरं$^{10}$ कण्टकारीरसप्लुतम्$^{11}$ ।
क्रामणं$^{12}$ सर्व्वधातूनां सर्व्वद्वन्द्वेषु$^{13}$ मेलनम् ॥ १४९ ॥
तिमिरख्य$^{14}$ तु पञ्चाङ्गं मार्जारो$^{15}$बीजसंयुतम् ।
एकीकृत्याथ संमर्द्य वज्रं तेनैव वेधयेत्$^{16}$ ॥ १५० ॥
(1) B reads बीजवज्रं वा. D reads विंशांशं बीजवज्रेण. K reads विंशांशं
बीजवज्रं च. (2) M reads चन्द्रेण. (3) B reads स्वर्णपत्रे रसेन
तु. D reads स्वर्णपात्रे रसेन तु. M reads पर्णपत्रे रसेन तु. (4) M reads
पश्चात्. (5) सारे तारं च योजयेत्, a variant in D. तारेतात् योजयेत्,
a variant in K. शुल्बं तारे नियोजयेत्, a variant in M. (6) D reads
वेधयेद्धेम. K reads बंधयेद्धेम. (7) हेम्ना रसं च वेधयेत्, a variant in D.
K reads बंधयेद्रसं. (8) D reads वेधयेद्देहं. K reads बंधयेद् देहं. (9)
संदेहोत्यजरामकम्, an incorrect variant in D. K reads स देहस्त्वजरामरः.
M reads स देहोप्यजरामरम्, which is incorrect. (10) B reads कदर्ली.
D reads शाकं च and K reads साक च instead of सौवीरं. M reads दल
instead of कंद. (11) कदम्बकाव्युत, and कण्टक......णितम्, incom-
plete variants in D and M respectively. (12) D reads क्रमेण.
K reads क्रमणं. M reads का... (13) M reads सर्व्वदन्वेन. (14)
M reads तिमिरख. (15) B reads पेटारी. M reads पोटारी. (16)
B reads वेधयेत्. D reads चलं in place of वज्रं.

? No, it looks like ङ्ग or ञ्ज?
Wait, look at ञ्ज in गुञ्जा (line 4):
In गुञ्जा: ञ is on the left, ज is on the right!
Look at ञ्ज in line 4:
ञ has a hook, connects to the middle of ज!
Now look at this letter in line 5:
Does it look like ञ्ज?
Wait! It has ञ on the left, connected to ज on the right, with an े on top!
WAIT! IS IT ञ्जे?!
Look at it: ञ on the left (a curve with a horizontal bar connecting to ज), and ज with an े on top!
Wait, but what is before it?
Before it is: स्रो then त्सं?
No, wait! Look at the letter before it:
Is that तो?
Wait, why would तो look like that?
Wait, is that an avagraha ऽ?
Look at तेजःपुञ्जोऽभिजायते in line 9:
Look at ऽ in line 9: it's an 'S' shape: ऽ!
Now look at line