पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - १५. सू - २८. ] दीपिकासहितम्. ७९३
इति नारायणाध्यात्मे ॥ २७ ॥
--
१५. अधिकरणम् ॥
( १ ) स्वरूपेणानन्दादिना कथमानन्दित्वादिरिति ।
( २ ) अत उच्यते—
सू—ॐ ॥ उभयव्यपदेशास्त्वहिकुण्डलवत् ॥ ॐ ॥ २८ ॥
तमिति । परमात्मानं विना तत्प्रसादं विनेति यावत् । तं परमात्मानं
कः पश्येन्न कोऽपीति । अव्यक्तस्वभावस्य कथं दर्शनकर्मता युक्ति
विरोधादित्यत उक्तम्— ‘अमितं’ अनन्तं ‘प्रभुं’ समर्थमिति च ।
नारायणाध्यात्म इत्यनन्तरं सूत्रोक्तमुक्तमिति शेषः ॥ १४ ॥
॥ इति अव्यक्तत्वाधिकरणम् ॥
::-
१५. अधिकरणम् ॥
( १ ) अत्र भगवतो गुणित्वं समर्थ्यते । सयुक्तिकं पूर्वपक्षयति
—स्वरूपेणेति ॥ हेतौ तृतीया । कथमित्याक्षेपे । ब्रह्मण इति शेषः ।
प्रथमादिपदेन ज्ञानादिकं गृह्यते । द्वितीयेन ज्ञानत्वादिकं भजनीयत्वं
च । युज्यते इत्याकृष्यते । तथा च ब्रह्मणः ‘कथं भजनीयत्वं युज्यते’
न युज्यते । कुतः ? यतस्तस्य ‘कथमानन्दित्वादियुज्यते’ न युज्यते ।
अगुणित्वादिति यावत् । कुतः ? ‘स्वरूपेण’ ब्रह्मस्वरूपत्वेनाङ्गीकृते
नानन्दादिना हेतुना, आनन्दादिगुणानां ब्रह्मस्वरूपत्वाङ्गीकारादिति
यावत् । तत्स्वरूपत्वे च तद्वत्त्वायोगादिति भाव इति योजना । स्वरू-
पेणानन्दादिना धर्मेण कथमानन्दित्वादियुज्यते इत्येकान्वयो वा । त-
थात्वे युक्तिविरोधादिति शेषः ॥
( २ ) सिद्धान्तयत्सूत्रमवतार्य व्याचष्टे—अत इति ॥ ‘आनन्दं ब्रह्म-
णः’ इति तैत्तिरीयश्रुतेः ‘न बिभेति कदाचन’ इत्युत्तरेणान्वयः । ‘अथ’
इत्यन्या श्रुतिः । ‘एषः’ विष्णुरेव ‘परमः’ पूर्णः । इतिशब्द आद्यर्थे । तेन
‘आनन्दो ब्रह्म’ (तै. ३-६. ) इत्यादिः गृह्यते । इत्युभयव्यपदेशादि-
ति । इत्याद्यासु श्रुतिषूभयोः ब्रह्मतदानन्दयोः उभयोर्गुणित्वतत्स्वरूप-
त्वयोरुक्तत्वादित्यर्थः । यद्वा—ब्रह्मण इति शेषः । अत्राद्यवाक्यं ब्रह्म-
णो गुणित्वं वक्ति, द्वितीयं तत्स्वरूपत्वमिति विवेकः । ननु श्रौतमपि
गुणात्मकस्य ब्रह्मणो गुणित्वं कथं युज्यते अदर्शनादित्यत उक्तं—अ-
१००

७९४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम् [ अध्या - ३. पा - २. ]
' आनन्दं ब्रह्मणो विद्वान् ' (तै. २-४.) ' अथैष एव प-
रम आनन्दः ' (बृ. ६-३-३३.) इत्युभयव्यपदेशादहि
कुण्डलवदेव युज्यते । यथाऽहिः कुण्डली कुण्डलं च ।
( ३ ) तुशब्दात्केवलश्रुतिगम्यत्वं दर्शयति ॥ २८ ॥
( ३ ) सू—ॐ ॥ प्रकाशाश्रयवद्वा तेजस्त्वात् ॥ ॐ ॥ २९ ॥
हिकुण्डलवदिति दृष्टान्तवाक्यमनूद्य व्याचष्टे–अहीति । नन्वहेः कुण्ड-
लित्वावस्थायाः कादाचित्कत्वेन खण्डितत्वाद्भेदाभेदयोः सत्त्वेन कु-
ण्डलित्वं कुण्डलत्वं चेत्युभयं युज्यते । ब्रह्मणस्तु आनन्दादिनाऽत्य-
न्ताभेदात्कथं गुणत्वं गुणित्वं च युज्यत इत्यतः अहिकुण्डलवदिति
सावधारणमित्याह—एवेति । विशेषादेवेत्यर्थः । तथा च ब्रह्मणस्तद्ध-
र्माणां च भेदप्रतिनिधिविशेषादङ्गीकाराद्यथोक्तं युज्यत इति भावः । यु-
ज्यत इत्यत्र स्वरूपेणानन्दादिनेत्याद्यनुवर्तते । अनेन सूत्रेऽध्याहार्यं प्र-
तिज्ञावाक्यं दर्शितम् । ननु नेश्वरो गुणवान्, गुणात्मकत्वात्, यथा
अश्वोऽनश्ववान् दण्डोऽदण्डवान् । आनन्दाद्या न ब्रह्मगुणाः तत्स्वरूप-
त्वाद्व्रह्मवदिति युक्तिविरोधात् न गुणित्वं गुणत्वं च ब्रह्मणो युज्यत
इत्यतः प्रवृत्तं तुशब्दं व्याचष्टे–तुशब्दादिति ॥ केवलेति । प्रत्यक्षाद्यस-
हितेत्यर्थः । श्रुत्यैकसमधिगम्यत्वमिति यावत् । ब्रह्मस्वरूपानन्दादेरि-
ति शेषः । ' दर्शयति ' ज्ञापयति सूत्रकार इत्यर्थः । तथा च न तत्र यु-
क्तिविरोधः शङ्क्य इति भावः । तत्र अहेः कुण्डलित्वस्य सिद्धत्वात्
कुण्डलत्ववदित्येकस्यैव ग्रहणं कृतमिति ध्येयम् ॥
( ३ ) दृष्टान्तान्तरेणैतदेव साधयत्सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे–प्रकाशेति॥
यथाऽऽदित्यस्य प्रकाशत्वं प्रकाशित्वं चेत्यनेन भास्वररूपार्थप्रकाशश-
ब्दो भावप्रधानः, प्रकाशाश्रयशब्दोऽपि भावप्रधानः । स चावर्तनीयः ।
तत्पुरुषश्चायम्। तथा च प्रकाशाश्रयस्यादित्यमण्डलस्य प्रकाशत्ववत्
प्रकाशाश्रयत्ववत् प्रकाशित्वञ्चेति दृष्टान्तपदस्यार्थ उक्तो भवति ।
अत्र पूर्वदृष्टान्त इव न भेदाभेदौ, अखण्डितत्वात् । किन्तु भेदप्रतिनि-
धिविशेष एवेति ध्येयम् । एवमित्यत्र ब्रह्मण इत्याकृष्यते । तथा ब्रह्म-
णोऽपि विशेषबलाद्गुणगुणिभावो युज्यत इत्यर्थः । इतिशब्दोऽध्याहा-
र्यः । वाशब्दो व्यवस्थितविकल्पे । ' दृष्टान्तो ' वाच्य इति शेषः । उभ-
येत्युक्तानुमाने अहिकुण्डलवदिति वा प्रकाशाश्रयवदिति वा दृष्टान्त-
पदं प्रयोक्तव्यमिति सूत्रकृतो हृदयमिति भावः । नन्वत्र यावद्द्रव्यभावि

[ अधि - १५ - सू - ३०. ] दीपिकासहितम्. ७९५
यथाऽऽदित्यस्य प्रकाशत्वं प्रकाशित्वं च एवं वा दृष्टा-
न्तः। तेजोरूपत्वाद्ब्रह्मणः ॥ २९ ॥
(४) सू–ॐ ॥ पूर्ववद्वा ॥ ॐ ॥ ३० ॥
यथैक एव कालः पूर्व इति अवच्छेदको अवच्छेद्य
श्च भवति। अतिसूक्ष्मत्वापेक्षयैष दृष्टान्तः। स्थूलम-
तीनां च प्रदर्शनार्थमहिकुण्डलदृष्टान्तः।
(५) प्रकाशवत्कालवद्वा यथाऽङ्गे शयनादिकम्।
गुणाभिन्नानां तद्वतां घटादीनामपि दृष्टान्तयितुं शक्यत्वात्तान्विहाय
विशिष्यादित्यग्रहणे का विवक्षेत्यतः प्रवृत्तं तेजस्त्वादिति सूत्रखण्डं
व्याचष्टे—तेजोरूपत्वादिति। ब्रह्मणः आदित्यस्येत्युभाभ्यामस्य सम्ब-
न्धः। तेन सूत्रे उभयोरिति पदानुवृत्तिस्सूचिता। तथा च घटादीनां
मतेजोरूपत्वात् तान् परित्यज्य तेजोरूपत्वसाधर्म्यविवक्षयाऽऽदित्यदृ-
ष्टान्तोक्तिरिति भावः ॥
(४) दृष्टान्तान्तरेण ब्रह्मणो गुणगुणिरूपत्वं साधयत्सूत्रं पठित्वा
व्याचष्टे—पूर्ववद्वेति ॥ एक एवेति । अभिन्नोऽपीत्यर्थः । कालशब्दस्त-
दंशपरः। पूर्व इत्यनन्तरमपि कालशब्दो योज्यः । भवतीत्यनन्तरं ए-
वमित्यादि च। तथा च यथा पूर्वः काल इति प्रयोगे पूर्वेणाभिन्नोऽपि
कालः पूर्व इति ‘अवच्छेदको’ विशेषकः काल इति ‘अवच्छेद्यो’
विशेष्यश्च विशेषबलाद्भवत्येवमिति वा दृष्टान्तयोजना। ननु व्यर्थोक्ते-
रपर्यवसानात्किमर्थोऽयं दृष्टान्त इत्यत आह—अतीति । ‘अपेक्षया’
विवक्षया। ब्रह्मण इति शेषः। ‘एषः’ कालदृष्टान्तः । तर्ह्यलमनेन दृ-
ष्टान्तद्वयेन, किं भेदाभेदविषयेणाहिकुण्डलदृष्टान्तेनेत्यत आह—स्थू-
लेति। चोऽप्यर्थः। ‘प्रदर्शनार्थं’ एकस्मिन्नेव विशेषणविशेष्यभाव-
स्येति शेषः। अत एवास्य प्राथमिकत्वम् । उभयत्र सूत्रकृदभिहित-
मिति शेषः ॥
(५) सूत्रकृदुक्तार्थे स्मृतिं पठति—प्रकाशवदिति ॥ आदित्यम-
ण्डलप्रकाशवदित्यर्थः। ‘कालवत्’ साक्षिसिद्धपूर्वोत्तरादिकालावय-
ववदित्यर्थः। ‘अङ्गे’ शरीरे ‘शयनं’ अवस्थाविशेषः, न तु निद्रा म-
नोधर्मो वा। तथा च अङ्गे शयनमिति प्रयोगे अङ्गाभिन्नमपि शयनं
यथा अङ्गविशेषणकं भवति अङ्गं शयनविशेषणं भवतीत्यर्थः। आदि-
पदेनाङ्गं शेत इत्यङ्गस्य शयनक्रियाकर्तृभावो गृह्यते। अङ्गमङ्गमधिशे

७९६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - २. ]
ब्रह्मणश्चैव मुक्तानामानन्दो भिन्न एव तु ॥
इति नारायणाध्यात्मे ।
(६) आनन्देन त्वभिन्नेन व्यवहारः प्रकाशवत् ।
कालवद्वा यथा कालः स्वावच्छेदकतां व्रजेत् ॥ इति
पाद्मे ॥ ३० ॥
(७) सू- ॐ ॥ प्रतिषेधाच्च ॥ ॐ ॥ ३१ ॥
'एकमेवाद्वितीयम्' (छा. ६-२-१०) 'नेह नानाऽ
त इत्यङ्गस्य शयनक्रियाकर्मकर्तृभावो वा । अनेनाहिकुण्डलदृष्टान्तः
सङ्गृहीतः । कुण्डलस्याप्यवस्थाविशेषत्वात् । 'एव' एवम् । तुशब्दो
विशेषार्थः । चशब्दो भिन्नक्रमः । तथा च यद्यप्यभिन्न एवानन्दः, त
थाऽपि प्रकाशवत्कालवद्वा ब्रह्मणो मुक्तानां चेत्येवं तत्सम्बन्धित्वेनो
च्यते इत्येकोऽन्वयः । यथाऽङ्गे 'शयनादिकं' शयनक्रियानिरूपितविशे
षणत्वकर्तृत्वादिकं तद्भिन्नमपि तद्धर्मत्वेनोच्यते, तथा ब्रह्माभिन्नोऽ
प्यानन्दादिर्विशेषादेव तद्धर्मत्वेनोच्यते इत्यपरोऽन्वयो द्रष्टव्यः । न
त्वेकान्वयः । आद्ययोर्विशेषानिर्वाह्यत्वात् अन्त्यस्य भेदनिर्वाह्यत्वात् ।
अत एव प्रकाशवत् कालवदिति यथाऽङ्गे शयनादिकमिति विचि
त्रोक्तिः ॥
(६) सूत्रोक्तार्थे स्मृत्यन्तरं चाह--आनन्देन त्विति ॥ तुरव
धारणे । स्वाभिन्नेनैवेति सम्बध्यते । 'व्यवहारो' विशेषणविशेष्यभा
वेन व्यपदेशः । भवतीति शेषः । कालवदित्येतद्विवृणोति--यथेति ।
'स्वावच्छेदकतां' स्वविशेषणकत्वम् । स्वावच्छेद्यत्वस्याप्युपलक्षण
मेतत् । एवमानन्दादिरपीत्युपस्कृतवाक्येनास्यान्वयः । नारायणाध्या
त्मे ब्राह्मो इत्युभयत्रापि सूत्रोक्तमुक्तमिति शेषः । आद्यदृष्टान्तस्य वि
षमत्वाद्वितीयस्मृतावनुक्तिः ॥
(७) ननु किमनेन गुणगुणिनोरभेदमभ्युपेत्य ब्रह्मणो गुणित्वप्र
तिपादनेन । गुणगुणिनोर्भेद एव किं न स्यादित्याशङ्कां परिहरत्सूत्रं प
ठित्वा व्याचष्टे--प्रतिषेधाच्चेति ॥ इति वाक्येन ब्रह्मणस्तद्गुणानां च
भेदनिषेधादित्येवं भाष्यस्य सूत्रेणान्वयः । अनेन सौत्रश्चशब्दः शङ्का
व्यावर्तकः । तेन न ब्रह्मतद्गुणादेर्भेदः शंक्य इति प्रतिज्ञा सिद्धा । कु
तः ? तस्य भेदस्य प्रतिषेधादिति वा, उभयोर्गुणगुणिनोरुभयत्वस्य
भेदस्य प्रतिषिद्धत्वादिति वाऽध्याहारानुवृत्तिभ्यां सूत्रयोजना दर्शि

[ अधि - १६. सू - ३२. ] दीपिकासहितम्. ७९७
स्ति किञ्चन ' ( कठ. २-४-११.) इति भेदस्य ॥ ३१ ॥
— * ॐ * —
१६. अधिकरणम् ॥
( १ ) सू— ॐ ॥ परमतः सेतून्मानसम्बन्धभेदव्यपदेशे
भ्यः ॥ ॐ ॥ ३२ ॥
न चानन्दादित्वाल्लोकानन्दादिवत्, 'एष सेतुर्विधृ
ता भवति । 'एकमेव' इति छान्दोग्यश्रुतिः । तस्याः 'एकं' ज्ञानान
न्दादिगुणैरवयवैश्चाभिन्नं ब्रह्मैकमेव, न घटादिवद्वयवसहितैकत्वयु
क्तं स्वावयवैर्भिन्नाभिन्नं, 'अद्वितीयं' समाभ्यधिकशून्यमित्यर्थः । 'ने
ह' इति कठश्रुतिः । तस्याः 'इह' ब्रह्मणि 'किञ्चन' गुणगुण्यादिकं
'नाना' भिन्नं नास्तीत्यर्थः । तत्त्वप्रदीपे तु 'इह' परमेश्वररूपेषु अ
वयवेषु धर्मेषु च किञ्चन नाना नास्तीत्यर्थ इत्युक्तं । एतत्पक्षे नानाश
ब्दो नानात्वार्थकः । तथा च 'किंचन' किंरूपोऽपि हीनाधिकभावो
वा अन्योन्याभावो वा पृथक्त्वरूपो वा भेदो नास्तीत्यर्थः ॥ १५ ॥
॥ इति अहिकुण्डलाधिकरणम् ॥
*
१६. अधिकरणम् ॥
( १ ) अत्र भगवद्गुणानां लोकविलक्षणत्वं समर्थ्यते । सिद्धान्तय
त्सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे—परमिति ॥ अत्रेत्थं योजना । ब्रह्मानन्दादिकं
'आनन्दादित्वात्' तच्छब्दवाच्यत्वाद्वहेतोः 'लोकानन्दादिवत्' लौ
किकजीवानन्दादिसदृशं न, किन्त्वतो लोकानन्दादेः 'अलौकिकत्वा
त्' तृतीयार्थे पञ्चमी । अलौकिकत्वेन प्रकारेण 'परं' विलक्षणं अलौ
किकमेवेत्येका प्रतिज्ञा । यद्वा—परब्रह्मानन्दादिकं 'अतो' लोकान
न्दादेः 'परं' विलक्षणमित्येव प्रतिज्ञासमर्पकम्, नालौकिकत्वादित्य
पि । न चेत्यादिकमपि अतः परमेवेति सावधारणप्रतिज्ञासूचितपूर्वप
क्षनिषेधकं, न प्रतिज्ञान्तर्गतं, अलौकिकत्वादित्येतच्च हेतुसमर्पकमि
त्यपरा । प्रथमपक्षे कुतोऽलौकिकत्वरूपवैलक्षण्यमित्यतः प्रवृत्तं सेतू
न्मानेति हेतुं व्याचष्टे—एष इति । यद्वा—द्वितीयपक्षे वैलक्षण्ये सा
ध्येऽतःशब्दोक्तस्यालौकिकत्वादिति हेतोः साधकतया प्रवृत्तं हेतुवाक्यं
व्याचष्टे—एष इति । सेतुपदं भावप्रधानमित्याशयेन इति सेतुत्वमि
त्युक्तम् । एवंविधमाधारत्वरूपं वैलक्षण्यमित्यर्थः । हिशब्दो यत इत्य

तिः' (छा.८-४-१.) 'य एष आनन्दः परस्य' 'एष
नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य' (बृ.६-४-२३.) इति सेतुत्वं
ह्युच्यते । 'यतो वाचो निवर्तन्ते' (तै.२-४.) इत्यु
न्मानत्वं 'एतस्यैवानन्दस्यान्यानि भूतानि मात्रामुप
जीवन्ति' (बृ.६-३-३२.) इति सम्बन्धः ।
र्थे । 'उच्यते' व्यपदिश्यते । इत्युच्यत इति सर्वत्र सम्बध्यते । अ
स्यात् एभ्यो व्यपदेशेभ्योऽलौकिकत्वावगमादित्यन्वयः । अत्र प्रथम
पक्षे सेतुत्वादिधर्मवत्त्वरूपवैलक्षण्ये व्यपदेशः साक्षाद्धेतुः । द्वितीये
तु अवगमो हेतुः । व्यपदेशस्तु तत्साधक इति विवेकः । न च व्यपदे
शेभ्यः सेतुत्वादिकमेवावगम्यते नालौकिकत्वहेतुरिति वाच्यम् ।
अलौकिकत्वादित्यस्य टीकारीत्या लोकानन्दादावसम्भावितसेतुत्वा
द्विधर्मवत्त्वादित्यर्थाभ्युपगमात् । 'एषः' इति शाखान्तरवाक्ये विधृ
तिः सेतुः धारणसमर्थाश्रय इत्यर्थः । एष इति क इत्यत आह—य
इति । नन्वत्रानन्दस्य विष्णुसम्बन्धित्वं न प्रतीयते परशब्दस्यानेका
र्थत्वादित्यत उक्तं-एष इति । प्रकृतसार्वज्ञ्यपूर्णानन्दादिरित्यर्थः। तथा
च विष्णुपरब्राह्मणश्रुतिनित्यमहिमत्वलिङ्गबलाद्विष्णुसम्बन्धित्वं ज्ञाय
त इति भावः। 'यतः' इति श्रुतिरीक्षत्यधिकरणे व्याख्याता। उन्मानप
दमपि भावप्रधानं कृत्वा व्याचष्टे-उन्मानत्वमिति । उद्गतं मानं मर्यादा
यस्मादिति विग्रहः । पूर्णत्वमित्यर्थः । अत्र यद्यपि सर्वात्मना वेदाद्य
वाच्यत्वमानन्दस्य प्रतीयते, न विष्णोः, न चोद्गतमर्यादत्वम् । तथाऽपि
निमित्तेन नैमित्तिकोपलक्षणान्नासङ्गतिः । व्याख्यानान्तरं वा । स्वरू
पत्वाच्चानन्दस्य, ततो नासङ्गतिः । 'एतस्य' इति बृहदारण्यकवा
क्यम् । 'अन्यानि भूतानि' ब्रह्मादीनि मुक्तान्यपि 'एतस्य' विष्णोरे
वानन्दस्य 'मात्रां' प्रतिबिम्बांशमश्नन्तीत्यर्थः ।
प्रतिबिम्बरूपविप्लुड्कं तदानन्दस्य चाखिलाः ।
मुक्ता ब्रह्मादयोऽश्नन्ति तारतम्येन नित्यदा ॥
इति बृहद्भाष्योक्तेः । इतीत्यनन्तरं वाक्यबोधित इति शेषः । 'सम्ब
न्धो' बिम्बप्रतिबिम्बभावः उपजीव्योपजीवकभावरूपः । अन्यज्ज्ञानमि
ति । 'जीवानां ज्ञानमन्यत्' नियामकादीशज्ञानान्नियम्यत्वेन विलक्ष
णमित्यर्थः । 'परस्य' विष्णोः । वैलक्षण्ये निमित्तमाह—नित्येति ।
परस्य ज्ञानं 'नित्यानन्दाव्ययं' नियमेनानन्दरूपमव्ययं च 'पूर्णं' अ

अन्यज्ज्ञानं तु जीवानामन्यज्ज्ञानं परस्य च ।
नित्यानन्दाव्ययं पूर्णं परज्ञानं विधीयते ॥ इति भेदः ।
अतोऽलौकिकत्वात्परमेव ब्रह्मानन्दादिकम् ॥ ३२ ॥
( २ ) सू—ॐ ॥ दर्शनात् ॥ ॐ ॥ ३३ ॥
परिमितं च ‘विधीयते’ तेन रूपेण व्यपदिश्यते शास्त्रेषु, जैवं तु न
तथेत्यर्थः । इतीति । इति श्रुतिवाक्य इत्यर्थः । ‘भेदः’ ईशज्ञानस्या-
धिक्यरूपं वैलक्षण्यम् । यद्यप्युदाहृतवाक्यैरानन्दमात्रस्यालौकिक-
त्वमवगम्यते, न सर्वगुणानाम् । तथा च ब्रह्मानन्दादिकमित्यादिपदा-
योगः । तथाऽपि सेत्वादिवाक्येष्वानन्दग्रहणात् वैलक्षण्यवाक्ये ज्ञान-
ग्रहणात् तस्य चानन्दाभेदोक्तेः प्रयोजनान्तराभावात् विचित्रोक्तिब-
लात्पूर्वत्र ज्ञानादीनामुत्तरत्रानन्दादीनां चोपलक्षणया ग्रहणावगमान्न
दोषः । अथवा—न चेत्यनेन अतः परमित्यनेन ज्ञापितपूर्वपक्षं प्रतिषिद्ध्य
‘एषः’ इत्यादिना सौत्रहेतून्व्याख्याय अतः परमिति प्रतिज्ञा व्याख्याय-
ते । अत्रात इत्यनूदितपदस्य लौकिकत्वादिति पदच्छेदेन ‘अमृतत्वस्यै-
शानः’ ( तै.आ.३-१२. ) इतिवत् भावभवित्रोरभेदविवक्षया त्वप्रत्ययस्य
स्वार्थिकत्वेन वा लौकिकत्वादिति व्याख्यानम् । तथा च ‘अतो लौ-
किकत्वात्परं’ अलौकिकमित्यर्थः । लौकिकत्वात्परं तदतिक्रान्तमिति
यथाश्रुतमेव वा । अस्मिन् पक्षे न चेत्यपि न सिद्धान्तप्रतिज्ञान्तर्गतं,
किन्तु द्वितीयपक्ष इव पूर्वपक्षप्रतिषेधकम् । आद्यपक्षे तु तदपि प्रति-
ज्ञान्तर्गतम् । न चैवमस्य द्वितीयसाङ्कर्यम् । नञ्प्रश्लेषाप्रश्लेषाभ्यां
भेदात् । ब्रह्मानन्दादिकमित्यनेन अहिकुण्डलसूत्रे प्रकृतमीशानन्दा-
दिकमिह विशेष्यत्वेन संयोज्यमित्युक्तं भवति । शिष्टं सुगमम् । तत्त्व-
प्रदीपे तु परमित्यस्य उत्तममित्यर्थमुपेत्य ‘एष सेतुः’ इत्यादौ आधार-
त्वामितत्वोपजीव्यत्वनियामकत्वानां व्यपदेशात् ‘नित्यानन्द’ इत्या-
दाराधिक्येन वैलक्षण्यव्यपदेशाच्च सर्वस्मात्परं उत्तममेव ब्रह्मानन्दा-
दिकमिति सूत्रार्थोऽभिहितः । अस्मिन् पक्षे ‘अतो’ व्यपदेशेभ्यः से-
तुत्वाद्यलौकिकधर्मवत्स्वरूपालौकिकत्वावगमात्परमिति भाष्यार्थोऽवग-
न्तव्यः ॥
( २ ) हेत्वन्तरेणानन्दादेरलौकिकत्वं समर्थयत्सूत्रमुपन्यस्य व्या-
चष्टे—दर्शनादिति ॥ मनोवाग्गोचरत्वादित्यर्थः । अत एवोत्तरत्र ता-
दृक्श्रुत्युपन्यासः । अन्येति । ब्रह्मणोऽन्येषां जीवानामानन्दादीनामित्य-

८०० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - २. ]
दर्शनादेव चाम्यानन्दादीनाम् ।
( ३ ) 'अदृष्टमव्यवहार्यमव्यपदेश्यं सुखं ज्ञानमोजो बलमिति
ब्रह्मणस्तस्माद्ब्रह्मेत्याचक्षते तस्माद्ब्रह्मेत्याचक्षते' इ
ति कौण्डिन्यश्रुतिः ॥ ३३ ॥
( ४ ) अप्रसिद्धस्य कथमानन्द इत्यादिव्यपदेश इत्यतो वक्ति—
र्थः । अस्य अतः परमिति साध्यवाक्येनान्वयः । एवशब्दो लिङ्गस्य निर-
वकाशत्वेन प्राबल्यसूचकः । चो भिन्नक्रमः । न केवलं सेतुत्वादि-
भ्यः, किन्तु दर्शनाच्च । ब्रह्मानन्दादीनां मनसा विषयीकरणात् वा-
चा व्यवहरणात् परानन्दादीनां चातथाभूतत्वाच्चेति समुच्चये । न चा-
न्यानन्दादीनां तत्तत्साक्षिवेद्यानां च कथं अन्यमनोजन्यप्रत्यक्षविषय-
त्वमिति वाच्यम् । तेषां परिमितत्वेन योगिमनोजन्यप्रत्यक्षविषयत्वस-
म्भवात् । सूत्रभाष्ययोः मनसा वाचेत्यध्याहारेण दर्शनपदस्य मनो-
वाग्वृत्तिसामान्यपरत्वाच्च ॥
( ३ ) ननु अन्यानन्दादीनां मनोवाग्गोचरत्वादस्तु लौकिकत्वे, ताव-
ता ब्रह्मानन्दादेः कथमलौकिकत्वसिद्धिः मानाभावादित्यतस्तत्प्रमाण-
त्वेन दर्शनपदोक्तां श्रुतिमाह—अदृष्टमिति ॥ परमादन्यैस्सर्वात्मनाऽ-
स्पृष्टत्वेन च मनसाऽदृष्टमित्यर्थः । 'अव्यवहार्यं' वाचा । तत्त्वप्रदीप-
रीत्याऽहेयोपादेयं वा । 'अव्यपदेश्यं' वाचा विविक्ततया निरूपयितु-
मशक्यम् । तत्त्वप्रदीपरीत्या वाचा अव्यवहार्यं वा । इति ब्रह्मण इति ।
ब्रह्मण आनन्दादिकमेवं ज्ञेयमित्यर्थः । तस्माददृष्टत्वादिनाऽलौकिकान-
न्दादिपूर्णत्वाद्ब्रह्मेत्याचक्षते ज्ञानिनः । तस्मात्तच्छब्दमुख्यवाच्यत्वाद्ब्र-
ह्मेति शब्देन परं ब्रह्म व्यवहरन्तीत्यर्थः । श्रुतिरिति । ब्रह्मानन्दादेरलौ-
किकत्वं वक्तीत्यर्थः ॥
( ४ ) नन्वेवमानन्दादेरलौकिकत्वात्कथं श्रुतिपुराणादिष्वानन्दादि-
पदप्रयोग इत्याशङ्क्य तत्परिहाराय सूत्रमवतार्य व्याचष्टे—अप्रसिद्ध-
स्येति ॥ ब्रह्मानन्दादेरिति विपरिणामेनान्वेति । हेतुगर्भमिदम् । कथ-
मित्याक्षेपे । आनन्दशब्दात्परं इतिशब्दो योज्यः । आदिशब्देन ज्ञानमि-
त्यादिव्यवहारो गृह्यते । तथा च 'अप्रसिद्धस्य' ब्रह्मानन्दादेः 'आन-
न्दादिव्यपदेशः' ब्रह्मानन्दादिकर्मकानन्दादिशब्दव्यवहारः 'कथं'
केनोपायेन युज्यते । एवं 'कथं' किमर्थं युज्यते न युज्यते, तस्याप्र-
सिद्धत्वेन तच्छब्दानां तत्र शक्तिग्रहायोगान् तत्र तत्प्रयोगे प्रयोजना-

[ अधि - १६. सू - ३४. ] दीपिकासहितम्. ८०१
सू—ॐ ॥ बुद्ध्यर्थः पादवत् ॥ ॐ ॥ ३४ ॥
जीवेश्वरसम्बन्धज्ञापनार्थमप्रसिद्धोऽपि पादो यथा
पादशब्देन व्यपदिश्यते ‘पादोऽस्य विश्वा भूतानि’
(ऋ. १०-९०-३.) इति तथा।
(५) अलौकिकोऽपि ज्ञानादिस्तच्छब्दैरेव भण्यते।
भावाच्चेत्याक्षेपाभिप्रायः । आनन्दादिव्यपदेश इत्येतत् बुद्ध्यर्थ इत्यने
नापि सम्बध्यते । बुद्ध्यर्थ इत्यस्य बुद्धयर्थमिति व्यत्ययेन दृष्टान्तभागे
ऽप्यन्वयमभिप्रेत्य पादवदित्यंशं विवृणोति—जीवेति । सम्बन्धः अंशां
शिभावः। तथा च यथा पुरुषपादस्य तदंशत्वं तथा भूतानामिति जी
वेश्वरयोरंशांशित्वसम्बन्धज्ञापनार्थमित्यर्थः। न चैवं जीवेश्वरयोरभे
दप्रत्ययापत्तिः। भेदश्रुतिपर्यालोचनया ज्ञातांशांशिभावस्यापि पुंसो भि
न्नांशत्वस्यैव प्रतीतेः। अप्रसिद्ध इति। पुरुषदेहावयवप्रसिद्धचरणवि
लक्षणः ‘त्रिपादस्यामृतं दिवि’ (ऋ.१०-९०-३.) इत्युक्तश्वेतद्वीपानन्ता
सनवैकुण्ठगतनारायणवासुदेववैकुण्ठाख्यमूर्तित्रयविलक्षणश्चेत्यर्थः ।
यद्यपि तथाऽपीत्यर्थे, न केवलं प्रसिद्धः, किन्तु अप्रसिद्धोऽपीति समुच्चये
वा अपिशब्दः। पाद इति। विश्वाख्योंश इत्यर्थः। इति श्रुतिगतेन पाद
शब्देनेत्यन्वयः। ‘व्यपदिश्यते’ व्यवह्रियते। पादवदित्यनेन लब्धं दार्ष्टा
न्तिकभागं दर्शयति—तथेति । ‘तथा व्यपदिश्यते’ तद्वदेव व्युत्पा
द्यत इत्यर्थः । एवं ‘तथा’ लौकिकविलक्षणत्वेन अप्रसिद्धस्याप्यान
न्दादेर्व्यपदेशो ‘बुद्ध्यर्थः’ आनन्दादेरनुकूलवेदनीयत्वादिशापनार्थ इ
त्यर्थः । प्रकारान्तरेण तत्प्रत्यायनोपायाभावादिति भावः। न चैवमप्य
लौकिकत्वविशिष्टानन्दप्रत्ययोपायाभाव इति वाच्यम् । अनुकूलवेद
नीयत्वादिज्ञानमात्रवतः पुरुषस्य ‘अदृष्टमव्यवहार्यम्’ (कौपिण्ड्य.)
‘अलौकिकास्तस्य शब्दाः तथाऽर्थाः’ ( ) ‘अलौकिको ह्ये
ष विष्णुः परत्वात्’ ( ) इत्यादिश्रुत्यन्तरबलेनालौकिकत्व
ज्ञानसम्भवात् । सूत्रभाष्ययोर्यत इति शेषः। अस्यातो नानन्दादिव्य
पदेशायोगो न वा प्रयोजनाभाव इत्यवतारिकालब्धसाध्येनान्वयः ॥
(५) अत्रार्थेऽनुभवसिद्धदृष्टान्तप्रतिपादिकां स्मृतिं चाह—अलौ
किकोऽपीति ॥ यद्यपि तथाऽपीत्यर्थेऽपिशब्दः । आदिपदादानन्दादिग्र
हः। ‘तच्छब्दैः’ ज्ञानमित्यादिरूपैर्लौकिकैश्शब्दैः ‘लोकस्य’ जनस्य
ज्ञापनार्थायेवेति सम्बन्धः। बोधकत्वसर्वव्यवहारहेतुत्वानुकूलवेदनी
१०१

८०२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - २. ]
ज्ञापनार्थाय लोकस्य यथा राजेव देवराट् ॥ इति पाद्मे॥३४॥
——
१७. अधिकरणम् ॥
( १ ) परानन्दमात्रात्वे कथं ब्रह्माद्यानन्दादीनां विशेष इति ।
यत्त्वादिज्ञापनप्रयोजनायेत्यर्थः । यथैव 'देवराट्' देवेन्द्रः प्रसिद्धराज
विलक्षणोऽपि राजेवास्ते इति यथा राजेतिशब्देन 'भण्यते' व्यवह्रिय
ते तथेत्यर्थः । यद्वा—यथा राजा तथेन्द्र इति वाक्येनेवेत्यर्थः । 'भण्य
ते' निर्दिश्यते । अत्र ईश्वरानन्दादिरूपाणामर्थानामलौकिकत्वं नाम
अप्राकृतत्वं शब्दानामलौकिकत्वं नाम वैदिकत्वमिति भावबोधकाराः।
तन्न, लौकिका अपि शब्दाः अमुष्मिन् प्रवर्तमानाः अधिकार्थान् लोक
विलक्षणानन्दादीन्वदन्तीति वाक्यशेषानुपपत्तेः । संस्कृतत्वरूपवैदि
कत्वस्य लौकिकेष्वपि सत्त्वात् प्राकृतानां चेह प्रसक्त्यभावात् । त
स्माच्छब्दतदुपजीवीतरप्रमाणगम्यत्वं लौकिकत्वमर्थस्य तदगम्यत्व
मलौकिकत्वम् । एवंविधार्थके एव शब्दस्य लौकिकत्वालौकिकत्वे इ
ति द्रष्टव्यम् । केचित्तु—शब्दस्यालौकिकत्वं लोकाप्राप्तभगवत्स्वरूप
भूतानन्तवर्णपदादिरूपत्वमित्याहुः । तन्मूलं चिन्त्यम् । पाद्मे चायमर्थ
उक्त इत्यन्वयः ॥ १६ ॥
॥ इति परमताधिकरणम् ॥
—::—
१७. अधिकरणम् ॥
( १ ) अत्राधिकरणे ब्रह्माद्यानन्दादीनां भगवदानन्दादिप्रतिबिम्ब
त्वं पूर्वनयोक्तं समर्थ्यते । पूर्वपक्षयति—परेति ॥ आनन्दशब्दात्परं
आदिशब्दो योज्यः । मात्रात्वं प्रतिबिम्बत्वम् । कथमित्याक्षेपे । ब्रह्मा
चतुर्मुखः । मुक्तब्रह्मादिपरोऽयं शब्दः । उक्तं हि तत्त्वप्रदीपे—सृतिगा
नां सृष्ट्यादिना वैषम्यकालुष्यादेर्वैचित्र्यमुपपद्यते, न मुक्तब्रह्माद्यान
न्दादीनां विशुद्धरूपाणां तदुपपत्तिरिति । मिथ इति शेषः । 'विशे
षो' शुद्धचैतन्यरूपेण वैचित्र्यं स्यात् । यत इति शेषः । तथा च य
तो ब्रह्माद्यानन्दादीनां परमात्मानन्दादिमात्रात्वे अभ्युपगते तेषां 'मि
थः' अन्योन्यं 'विशेषः' वैचित्र्यं कथं स्यात् न स्यात्, अन्यथा बि
म्बभूतभगवदानन्दादावपि विशेषः स्यात्, तथा च भगवद्रूपेषु वि
शेषः गुणतारतम्यम् । एवं चेत् कथं तत्र भक्तिः कर्तव्या स्यात्, न क

[ अधि - १७. सू - ३५. ] दीपिकासहितम्. ८०३
(२) अत उच्यते—
सू—ॐ ॥ स्थानविशेषात्प्रकाशादिवत् ॥ ॐ ॥ ३५ ॥
यथाऽऽदित्यस्य दर्पणादिस्थानविशेषात् प्रतिबिम्बे
विशेषः एवमानन्दादेरपि ।
(३) ब्रह्मादिगुणवैशेष्यादानन्दादिः परस्य च ।
प्रतिबिम्बत्वमायाति मध्योच्चादिविशेषतः ॥
इति वाराहे ॥ ३५ ॥
र्तव्यैव स्यात्, अतः कथं ब्रह्माद्यानन्दादीनां परानन्दादिमात्रत्वं
तत्प्रतिबिम्बत्वं स्यात्, नास्त्येवेति योजना ॥
(२) सिद्धान्तयत्सूत्रमवतार्य व्याचष्टे—अत इति ॥ यथेति । द-
र्पणादीत्यादिपदेन जलसूर्यकान्तादेर्ग्रहणम् । प्रसिद्धत्वाद्दर्पणग्रहणं,
न प्रकृतोपयुक्तत्वात् । अपिर्यद्यपितथापीत्यर्थे । दृष्टान्तदार्ष्टान्तिकस-
मुच्चये चः । आदित्यशब्दात्परमादिशब्दो योज्यः । तथा च यथाऽऽदि-
त्यादेः प्रतिबिम्बे सूर्यकान्ताद्युपाधिकृते सूर्यकान्तादिस्थानविशेषात्
स्थानगुणात् विशेषः अग्निजनकत्वादिवैचित्र्यं, एवं परमात्मानन्दादेः
प्रतिबिम्बे जीवानन्दादौ ब्रह्मादिस्थानगतभक्त्यादिगुणविशेषाद्विशे-
षो वैचित्र्यं युज्यत इति योजना । अस्यातो न प्रतिबिम्बे वैचित्र्यानु-
पपत्तिरित्यध्याहृतसाध्येनान्वयः । अनेन सूत्रे षष्ठ्यन्तात्सप्तम्यन्ताच्च
वतिः, आवर्तनीयश्चायं, प्रतिबिम्बोपलक्षकश्च विशेषशब्दोऽप्यावर्तनीय
इति सूचितम् ॥
(३) अत्र स्मृतिं चाह—ब्रह्मादीति ॥ परमस्य आनन्दादिः ‘म-
ध्योच्चादिविभेदतो’ मध्यमोत्तमाधमभेदेन ‘ब्रह्मादिगुणवैशेष्यात्’
ब्रह्मादिगतभक्तिज्ञानादिगुणवैचित्र्यात् ‘प्रतिबिम्बत्वमायाति’ प्रति-
फलितो भवति । ब्रह्मादिस्वरूपोपाधौ मध्योच्चादिभेदतः प्रतिबिम्बक-
रो भवतीत्यर्थः । उक्तं हि तत्त्वप्रदीपे—एवं परमात्मानन्दादेरपि ब्रह्मा-
दिस्थानगतगुणविशेषात् प्रतिबिम्बभूतानन्दादिविशेष इत्युक्त्वा प्र-
तिबिम्बत्वमायातीत्यर्थ इति । भावबोधे तु--ब्रह्मादीनामिति पदम-
ध्याहृत्य ब्रह्मादीनामानन्दादिः परस्यानन्दादेर्ब्रह्मादिगुणवैशेष्यात् म-
ध्योच्चादिविभेदतः ‘प्रतिबिम्बत्वमायाति’ प्रतिफलितो भवति तदधीन-
त्वे सति तत्सदृशो भवतीति व्याख्यातम् । तत्पक्षे तत्त्वप्रदीपविरोधः
तावत् स्फुटः, प्रतिबिम्बो भवतीत्यनुक्त्वा प्रतिफलितो भवतीत्युक्ताव

८०४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - २. ]
(४) सू—ॐ ॥ उपपत्तेश्च ॥ ३६ ॥
ऐश्वर्यात्परमाद्विष्णोर्भक्त्यादीनामनादितः ।
ब्रह्मादीनां सूपपन्ना ह्यानन्दादेर्विचित्रता ॥
इति पाद्मे ॥ ३६ ॥
——
१८. अधिकरणम् ॥
( १ ) ध्यानकाले यच्चित्ते प्रदृश्यते तदेव ब्रह्मरूपं अतः कथ
मव्यक्ततेति ।
स्वारस्यं चेति ध्येयम् । वाराह इति । उक्तार्थोऽभिहित इति शेषः ॥
( ४ ) युक्त्यन्तरेण बिम्बानन्दाद्यवैचित्र्येऽपि प्रतिबिम्बवैचित्र्यमु
पपादयत्सूत्रं पठित्वा स्मृत्यैव व्याचष्टे--उपपत्तेश्चेति ॥ न केवलं प्रति
बिम्बानन्दादिवैचित्र्यस्य बिम्बावैचित्र्येऽपि स्थानविशेषादुपपत्तिः,
किन्तु बिम्बभूतभगवदैश्वर्यवशाच्चेति सूत्रवृत्ति चशब्दस्याध्याहृतहे
तुनाऽन्वयं चाभिप्रेत्यासिद्धिपरिहारायोपपत्तेरित्यस्य उक्तहेतुकोपप
त्तिवचनादित्यर्थमुपेत्य स्मृतिरूपं तद्वचनमुदाहरति--ऐश्वर्यादिति ॥
विष्णोः परमादैश्वर्याद्ब्रह्मादीनां गुणानां भक्त्यादीनां 'अनादितः'
अनादिभक्त्यादिवशादिति यावत् । ब्रह्मादीनामानन्दादेः 'विचित्रता'
मध्वोच्चादिभेदभिन्नं तारतम्यं 'हि' आनन्दश्रुत्यादिप्रसिद्धं 'सूपपन्ना'
सम्यगुपपन्नमित्यर्थः । एकस्यैवानन्दस्य चूतफलादिभोगप्रयुक्ता ये
आनन्दादेर्विशेषास्तदात्मकत्वं विचित्रत्वं तु प्रकृतानुपयुक्तम् । भ
क्त्यादिग्रहणेन पूर्वसूत्रोक्तभक्त्यादिरूपनिमित्तं चशब्दसमुच्चेयं द
र्शितम्। भक्त्यादीनामनादित्वोक्त्या पुरुषापादानां भक्त्यादिस्थानगु
णानां कथं स्वाभाविकानन्दादिवैचित्र्ये हेतुत्वमिति शङ्का परिहृता ।
पाद्म इत्यस्य सूत्रेणान्वयः । 'उपपत्तेः' उपपन्नत्वोक्तेरित्यर्थः । अस्य
नासिद्धिरित्यध्याहृतसाध्येनान्वयः ॥ १७ ॥
॥ इति स्थानविशेषाधिकरणम् ॥
——
१८. अधिकरणम् ॥
( १ ) अत्राधिकरणे ब्रह्मणो ध्यानप्रतीतादन्यत्वोक्त्या पुनरव्यक्त
त्वं समर्थ्यते । पूर्वपक्षयति—ध्यानेति ॥ योजना तु—' यत् ' यतो ब्र
ह्म ध्यानकाले 'चित्ते' मनसि 'प्रदृश्यते' तेन प्रतीयते अतः कथं

[ अधि - १८. सू - ३७. ] दीपिका सहितम्. ८०९
( २ ) अत आह—
सू--ॐ ॥ तथाऽन्यप्रतिषेधात् ॥ ॐ ॥ ३७ ॥
यथा जीवानन्दादेरन्यद्ब्रह्म तथोपासाकृतादपि ।
यन्मनसा न मनुते येनाहुर्मनो मतम् ।
तदेव ब्रह्म त्वं विद्धि नेदं यदिदमुपासते (केन.१-६०) ।
इति प्रतिषेधात् ।
ब्रह्मणोऽव्यक्तता तस्माद्व्यक्तमेवेति । न च यच्चित्ते प्रदृश्यते न तद्ब्र
ह्मेति वाच्यम् । यतस्तद्ब्रह्मरूपमेव, न ततोऽन्यत् । ननु ध्यानप्रतीतं
न ब्रह्म, तथा सति ध्यातृबहुत्वेन तस्य बहुत्वपत्तेरित्यतोऽप्युक्तं—ब्र
ह्मारूपमिति । रूपशब्दोऽत्र व्यक्तिपरः । समुदायैकवचनमेतत् । तथा
च चित्ते प्रतीतानि ब्रह्मरूपाण्येव अतः स्वरूपभेदाभावेऽपि रूपाणां
नानात्वात् ध्येयबहुत्वोपपत्तिरिति भावः ॥
( २ ) सिद्धान्तयत्तसूत्रमवतार्य व्याचष्टे—अत इति ॥ ब्रह्मेत्येतत्
तदानन्दादेरप्युपलक्षकम् । ‘उपासाकृतात्’ उपासनेन मानसवास
नामयस्य वस्तुनो मनसाऽवलोकनाख्येन विषयीकृताद्वासनामयात् ।
अपिर्भिन्नक्रमः समुच्चयेऽवधारणे च। अत्र यथा जीवानन्दादेः ब्रह्मान
न्दादिकमन्यत् तथा ब्रह्म उपासाकृतात् अन्यदिति नान्वयः। वैषम्ये
णोपमानोपमेयभावायोगात् । किन्तु जीवानन्दादेरित्यतः परं यथाश
ब्दस्यानृत्त्या योजनेन यथा जीवानन्दादेर्यथा येन विकृतत्वापरपर्याया
न्यथात्वाल्पत्वादिना कारणेन ब्रह्मानन्दादि ततः ‘अन्यत्’ वि
लक्षणं तथा तत्सदृशेन दुर्लक्षणत्वादिना कारणेन ब्रह्मापि उपासाकृ
तात् ‘अन्यदपि’ विलक्षणमेवेति । अनेन सौत्रस्तथाशब्दः ‘परमतः’
इत्यत्रोक्तन्यायातिदेशकः समुच्चयार्थ इत्युक्तं भवति । इतीति । इत्येवं
रूपे तलवकारवाक्ये उपासाकृतस्य ब्रह्मत्वप्रतिषेधादित्यर्थः। अनेन सू
त्रे तद्व्यक्तमित्यनुवर्तनीयम् । अन्यदिति चावर्तनीयम् । तथा च ‘त
त्’ ब्रह्म उपासाकृतादन्यत् । कुतः ? यतोऽन्यत् अत एव शेषशेषि
णोरैक्यानुपपत्तेरेव श्रुतौ तस्य चित्ते प्रतिबिम्बितस्य ब्रह्मत्वप्रतिषेधः,
अतः प्रतिषेधात् तद्वा ब्रह्म न, यतोऽन्यत् अतोऽव्यक्तमेव, न
व्यक्तमिति सूत्रयोजना दर्शिता भवति । यदिदं वस्तु ‘उपासते’ ध्याय
न्ति नेदं ब्रह्म, किन्तु पुरुषो यद्वस्तु ‘न मनुते’ साकल्येन न जानाति,
येन वस्तुना मनो ज्ञातमाहुः कवयस्तदेव त्वं ब्रह्मेति विद्धीत्यर्थः । उ

८०६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - २. ]
( ३ ) पश्यन्ति परमं ब्रह्म चित्ते यत्प्रतिबिम्बितम् ।
ब्रह्मैव प्रतिबिम्बे यत्तस्तेषां फलप्रदम् ॥
तदुपासनं च भवति प्रतिमोपासनं यथा ।
दृश्यते त्वापरोक्ष्येण ज्ञानेनैव परं पदम् ॥
उपासनात्त्वापारोक्ष्यं गमयेत्तत्प्रसादतः ॥
मां प्रति शङ्करवाक्यमेतत् । यद्यपि तलवकारभाष्ये आसेति भिन्नं प
दमुपेत्य नेदं जीवस्वरूपं ब्रह्म, किन्तु यत् 'ते' तव 'उप' समीपे 'आ
स' नियामकतया आस्ते तदेव ब्रह्म विद्धीति श्रुत्यर्थोऽभिहितः । तथा
ऽपि प्रकृतोपयुक्तं व्याख्यानान्तरमेतत् । तत्राप्यासत्त इत्येकपदं ध्येय
विरोधः ॥
( ३ ) ननु ध्यानकाले प्रतीतस्याब्रह्मत्वे कथं ब्रह्म फलदं स्यात् ।
न ह्यन्यस्य ध्यानमन्यस्य फलदातृत्वमिति युज्यते अतिप्रसङ्गादित्यत
आह—पश्यन्तीति ॥ यन्मनसि 'प्रतिबिम्बितं' प्रतिफलितं वासनाम
यं वस्तु तत्परमं ब्रह्मेत्युच्यते । उपचारेण तदाश्रये तद्व्यपदेश इति
भावः । तदेव ध्यानकाले पश्यन्ति । केचित्तु—ध्यानानन्तरं परमं ब्र
ह्यापरोक्ष्येण पश्यन्तीत्यन्वयमाहुः । ननु प्रतिबिम्बितस्याब्रह्मत्वात् त
द्ध्यानं कथं ब्रह्मध्यानफलदं स्यादित्यत आह—ब्रह्मैवेति । यतो न ध्या
नं फलदं, किन्तु प्रतिबिम्बे यद्ब्रह्मास्ति तदेव तेषां ध्यातॄणां दर्शनाख्य
फलप्रदमतो नोक्तदोष इत्यर्थः । यतः प्रतिबिम्बे ब्रह्मास्ति अतस्तेषां
फलप्रदं भवतीत्येव वा । अल्पा अपि पिशाचादयः स्वाकारस्मृतौ
किञ्चित्फलं दद्युः किमुत सर्वज्ञं सर्वशक्तिकं ब्रह्मेति भावेन पुनर्ब्रह्मेत्यु
क्तिः । ननु स्थितिमात्रेण कथं ब्रह्म फलदमध्यातत्वादित्यत आह-तद्वि
ति । प्रतिबिम्बोपासनमित्यध्याहारेण सम्बध्यते । तदुपासनमित्यस्या
वृत्तिर्वा । तथा च यथा 'प्रतिमोपासनं' प्रतिमायामित्थंभूतो भगवा
नस्तीति स्मृतिः तदुपासनं तदधिष्ठितब्रह्मोपासनं भवति, तथा 'तदु
पासनं' प्रतिबिम्बोपासनं वासनामयवस्तुध्यानमपि 'तदुपासनं' ब्रह्मो
पासनं भवतीति योजना ॥ प्रतिबिम्बं ब्रह्मैव कुतः न भवतीत्यत आह-
दृश्यते इति ॥ यतः 'परं पदं' उत्तमं ब्रह्मापरोक्ष्येण । स्वार्थे ष्यञ्-भावत-
द्वतोरभेदोपदेशो वा। अपरोक्षेण ज्ञानेनैव 'दृश्यते' विषयीक्रियते, न तु
ध्यानेनेत्यर्थः । अपरोक्षेणेति पाठः स्वरसः। तर्हि ज्ञानायैव प्रयतितव्यं,

[ अधि - १९. सू - ३८. ] दीपिकासहितम्. ८०७
इति ब्रह्मतर्के ॥ ३७ ॥
--------------------------------------------------------------------
१९. अधिकरणम् ॥
( १ ) देशकालान्तरे अन्यतोऽपि सृष्ट्यादि युक्तम् ॥ इति ॥
( २ ) अतो ब्रूते—
सू—ॐ ॥ अनेन सर्वगतत्वमायामशब्दादिभ्यः ॥ ॐ ॥ ३८ ॥
किमुपासनयेत्यत आह-उपासनेति । तुशब्दो निरर्थकत्वव्यवच्छेदकः,
स्वातन्त्र्यव्यवच्छेदको वा अवधारणे वा । तथा चोपासना तस्य ध्या-
नमेव । तस्य ब्रह्मणः प्रसादेन 'तत्' ब्रह्मापरोक्ष्यं 'गमयेत्' प्रापये-
दित्यर्थः । तद्ब्रह्मापरोक्ष्यमपरोक्षज्ञानं तद्विषयतां गमयेदिति वा । ब्रह्म-
तर्के इत्यनन्तरमुक्तं अतो न किञ्चिद्दोषावकाश इति वाक्यशेषः ॥१८॥
॥ इति तथान्यत्वाधिकरणम् ॥
::-
१९. अधिकरणम् ॥
( १ ) अत्राधिकरणे भगवत एव सर्वकर्तृत्वादि समर्थ्यते । पूर्वप-
क्षयति—देशेति ॥ 'अन्यतो' ब्रह्मणोऽन्यस्मात् । अपिरेवार्थः । तत्त्व-
प्रदीपे तु यद्यपि सृष्ट्यादि ब्रह्मण एव, तथाऽपि देशकालान्तरेऽन्यतो
युक्तमित्यपिशब्दार्थ उक्तः । तथा च न ब्रह्मणः सकाशादेव सर्वसृ-
ष्ट्यादि युक्तमिति भावः । युक्तेति पाठे क्रियेति संयोज्यम् । युक्तेत्यने-
न राजादौ तथा दर्शनादिति युक्तिरुक्ता भवति ॥
( २ ) सिद्धान्तयत्सूत्रमवतार्य व्याचष्टे—अत इति ॥ प्रवर्तेत इ-
त्यन्तेन अनेनेति साध्यभागः अनेन एषु इदमित्यावृत्तिविपरिणामा-
भ्यां व्याख्यातः । सृष्ट्यादिकं प्रवर्त्तते भवतीति शेषो वा । पूर्वसूत्रेऽ-
न्यदित्यस्य विशेष्यतया प्रकृतं ब्रह्मानेनेति परामृश्यते । न त्वन्यत इ-
त्यवधारणार्थः । आधारत्वं विषयत्वं च सप्तम्यर्थः । तत्र देशकाल-
योराधारत्वं वियदादिवस्तुनो विषयत्वमिति विवेकः । कुत इत्यतोऽत्र
हेतुत्वेन प्रवृत्तं सर्वगतत्वेत्याद्यंशं सर्वगतत्वं च मायामयशब्दश्च सर्व-
गतत्वमायामयशब्दौ तयोश्शब्द इति शब्दपदावृत्त्या विग्रहं एकत्र ष-
ष्ठ्याः प्रतिपाद्यप्रतिपादकसम्बन्धार्थकत्वं अन्यत्र व्याख्यानव्याख्येय-
भावसम्बन्धार्थकत्वं चाभिप्रेत्योभयविधश्रुत्युपन्यासपूर्वकं व्याचष्टे-
एष इति । 'एषः' हरिः 'सर्वो' गुणपूर्णः व्याप्तश्चेत्यर्थः । प्रत्युद्देश्यं

८०८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - २. ]
सर्वदेशकालवस्तुष्वनेनैव सृष्ट्यादिकं प्रवर्त्तते । ' एष
सर्व एष सर्वगत एष सर्वेश्वर एषोऽचिन्त्य एष पर
मः' इति भालुवेयश्रुतिः ।
( ३ ) सर्वत्र सर्वमेतस्मात्सर्वदा सर्ववस्तुषु ।
स्वरूपभूतया नित्यशक्त्या मायाख्यया यतः ॥
अतो मायामयं विष्णुं प्रवदन्ति सनातनम् ।
इति चतुर्वेदशिखायाम् । आदिशब्दादन्यत्र प्रमाणा
भावाच्च ॥ ३८ ॥
विधेयसम्बन्धबोधनायैष इत्यभ्यासः । यद्यपि प्रथमोक्तं सर्वत्वं न सा-
ध्यसाधकमिति भावेन यदनन्तरोक्तं सर्वगतत्वं सूत्रकृता गृहीतं तद
प्यस्यैव सृष्ट्यादिकर्तृत्वमित्युक्तसाध्ये साधकं न भवति । तथाऽपि
'अनुप्रविश्य नामरूपे व्याकरोत्' (छा. ६-३-२.) इति श्रुतेः सर्वगत-
त्वस्य सृष्ट्याद्यर्थत्वात् तच्छब्देनोक्तसाध्यसिद्धिसम्भवाद्युक्तस्तदुप-
न्यासः। ईश्वरपरत्वज्ञापनाय समग्रश्रुत्युपन्यासः। सर्वगतत्वश्रुतौ सर्व-
सृष्ट्यादिकर्तृत्वस्य अर्थादुक्तत्वात् मायामयशब्दोक्तायां मायामयशब्द-
व्याख्यानरूपायां श्रुतौ तु साक्षादुक्तत्वात् प्रमेयभेदाच्छ्रुतिद्वयोपन्यासः॥
( ३ ) 'सर्वत्र' सर्वदेशेषु 'एतस्मात्' विष्णोः 'सर्वदा' सर्वका-
लेषु सर्ववस्तुषु सर्वमित्यन्वयः । सर्ववस्तुविषयं सृष्ट्यादीत्यर्थः । प्रव-
र्तेत इति भाष्यपदमिहापि सम्बध्यते। तथा च यतः एतस्मात् मायया
विश्वसृष्ट्यादि 'प्रवर्तते' भवति, अत एनं विष्णुं मायामयं वदन्ति क-
वयः। मायया शक्त्या मातीति माया इच्छात्मिका शक्तिः स्वरूपभूता
यस्यासौ मायामय इति व्युत्पत्तिसम्भवादिति भावः । कदाचिद्वि-
ष्ण्वभावे शक्त्यभावेन सर्वदेशकालीनसर्वसृष्ट्यादिकर्तृत्वायोगा इति
शङ्कावारणाय - 'सनातनं' परमनित्यं विष्णुं नित्यशक्त्येति चोक्तम् ।
नित्यत्वोपपादनाय—स्वरूपभूतयेति । चतुर्वेदशिखायां श्रुतिः पठिते-
ति शेषः। 'अन्यत्र' देशकालान्तरे कतिपयवस्तुविषये विष्णोरन्यतः
सृष्ट्यादावित्यर्थः । प्रमाणाभावाच्चेति । इति सङ्गृहीतमिति शेषः । न
केवलं स्वपक्षसाधकादुक्तसाध्यसिद्धिः, किन्त्वन्यत्र परपक्षे प्रमाणा-
भावाच्चेति समुच्चये चशब्दः ॥ १९ ॥
॥ इति फलाधिकरणम् ॥

[ अधि - २०. सू - ४०. ] दीपिकासहितम्. ८०९
२०. अधिकरणम् ॥
( १) कर्मापेक्षत्वात्फलदानस्य तदेव ददातीति न वाच्यम्।
कुतः ?
( २ ) सू—ॐ ॥ फलमत उपपत्तेः ॥ ॐ ३९ ॥
अत एवेश्वरात्फलं भवति । न ह्यचेतनस्य स्वतः प्रवृ-
त्तिर्युज्यते ॥ ३९ ॥
( ३ ) सू—ॐ ॥ श्रुतत्वाच्च ॥ ॐ ॥ ४० ॥
२०. अधिकरणम् ॥
( १ ) अत्राधिकरणे भगवतः स्वर्गादिकर्मफलदातृत्वं समर्थ्यते ।
पूर्वपक्षयति—कर्मेति ॥ फलदानस्येति षष्ठी सप्तम्यर्थे । ईश्वरस्येति
शेषः । तथा च शुभाशुभफलदाने ईश्वरस्य पुण्यपापाख्यकर्मापेक्षत्वा
दित्यर्थः । यद्वा—ईश्वरकर्तृकफलदानस्य कर्मापेक्षत्वासद्धीनत्वादि
त्यर्थः । कर्मापेक्षत्वादित्येतद्व्याहत्यसिद्धिपरिहाराय कर्मापेक्षत्वस्ये
श्वरवादिभिरङ्गीकृतत्वादित्यपि व्याख्येयम् । एवं फलदानस्य फलख
ण्डनस्य फलादानस्य कर्मापेक्षत्वात् तदकरणापेक्षत्वादिति व्यतिरेक
परतयाऽपीदं व्याख्येयम् । तथा च अन्वयव्यतिरेकाभ्यां तदेव कर्मैव
फलं ददाति नेश्वर इति ज्ञायत इत्यर्थः । सिद्धान्तयन्नेतत्प्रतिषेधति-
इति न वाच्यमिति । अत्र हेतुं पृच्छति—कुत इति ॥
( २ ) एतच्चोद्योत्तरत्वेन सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे—फलमिति ॥ अ
त इत्यनूद्य सावधारणत्वाभिप्रायेणास्मादीश्वरादेवेति व्याख्यातम् ।
न कर्मण इत्येवार्थः । उपलक्षणमेतत् । अतः सर्वत्र सर्वमेतस्मादित्यु
क्तेरेवेति तत्त्वप्रदीपोक्तमपि द्रष्टव्यम् । 'फलं' स्वर्गनरकादिरूपम् ।
भवतीति सूत्रशेषोक्तिः । इतिशब्दो हेतौ, सूत्रार्थस्य न वाच्यमिति
साध्ये हेतुत्वद्योतकः । फलमत इति प्रतिज्ञायामुपपत्तेरिति हेतुर्यो
ज्यः । तस्येश्वरस्य चेतनत्वात्सर्वेशितृत्वाच्च फलदातृत्वोपपत्तेरित्य
र्थः इत्याशयेनैवकारेणोक्ते कर्मणः फलदातृत्वाभावे उपपत्तिरित्यनेना
र्थलब्धं हेतुं स्वयं योजयति—न हीति । अचेतनस्येति हेतुगर्भः । 'प्र
वृत्तिः' फलदाने । फलदातृत्वमिति यावत् । अस्मदादावदर्शनादिति
हिशब्दार्थः । अन्याधीनप्रवृत्तिदर्शनात्कथमेतदित्यत आह-स्वत इति॥
( ३ ) नन्वीश्वरस्य चेतनत्वेन फलदातृत्वसम्भावनैव भवेत् न नि
१०२

८१० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - २. ]
'विज्ञानमानन्दं ब्रह्म रातिर्दातुः परायणम्' (बृ. ५-
९-२८.) इति ॥ ४० ॥
(४) सू-ॐ ॥ धर्मं जैमिनिरत एव ॥ ॐ ॥ ४१ ॥
यतः फलं तदेव कर्म ईश्वराद्भवति । 'एष ह्येव साधु
श्चयः, अतः कुतोऽसौ निश्चय इत्याशङ्कां परिहरत्सूत्रमुपन्यस्य तदुपा-
त्तश्रुतिमेवोदाहरति—श्रुतत्वाद्वेति ॥ इति श्रुतत्वादित्यन्वयः । न के-
वलं चेतनत्वादुपपत्तेरीश्वरस्य फलदातृत्वं सम्भाव्यते, किन्तु श्रुत्यु-
क्तत्वाच्च तन्निश्चीयते चेति सूत्रार्थः ।
'विज्ञानमानन्दं ब्रह्म रातिर्दातुः परायणम् ।
तिष्ठमानस्य तद्विदः' (बृ.५-९-२८.)
इति वाजसनेयवाक्ये एकवचनं समुदायापेक्षया, विशेष्यब्रह्मशब्दवि-
वक्षया आनन्दमिति नपुंसकप्रयोगः 'निर्दोषचैतन्यसुखान्तनुम्' इ-
ति विष्णुतत्त्वनिर्णयोदाहृतवाक्य इव । तथा च 'दातुः' हविःप्रदातृ-
णां यजमानानां पूजकानां 'रातिः' प्रियः । फलप्रद इति यावत् । 'ति-
ष्ठमानस्य' स्वस्मिन् मनसा वर्तमानानां 'तद्विदो' ब्रह्मज्ञानिनां 'परा-
यणं' परमप्रियं 'विज्ञानं' पूर्णज्ञानं पूर्णानन्दं ब्रह्मेत्यर्थः । यथोक्तं बृ-
हद्भाष्ये—
स प्रियः सर्वदातॄणां ज्ञानिनां परमप्रियः ।
ये तु तद्भाविता नित्यं तेषामेव परायणम् ॥ इति ॥
ब्रह्मपरत्वस्फोरणाय विज्ञानमित्याद्युदाहृतम् ॥
(४) उक्तमाक्षिपत्सूत्रमुपन्यस्य व्याचष्टे—धर्ममिति ॥ तत्कर्मैवे-
त्येवकारान्वयः । सौत्रधर्मपदमधर्मस्याप्युपलक्षकमिति भावेन तदिति
स्वपदं कर्मेति सामान्यपदेन विवृतम् । ईश्वरात् यतश्श्रुतिरित्याभ्यां अ-
त इति पदं द्वेधा व्याख्यातम् । कर्मेति सामान्योक्त्या 'एष ह्येव' इति
श्रुतिप्रतीकग्रहणेन च 'एष ह्येवासाधु कर्म कारयति' (कौ.३-८.) इ-
त्यस्याप्युदाहर्तव्यतां ज्ञापयति । जैमिनिर्मन्यत इति शेषः । श्रुतिस्तु वैष-
म्येन्वये व्याख्याता। सूत्रे नेति शेषः । तथा च यदुक्तं ईश्वर एव फल-
प्रदो, न कर्मेति तन्न, कुतः ? 'अत एव' फलस्य कर्मान्वयव्यतिरेका-
नुविधायित्वादेव । इदं तु न्याय्यं, किं तत्? यत् 'अतो' धर्माधर्मा-
ख्यकर्मत एव फलं भवति, तच्च कर्म तदीश्वराद्भवति । कुतः ? 'अ-
तः' 'एष ह्येव' इति श्रुतेरेव । यत एवमत ईश्वरोऽपि अतः एतस्मि-

• सू - ४२. ]or[ अधि - २०. - सू - ४२. ]. Let's just transcribe: [ अधि - २०. - सू - ४२. ] दीपिकासहितम् । ८११or with dots:[ अधि - २०. - सू - ४२. ] दीपिकासहितम्. ८११`.

  Let's trace all lines from top to bottom:
  [ अधि - २०. - सू - ४२. ] दीपिकासहितम्. ८११
  कर्म कारयति' (कौ० ३-८.) इति श्रुतेरिति जैमिनिः ॥ ४१ ॥
  ( ५ ) सू - ॐ ॥ पूर्वं तु बादरायणो हेतुव्यपदेशात् ॥ ॐ ॥ ४२ ॥
  परस्य कर्मणश्चोभयोः फलकारणत्वेऽपि न कर्म पर
  प्रवर्तकम् । पर एव कर्मणः प्रवर्तकः । 'पुण्येन पुण्यं
  लोकं नयति पापेन पापम्' (प्र. ३-२.) इति हेतुव्यप
  ष 'रातिः' इति श्रुतिवचने एतेन फलदातृत्वेन रूपेणोपचर्यत इति । न
  केवलं कर्मणः फलप्रदत्वमन्वयव्यतिरेकरूपन्यायप्राप्त

९१२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - २. ]
देशात् । ‘द्रव्यं कर्म च कालश्च’ इति च ॥ ४२ ॥
इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते
ब्रह्मसूत्रभाष्ये तृतीयस्याध्यायस्य
द्वितीयः पादः.
*
॥ ॐ ॥
र्वोक्तचेतनत्वादिति हेतुः ‘द्रव्यम्’ इति स्मृतिश्च समुच्चीयत इत्युक्तं भ
वति । ‘पुण्येन’ इति श्रुतिः वैषम्यनये ‘द्रव्यम्’ इति स्मृतिश्च रचना
धिकरणे व्याख्याता । अत्र श्रुतेः पुण्येन च ज्ञानमुत्पाद्य पापं विनाशय
तस्य पुण्यपापरहितस्य ज्ञानिनः प्रसन्नः स्वयमेव फलमनन्तं हि ददा
तीत्यहो भगवतो नारायणस्याश्चर्यरूपोऽयं महिमेति तत्त्वप्रदीपोक्तार्थ
विशेषोऽपि ग्राह्यः । कर्मब्रह्मणोः स्वातन्त्र्यास्वातन्त्र्यव्युत्पादनप्रका
रश्च तत्रैवोक्तः ॥ २० ॥
॥ इति फलाधिकरणम् ॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्याणां सर्वतन्त्रस्वतन्त्राणां
श्रीमद्रघुनाथतीर्थपूज्यपादानां शिष्येण श्रीमज्जगन्ना
थयतिना कृतायां श्रीमद्ब्रह्मसूत्रभाष्यदीपिका
यां तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः पादः.
*
॥ ॐ ॥