पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

६७६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - ४. ]
( ४) श्रोत्रादीनि तु पञ्चैव तथा वागादिपञ्चकम् ।
मनोबुद्धिसहायानि द्वादशैवेन्द्रियाणि तु ॥
विषयद्रवणात्तेषां इन्द्रियत्वमुदाहृतम् ।
तेषां नियामकः प्राणः स्थित एवाखिलप्रभुः ॥
इति बृहत्संहितायाम् ॥ १८ ॥
( ५) सू—ॐ ॥ भेदश्रुतेः ॥ ॐ ॥ १९ ॥
'स्थित एव हीदं मुख्यप्राणः करोति कारयति बलति
बालयति धत्ते धारयति प्रभुं वा एनमाहुरथेन्द्रियाणि
न स्थितानि न कुर्वन्ति न कारयन्ति न बलन्ति न
बालयन्ति न धत्ते न धारयन्ति तानि ह वा एतान्यबला
बार्थो नियन्तैवेति सम्बध्यते ॥
( ४) अत्रैव स्मृतिमाह—श्रोत्रादीनीति ॥ आद्यस्तुशब्दो ज्ञाने-
न्द्रियत्वरूपविशेषद्योतकः द्वितीयश्चेदित्यर्थे । एवशब्दो वागादिपञ्चक-
स्य ज्ञानेन्द्रियत्वव्यावर्तकः, तथाशब्दः समुच्चये, तथा च यानि श्रो-
त्रादीनि पञ्चैव ज्ञानेन्द्रियाणि यथातथाभूतं वागादिपञ्चकं कर्मे-
न्द्रियं तान्येव मनोबुद्धिसहायानि चेत् द्वादश भवन्ति । एतानि द्वाद-
शैवेन्द्रियाणि, न त्वन्यदिति योजना । कुतो द्वादशानामिन्द्रियत्वमत
आह—विषयेति । विषयं प्रति गमनादित्यर्थः । एतदन्यस्य मुख्यप्राण-
स्यानिन्द्रियत्वे हेतुमाह—'तेषां' इन्द्रियाणामिति । गच्छन्नियामकस्या-
पि गमनमस्त्येवेति तस्यापीन्द्रियत्वं स्यात् इत्यत आह—स्थित इति ।
स्वस्थान इति शेषः । न तु विषयं प्रति स्वयमपि गच्छतीत्यर्थः । अत्रो-
पपत्तिमाह—अखिलेति । अखिलेन्द्रियस्वामीत्यर्थः । स्वामिनो भृत्यानु-
गमनमयुक्तमिति भावः । बृहत्संहितायामिति । उक्तमिति शेषः ॥
( ५) यदि मुख्यप्राणो नेन्द्रियं तर्हि चक्षुरपि न स्यात्, चक्षुर्मु-
ख्यप्राणयोः सर्वथा विशेषाभावात् इदंद्रवणभावाभावरूपस्य स्थित-
त्वास्थितत्वरूपस्य सूत्रकृताऽनुक्तत्वात् अप्रयोजकत्वाच्च इत्याशङ्कां परि-
हरत्सूत्रमुपन्यस्य तदुपात्तश्रुतिमेवोदाहरति—भेदेति ॥ स्थित इत्यतः
प्राक्स्वस्थान इत्युपस्कार्यम् । हिशब्दः प्रसिद्धौ । 'इदं' सर्वं कार्यं करोति
स्वयं, कारयत्यन्यमुखेन 'बलति' बलयुक्तवदाचरति चेष्टते वा 'बाल-
यति' बलयुक्तान् करोति चेष्टयतीति वा । स्वयमखिलं 'धत्ते' बिभर्ति
धारयत्यन्यमुखेन । उभयत्र हेतुमाह—प्रभुमिति । 'एनं' मुख्यं, अनेन

[ अधि - ११. सू - २०. ] दीपिकासहितम्. ६७७
नि तस्मादाहुरिन्द्रियाणि करणानि' इति पौत्रायण
श्रुतेः ॥ १९ ॥
( ६ ) सू—ॐ ॥ वैलक्षण्याच्च ॥ ॐ ॥ २० ॥
पुरुषापेक्षया प्रवृत्तिरिन्द्रियाणां दृश्यते न मुख्यस्य ।
मुख्यस्य सर्वकर्तृत्वकारयितृत्वबलत्वबालयितृत्वधर्तृत्वधारयितृत्वा-
दिविशेषोक्त्या ईश्वरसाम्यमुक्तम् । तथा च सौत्रभेदशब्दो विशेष-
परतया व्याख्यातः । एवं मुख्यप्राणधर्ममभिधाय तद्भावमिन्द्रियेष्वा-
ह—अथेति । इन्द्रियस्वामिस्थितिकथनानन्तरं तद्वशानीन्द्रियाणि ल-
क्षणमुखेन कथ्यन्त इत्यर्थः । ततः किमित्यत आह—तानीति । हवेति
प्रसिद्धौ । यस्मात्तान्येतानीन्द्रियाणि ' अबलानि' करणकारणबलन-
बालनधरणधारणपोषणदिष्वत्यन्तं असमर्थानि तस्माज्जीवापेक्षया
'करणानि' तत्प्रयोज्यानि इति वि

६७८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - ४. ]
' प्राणाग्नय एवैतस्मिन् पुरे जाग्रति ' ( प्र. ४-३. ) इति
च श्रुतेः ॥ २० ॥
—:*:—
१२. अधिकरणम् ॥
( १ ) ' विरिञ्चो वा इदं विरेचयति विदधाति ब्रह्मा वाव वि
भयवशप्रवृत्तिकत्वात् मुख्यस्य च केवलेश्वराधीनप्रवृत्तित्वरूपवैल
क्षण्यात् । न चासिद्धिः 'वैलक्षण्यात्' इन्द्रियेषूक्तवैलक्षण्यस्य प्रत्य
क्षसिद्धत्वात्, मुख्यप्राणे च श्रुतिसिद्धत्वादिति सूत्रार्थ उक्तो भवति।
षट्प्रश्ने हि 'एष पुरुषो न शृणोति न पश्यति न जिघ्रति न रसयते न स्पृ
शते नाभिवदते नादत्ते नानन्दयते न विसृजते नेयायते स्वपितीत्याचक्ष
ते' ( प्र. ४-२. ) इति पूर्ववाक्ये जीवस्य स्वापकाले श्रोत्रचक्षुर्घाणरस
नत्वग्वाक्पाण्युपस्थपायुपादाख्यदशेन्द्रियव्यापाराभावमभिधाय त
र्हि कानि तदा जाग्रतीति पिप्पलादमृषिं प्रति सौर्यायणिप्रश्नविप्रश्नस्यो
त्तरमुच्यते—प्राणाग्नय इति । स्वापकाले 'एतस्

[ अधि - १२. सू - २१० ] दीपिकासहितम्. ६७९
रिञ्च एतस्माद्धीमे रूपनामनी' इति गौपवनश्रुतिः ।
( २ ) यस्माद्विरेचयेत्सर्वं विरिञ्चस्तेन भण्यते ।
एको हि कर्ता जगतो ब्रह्मैव च चतुर्मुखः ॥
इति च युक्तिर्ब्राह्मे ।
कुतो विरिञ्चत्वमित्यतस्तदर्थभूतविरेचकत्वस्य तत्र प्रसिद्धत्वादित्या
नाह—एतस्माद्धीति । ब्रह्मण इत्यर्थः । हिशब्दः प्रसिद्धौ । 'इमे' प्र
सिद्धे रूपनामनी उत्पद्येते इति शेषः । अत्र 'रूपं च तदपेक्षया' इति
स्मृतेः अयोगिप्रत्यक्षगम्यं रूपं त्रिवृत्क्रियापेक्षया भवति । नाम च त
द्व्यवहार्यं तदपेक्षं भवतीति तत्त्वप्रदीपोक्तेः अयोगिप्रत्यक्षगम्यं अस्म .
दादिशरीरमेव रूपशब्देनोच्यते, अयोगिभिर्व्यवहार्यमेव नामशब्देनो
च्यते । अस्मदादिशरीरस्यैव त्रिवृत्कृतोपादानकत्वात्, उपादानार्थमे
व त्रिवृत्क्रियापेक्षणात्, अयोगिभिर्व्यवहार्यनाम्नामेव रूपापेक्षत्वाच्च, न
तु योगिप्रत्यक्षगम्यदेवतादिशरीरमपि रूपशब्देनोच्यते, तस्य केवल
भूतोपादानकत्वेन तदर्थं त्रिवृत्क्रियानपेक्षणात् । योगिभिर्व्यवहार्यना
म्नां रूपानपेक्षत्वाच्च । श्रुतिरित्यनन्तरं विरिञ्चस्य नामरूपकर्तृत्वं व
क्तीति शेषः ॥
: ( २ ) श्रुत्यन्तरापेक्षयाऽस्याः प्राबल्योपपादनाय युक्त्युपेतां दर्शय
ति—यस्मादिति ॥ यस्मात् 'सर्वं' नामरूपात्मकं 'विरेचयेत्' सृजे
त् तेन कारणेन ब्रह्मा विरिञ्च इति भण्यते । नास्य कर्तृत्वं द्वारत्वाभि
प्रायं, किन्तु मुख्यमेवेत्याशयेन अस्य साध्यमाह—एको हीति । हिः
प्रसिद्धौ । तुरेव । यस्मादित्यावर्तते, तेनेति च । तथा च यस्माद्विरि
ञ्चो भण्यते, तेन ब्रह्मैव जगतः 'एको' मुख्यः कर्ता, न द्वारभूतः, स
च 'ब्रह्मा' प्रसिद्धश्चतुर्मुख एवेत्यर्थः । चतुर्मुख इत्यनेन श्रुतिगतो ब्र
ह्मशब्दो जगत इत्यनेनेदंशब्दश्च विवृतः । केचित्तु—श्रुतौ विरेचकत्व
निमित्तेन विरिञ्चशब्दवाच्यत्वोक्तावपि तस्य जगत्स्रष्टृत्वे हेतुत्वानुक्तेः
तदर्थं यस्मादित्यादिस्मृत्युदाहरणम् । तथा च यस्मात् विरिञ्चो भ
ण्यते तस्मात् एको हि कर्ता जगत इत्यावृत्तिं विना स्मृतिवाक्यार्थमा
हुः । इतीति । इति ब्राह्मवचने विरेचयितृत्वनिमित्तकविरिञ्चशब्दवा
च्यत्वरूपयुक्तिश्चोक्तेत्यन्वयः । न केवलं श्रुतिरिति चशब्दार्थः । अनेन
विरिञ्चस्यैव नामरूपात्मकदेहादिकर्तृत्वं तथा श्रुतेः विरिञ्चत्वयुक्तेश्चे
ति सयुक्तिकः पूर्वपक्षस्सूचितो भवति ॥

६८० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - ४. ]
( ३ ) ' अथ कस्मादुच्यते परम इति परस्माद्ध्येते नामरूपे
व्याक्रियेते तस्मादेनमाहुः परम इति । अथ कस्मादु-
च्यते ब्रह्मेति बृहत्त्वाद्वृंहितत्वाच्च ' इत्याग्निवेश्यश्रुतिः।
( ४ ) अत आह—
सू—ॐ ॥ संज्ञामूर्तिक्लृप्तिस्तु त्रिवृत्कुर्वत उपदेशात् ॥ ॐ ॥ २१ ॥
नामरूपक्लृप्तिः परादेव । ' सर्वाणि रूपाणि विचित्य
धीरः। नामानि कृत्वाऽभिवदन्यदास्ते' (तै.आ.३-१२)
इति श्रुतेः।
( ३ ) एवं विरिञ्चकर्तृत्वे श्रुतिमुदाहृत्य परमात्मकर्तृत्वेऽपि तामु-
दाहरति—अथेति ॥ प्रश्नेऽथशब्दः । विष्णुः परम इति कस्मादुच्यत
इति प्रश्नस्योत्तरमाह—परमादिति । ' हि ' यस्मात् ' एते नामरूपे '
संज्ञामूर्ती ' परस्मात् ' विष्णोः ' व्याक्रियेते ' सृज्येते तस्मादेनं परम
इत्याहुः कवय इत्यर्थः । अत्र परमत्वे नामरूपकर्तृत्वाख्यो हेतुरुक्तः,
स च नाप्रयोजकः, अपरस्याल्पशक्तेः सर्वनामरूपकर्तृत्वायोगात् । ' क-
र्तृत्वात्सगुणं ब्रह्म ' इति भागवतोक्तेरिति ध्येयम् । न केवलं नामरूप-
कर्तृत्वं परमत्वे हेतुः, किन्तु विष्णोर्ब्रह्मत्वेऽपि हेतुरिति सूचनाय ब्रह्म-
शब्दं प्रश्नपूर्वं निर्वक्ति—अथेति । यद्वा—' ब्रह्मा वा ' ( ) इति
श्रुतिगतब्रह्मशब्दप्रकृतेः सावकाशत्वोपपादनायेदमुदाहृतम् । पूर्ववत्प्र-
श्नार्थोऽथ शब्दः । ' बृहत्त्वात् ' वृद्धत्वात् ' बृंहितत्वात्' नामरूपात्मक-
जगत्सृष्ट्यादिगुणबृंहितत्वात् पूर्णत्वाच्च ब्रह्मेत्युच्यते इत्यर्थः । श्रुतिरि-
ति । विष्णोर्नामकर्तृत्वं वक्तीति शेषः ॥
( ४ ) सिद्धान्तयत्सूत्रमवतार्य व्याचष्टे—अत इति ॥ संज्ञामूर्तिक्लृ-
प्तिरित्यस्य व्याख्यानं—नामरूपक्लृप्तिरिति । नामरूपात्मकदेहादिप्रप-
ञ्चस्योत्पत्तिरित्यर्थः । ' परात् ' परमात्मन इति लब्धविशेष्योक्तिः । न
विरिञ्चादित्येवकारार्थः । भवतीत्यध्याहार्यम् । कुत इत्यतः प्रवृत्तमुप-
देशादिति हेत्वंशं व्याचष्टे—सर्वाणीति । इतीति । इति तैत्तिरीयपुरुष-
सूक्तमन्त्रोक्तत्वादित्यर्थः । श्रुतौ यदिति लिङ्गव्यत्यासः । तथा च ' यो
धीरः ' परमधैर्यशीलो भगवान् सर्वाणि रूपाणि ' विचित्य ' सृष्ट्वा
तेषां ' नामानि ' वाचकशब्दांश्च कृत्वा तानि तैः ' अभिवदन् ' व्यवह-
रन्नास्ते । तमेवं विद्वान् अमृतो भवतीत्यर्थः ॥

[ अधि - १२. सू - २१. ] दीपिकासहितम्. ६८१

( ५ ) त्रिवृत्कुर्वत इति हेतुगर्भः । त्रिवृत्करणापेक्षत्वान्नामरू-
पयोः ।
( ६ ) सर्वनाम्नां च रूपाणां व्यवहारेषु केशवः ।
( ५ ) नामरूपयोः विरिञ्चसृष्टत्वेऽप्यस्ति श्रुतिरित्या...दमनया पर-
मात्मसृष्ट्यनिश्चय इत्यतस्तत्परिहारत्वेन प्रका भावप्रधानत्रिवृत्पदघ-
टितं त्रिवृत्कुर्वत इत्यंशं परस्य नामरूपकर्तृत्व हेतुसमर्पकतया व्याच-
ष्टे--त्रिवृत्कुर्वत इति ॥ त्रिवृत्कुर्वत इति विशेषणनिर्देशो हेतुगर्भः वा-
च्यो यस्य स हेतुगर्भो लिङ्गवाचीत्यर्थः । तथा च सिद्धान्तश्रुतेः प्राब-
ल्यज्ञापनाय त्रिवृत्क्रियाकर्तृत्वरूपपरमात्मविशेषणवाचकपञ्चम्यन्तश-
ब्देन परस्य नामरूपकर्तृत्वे त्रिवृत्त्वकर्तृत्वादिति युक्तिरुक्तेति भावः ।
[L1

Here is the line-by-line Devanagari transcription of the provided page:

६८२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - ४. ]
एक एव यतः स्रष्टा ब्रह्माद्यास्तदवान्तराः ॥
इति पाद्मे ।
(७) त्रिवृत्क्रिया यतो विष्णो रूपं च तदपेक्षया ।
रूपापेक्षं तथा नाम व्यवहारस्तदात्मकः ॥
अतो नाम्नश्च रूपस्य व्यवहारस्य चैकराट् ।
हरिरेव यतः कर्ता पिताऽतो भगवान् प्रभुः ॥
इति च ब्रह्माण्डे ॥ २१ ॥
—: ❖ :—
१३. अधिकरणम् ॥
(१) 'अद्भ्यो हीदमुत्पद्यते आपो वाव मांसमस्थि च भव
भूत इत्यार्थः । तदवान्तरा इत्यस्यैकपदत्वे तस्य विष्णोस्तस्यां सृष्टौ
द्वारभूता इत्यर्थः । यतस्सर्वरूपाणां स्रष्टाऽतः सर्वेनाम्नां चेत्यप्यन्वयः।
तथा च पूर्वपक्षिश्रुतेः द्वारविषयत्वेन सावकाशत्वान्न तद्विरोध इति
भावः । न च मुख्यार्थसम्भवे किममुख्यार्थाश्रयणेनेति वाच्यम् । यतः
कर्तृत्वशक्तिरूपं मुख्यकर्तृत्वं 'एक एव स्रष्टा' इत्यनेन विष्णोरेव,
नान्येषां तस्यैव त्रिवृत्कर्तृत्वादित्युक्त्वा 'ब्रह्माद्यास्तदवान्तराः' इत्य
नेनेतरेषां द्वारकारणत्वरूपामुख्यकर्तृत्वमेवोक्तम् । इति पाद्मे इत्यस्य
वचनादित्यध्याहारेण नामरूपक्लृप्तिः परादेवेति पूर्वेणान्वयः ॥
(७) सूत्रार्थं स्मृतिसमर्थितं चाह—त्रिवृदिति ॥ आद्यश्चस्त्वर्थः।
तथाशब्द उपमायाम् । द्वितीयश्चशब्दः समुच्चये । भवतीति शेषः ।
तथा च 'यतस्त्रिवृत्क्रिया' पृथिव्यप्तेजसां मिश्रीभावकरणं विष्णोस्स
म्बन्धि भवति । यतश्च रूपं 'तदपेक्षया' त्रिवृत्क्रियाऽपेक्षयैव भवति ।
यतश्च नाम 'रूपापेक्षं' तत्साध्यं यतश्च 'व्यवहारः' अभिलपनादिरूपः
'तदात्मकः'नामापेक्षः अतो नाम्नो रूपस्य व्यवहारस्य च हरिरेव
'एकराट्' स्वतन्त्रः कर्ता, नान्यः । यतः कर्ता भगवान् अतः सर्वजी
वानां पिता । न केवलमेतावत्, किन्तु 'प्रभुः' स्वामी चेत्यर्थः स्मृति
द्वयसमुच्चये चशब्दः ॥ १२ ॥
॥ इति संशाधिकरणम् ॥
—: ❖ :—
१३. अधिकरणम् ॥
(१) अत्राधिकरणे शरीरकारणश्रुतिविरोधः परिह्रियते । तन्नोप

[ अधि - १३. सू - २२. ] दीपिका सहितम्. ६८३
*'ह्यापः शरीरमाप एवेदं सर्वम्' इति कौण्डिन्यश्रुतिः।
( २ ) अम्मयं तु यतो मांसमतस्तृप्तिश्च मांसतः ।
इति च भारतं ॥
( ३ ) 'पृथिवीं शरीरमाकाशमात्मा' (बृ. ५-२-१३.) इ
लक्षणाभिप्रायेण कोटिद्वयमात्रे सन्देहबीजं दर्शयन् पूर्वपक्षं च दर्श-
यति—अद्भ्य इति ॥ हिशब्दः प्रसिद्धौ । 'इदं' शरीरम् । एवं प्रतिज्ञा-
तमपां सर्वशरीरकारणत्वमुपपादयति—आप इति । आपो मांसं भव-
न्ति, अस्थि च भवन्तीति प्रत्येकमन्वयः। यत इति शेषः। अतः 'आपः
शरीरं' अब्जन्यं शरीरमित्यर्थः । शरीरस्य मांसाद्यात्मकत्वादिति भा-
वः। निगमयति—आप एवेति 'इदं' शरीरम् । श्रुतिरिति । आप्यत्वं
शरीरस्य वक्तीति शेषः। अनेन शरीरमाप्यमेवेत्येकः पूर्वः पक्षः प्रद-
र्शितो भवति ॥
( २ ) नन्वाप्यत्वश्रुतेः पार्थिवत्वादिप्रापकश्रुत्यन्तरविरोध इत्या-
शङ्क्य सयुक्तिकत्वेनास्याः प्राबल्यमित्याह—अम्मयमिति ॥ तुशब्दोऽ-
वधारणे भिन्नक्रमः । यतो मांसमम्मयं, अत एव मांसतः तृप्तिर्जायते
तर्पकत्वस्याब्धर्मत्वेन कार्यानुस्यूतेरावश्यकत्वादिति भावः। 'भारते'
शरीरस्याप्यत्वे युक्तिरुक्तेति शेषः । शरीरैकदेशस्य मांसस्याप्य-
त्वे तर्पकत्वाख्ययुक्तिकथनाच्छरीरस्याप्याप्यत्वे युक्तिरुक्तप्रायेति
भावः ॥
( ३ ) संशयकोट्यन्तरप्रदर्शनाय श्रुत्यन्तरमुदाहरति—पृथिवी-
मिति ॥ 'यत्रास्य पुरुषस्य मृतस्याग्निं वागप्येति वातं प्राणः चक्षुरा-
दित्यं मनश्चन्द्रं दिशःश्रोत्रं पृथिवीं शरीरमाकाशमात्मा' इति बृहदा-
रण्यकश्रुतौ वागादीनामंशेन गमनमुक्त्वा आत्मशब्दितदेहान्तर्गतपर-
मात्मरूपस्याकाशपदोक्तमूलरूपप्राप्तिरुच्यते । तथा च पुरुषस्य वाक्
अग्निमप्येति, पुरुषस्य शरीरं 'पृथिवीमप्येति' तत्र लीनं भवति, पुरुष-
स्य 'आत्मा' देहान्तर्गतो हरिः 'आकाशं' मूलरूपिणं परमात्मानं प्रा-
प्नोतीत्यर्थः। 'आत्मा' जीवः आकाशं परमात्मानमाप्नोतीति व्या-
ख्याने तु 'पुरुषस्य' जीवस्य 'आत्मा' जीव इत्यन्वयायोगादयुक्तम् ।
'आकाशाख्यं स्वरूपं तु विष्णुस्तद्धृदि संस्थितः' इति बृहद्भाष्य

६८४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - ४. ]
ति च श्रुतिः ।
( ४ ) अतो ब्रवीति—
सू—ॐ ॥ मांसादिभौमं यथाशब्दमितरयोश्च ॥ ॐ ॥ २२ ॥
वीकार्यत्वासिद्धिः । अनेन शरीरं पार्थिवमित्यपरः पूर्वः पक्षः प्रदर्शितो
भवति । एवं शरीरस्य तैजसत्वपूर्वपक्षेऽपि 'सोऽग्नेर्देवयोन्या आहुति-
भ्यः सम्भूय हिरण्यशरीर ऊर्ध्वः स्वर्गं लोकमिति' ( ऐ.ब्रा.७-४.) इति
बह्वृचब्राह्मणवाक्यमुदाहर्तव्यम् । 'सः' यजमानो देवेभ्यः स्वदत्ताहु-
तिप्रदानेन देवपोषकत्वेन 'देवयोन्याः' देवमुखादग्नेः स्वेन दत्ताहुति-
भ्यां निमित्तेभ्यो हिरण्यशरीरः 'सम्भूय' भूत्वा 'ऊर्ध्वः' ऊर्ध्वगतिस्सन्
स्वर्गं लोकमेतीति श्रुत्यर्थः । एवं शरीरस्य भूतत्रयात्मकत्वेऽपि 'इमा
स्तिस्रो देवताः पुरुषं प्राप्य' ( छा.६-४-७.) इत्यादिश्रुतिरुदाहर्तव्या ।
'इमाः' तेजोऽबन्नात्मिकाः तिस्रो देवताः ॥
( ४ ) सिद्धान्तयत्सूत्रमवतार्य व्याचष्टे— अत इति ॥ यतोऽनेकधा
विरुद्धश्रुतिरस्ति । यतश्च देहस्य भूतत्रयात्मकत्वश्रुतेः एकैकभूतोपा-
दानकत्वश्रुतिविरोधेनाप्रामाण्ये तन्न्यायेन जगत्कारणत्वश्रुतेरप्यप्रा-
माण्यान्न तया विष्णोर्जगत्कारणतासिद्धिः, अतस्तन्निराकरणार्थं सि-
द्धान्तमाह— सूत्रकार इत्यर्थः । इति श्रुतेरित्यनेन यथाशब्दमिति या
श्रुतिः सूचिता, यच्च श्रुतेरङ्गीकारहेतुत्वं सूचितं तद्विवृतं भवति । तेन
विपक्षे श्रुतिविरोध उक्तः । ब्राह्मणे 'यत्कठिनं' मांसादि सा पृथिवी ।
'यद्द्रवं' शोणितादि तदापः । 'यदुष्णं' मज्जादि तत्तेज इति श्रुत्यर्थः ।
मांसादीति शोणितादिमज्जादीत्यनयोरुपलक्षणम् । अतएव टीकायां श-
रीरेऽस्ति शोणितमज्जादीत्युक्तम् । तत्र प्रत्येकमादिशब्दान्वयः । अस्थि
शोणितेत्यपपाठः । सूत्रे मध्यमधातुजन्यत्वेन मांससमयोः शोणितमज्-
योरैव ग्राह्यत्वात्, अस्तीति क्रियापदस्यैव अपेक्षितत्वाच्च । तत्र प्रथमा-
दिशब्देन मनःपुरीषयोर्ग्रहणम् । द्वितीयेन मूत्रप्राणयोः, तृतीयेनास्थि-
वाचोर्ग्रहणम् । एवेत्यनेन पूर्वसूत्रादेवार्थस्य तुशब्दस्यानुवृत्तिस्सूचि-
ता । चार्थो वा एवकारः। भौममित्येतत् आप्यं तैजसमित्यनयोरुपलक्ष-
णम् । अत्र सर्वत्र तत्त्वप्रदीपोदाहृता सूत्रे यथाशब्दमित्यनेन सूचिता
भाष्ये श्रुतेरित्यनेनोपलक्षिता टीकायामपि यथाशब्दत्वादित्यनेनोक्ता
'अन्नमशितं त्रेधा विधीयते तस्य यस्स्थविष्ठो धातुस्तत्पुरीषं भवति
यो मध्यमः तन्मांसं योऽणिष्ठस्तन्मनः' ( छा.६-५-१. ) इति तथा 'अ-

[ अधि - १३. - सू - २२. ] दीपिकासाहितम्. ६८५
'यत्कठिनं सा पृथिवी यद्द्रवं तदापो यदुष्णं तत्तेजः'
( गर्भ. ३. ) इति श्रुतेर्मांसाद्येव भौमं, न सर्वशरीरम् ।
अब्तेजसोश्च कार्यं यथाशब्दमङ्गीकर्तव्यम् ।
( ५ ) 'यद्वावाथो विमिश्रं विमिश्राद्धयेतद्भवति मिश्रानि हि भू
न्नमयं हि सोम्य मनः' ( छा. ६-६-५. ) इति छन्दोगे पुरीषमांसमनसां
पार्थिवत्वश्रुतिः, एवं 'आपः पीतास्त्रेधा विधीयन्ते तासां यः स्थविष्ठो
धातुः तन्मूत्रं भवति यो मध्यमस्तल्लोहितं योऽणिष्ठस्स प्राणः' (छा.
६-५-२.) इति तथा 'आपोमयः प्राणः' (छा. ६-६-५.) इति मूत्रशोणि-
तप्राणानामाप्यत्वश्रुतिः, एवं 'तेजोऽशितं त्रेधा विधीयते तस्य यः स्थ-
[L11

६८६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - ४. ]
तानि तस्मादेवैवमाचक्षते भूतानि' इति हि काषाय-
श्रुतिः ।
( ६ ) पञ्चभूतात्मकं सर्वं तदप्येकविवक्षया ।
एकभूतात्मकत्वेन व्यवहारस्तु वैदिके ॥
द्वौ हेतू च । तथा च 'यत्' यस्मात् विमिश्राणि भूतानीति प्रसिद्धं,
'अथो' तस्मात् यच्छरीरे मांसादि तदपि विमिश्रमेव स्यात् । न चा-
प्रयोजकता हेतोः, हि यस्मात् 'एतत्' मांसादि 'विमिश्रात्' भूम्या-
देर्भवति 'अथो' तस्मात्कार्यस्य कारणानुरूपत्वादिति भावः । ननु
भूतानां विमिश्रत्वमेव कुतोऽवगतमित्यतो भूतशब्दवाच्यत्वादित्याह-
तस्मादेवेति । सम्भूतत्वात्सहभूतत्वाद्विमिश्रत्वादेवेत्यर्थः । अनेन वह्नि-
मत्तादेव धूमवत्त्वमित्यादाविव विमिश्रत्वादेव पृथिव्यादीनि भूतानी-
त्येवमाचक्षते विद्वांस इत्युक्त्वा विमिश्रत्वस्य व्यापकता भूतशब्दवा-
च्यत्वस्य तु व्याप्यता बोध्यते । तच्छब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वात् तस्य, त-
दभावे तच्छब्दप्रवृत्त्ययोगात् । वस्तुतो भूतानामादिसृष्टौ मिश्रत्वेनैव
सृष्टत्वाच्चेति भावः । अत्र तत्त्वप्रदीपे विमिश्रं शरीरादि मांसादि चेति
व्याख्यानेन शरीरे अब्तेजसोश्च कार्यमस्तीत्यत्रापीयं श्रुतिः प्रमा-
णमिति सूचनाच्छङ्कोत्तरटीका शरीरविषयतयाऽपि व्याख्येया । श्रुति-
रित्यनन्तरं मांसादीनामनेकभूतकार्यत्वं शरीरस्याप्यनेकभूतात्मकत्वं
चक्तीति शेषः । अनेन—यच्छरीरे मांसादि तदेव भौमम्, न सर्वशरी-
रं, किं तर्हि शरीरे 'इतरयोः' अब्तेजसोश्च कार्यं शोणितमज्जाधरती-
त्यङ्गीकार्यम् । कुतो ? यतः तदङ्गीकरणं 'यत्कठिनम्' इति 'अन्नम-
यम्' इति 'यद्भाव' इति च श्रुत्यनुसारि भवति अतः । अथ वा—न
केवलं मांसादि भौमं, किन्तु मांसादौ 'इतरयोः' अब्तेजसोश्च का-
र्यमस्तीत्यङ्गीकार्यम् । कुतो ? यतो 'यथाशब्दं' तद्भवति 'यद्भाव' इ-
ति श्रुत्यनुसारि भवति अतः । यत एवमतो न मांसस्याप्यत्वे युक्तिवि-
रोध इति सूत्रार्थ उक्तो भवति ॥
( ६ ) मांसादीनामनेकभूतकार्यत्वात् तदपेक्षयाऽऽप्यत्वोक्तिर्युक्ते-
त्युक्तार्थे स्मृतिं चाह—पञ्चेति ॥ यद्यपि पार्थिवादि सर्वशरीरेष्वपि मां-
सादिकं सर्वमेकैकशः पञ्चभूतात्मकं 'तदपि' तथाऽपि 'एकविवक्षया'
एकैकभूतसम्बन्धविवक्षया 'एकभूतात्मकत्वेन' एकभूतकार्यत्वेन भौ-
ममित्यादिरूपेण वैदिकवचनं व्यवहारोऽस्ति ॥

दौदकमित्याप्यत्वेन व्यवहारः, 'तेजोऽशितं त्रेधा वि-"
Wait, "गतादप्सम्बन्धादौदकमित्याप्यत्वेन" - look at 'न्धा': yes, "गतादप्सम्बन्धादौदकमित्याप्यत्वेन".

Line 12:
"धीयते तस्य यः स्थविष्ठो धातुः तदस्थि भवति' (छा. ६-५-३.) इति श्रु-"

Line 13:
"तौ च तेजिष्ठत्वनिमित्तादस्थिषु तैजसत्वेन वचनमिति ज्ञेयम् । इयं च"

Line 14:
"योजना यत्र प्रायो भूतसाम्यं तस्मिन्नंशे एकैकभूतानूनत्वविवक्षया तत्त-"

Line 15:
"दात्मकत्वं श्रुतिषूच्यते इत्युक्तिनानात्वेऽप्यविरोध इति तत्त्वप्रदीपेऽपि"

Line 16:
"प्रदर्शिता । अत्रास्थ्रामित्यस्थिपदेन भूतसाम्यस्थलीयास्थिग्रहणम् । त-"

Line 17:
"था च भूतसाम्यस्थले काठिन्यादिनिमित्तेनैकत्रैव भौममित्याद्यनेकव्य-"

Line 18:
"वहारस्तस्यैवोदाहरणेन प्रदर्शनं यथाऽस्थ्रामित्यर्थ

६८८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - ४. ]
(८) कथं तर्हि विशेषवचनमित्यत आह -
सू — ॐ ॥ वैशेष्यात्तु तद्वादस्तद्वादः ॥ ॐ ॥ २३ ॥
भूतानां तु विशेषसंयोगादेव विशेषव्यवहारः ।
(९) पार्थिवानां शरीराणामर्धेन पृथिवी स्मृता ।
इतरेऽर्धे त्रिभागिन्य आपस्तेजस्तु भागतः ॥
चेति वाक्यशेषः ॥
(८) यदि शरीरं नैकभूतप्रकृतिकं, कथं तर्हि विशेषोक्तिरित्युक्ता-
र्थमाशङ्क्य तत्परिहाराय सूत्रमवतार्य व्याचष्टे—कथमिति ॥ तर्हीति
श्रवणात् यदीति लभ्यते । यदि शरीरं नैकभूतोपादानकमिति तदर्थः।
विशेषवचनमिति । आपः शरीरं, पृथिवी शरीरं, हिरण्यशरीर इति
विशेषोक्तिरित्यर्थः । एवमिदमेव वाक्यं यदि मांसादिकं नैकभूतप्रकृ-
तिकं, कथं तर्हि भौमं मांसमित्यादिविशेषव्यवहार इत्यप्यवतारणीयम्।
भूतानामिति । पृथिव्यादिभूतानां पार्थिवादिशरीरेषु मांसादिषु च ‘वि-
शेषसंयोगात्’ सम्बन्धाधिक्यात्तदपेक्षयैव ‘विशेषव्यवहारः’ पार्थिव-
माप्यमित्यादिविशेषोक्तिरित्यर्थः । न तु एकैकभूतात्मकत्वादित्येवार्थः।
उपपद्यते यत इति शेषः । अस्यातो न विशेषोक्तिविरोध इति लब्ध-
साध्येनान्वयः । अनेन — सूत्रे तुरेवार्थः । तच्छब्दो वैशेष्यपरः । वैशे-
ष्यशब्दश्च स्वार्थे ष्यञन्तो वा विशेषिणां भाव इति भावे ष्यञन्तो वा
भूतानां धर्मिणां विशेषसंयोगपरः । पञ्चमी ल्यब्लोपनिमित्तेति सूचि-
तम् । तथा च यतः ‘तद्वादः’ आपः शरीरं, आपो वाव मांसमित्यादि-
विशेषोक्तिः ‘वैशेष्यात्तु’ भूतानां धर्मिणां संयोगाधिक्यमपेक्ष्यैवोपपद्य-
ते, अतो न शरीरस्य मांसादेर्वा नैकभूतोपादानकत्वे तद्विरोधः शङ्क्य
इति सूत्रार्थ उक्तो भवति ॥
(९) ननु शरीरे मांसादिषु वा भूतानां विशेषसंयोग एव कुतः ?,
सर्वशरीरेषु सर्वभूतानां विशेषसंयोगाभावे च पुनः एकैकभूतप्राचु-
र्यविवक्षया पार्थिवादिविशेषोक्त्ययोग इत्यत आह—पार्थिवानामि-
ति॥ पृथिवीस्थितानां स्थलजानां शरीराणां ‘अर्धेन भागेन पृथिवी स्मृ-
ता’ तेष्वर्धं पृथिवीभाग इत्यर्थः । तेषामर्धादितरस्मिन् अर्धे ‘त्रिभागि-
न्य आपः’ त्रयोऽब्भागाः, तत्र स्मृता इति यावत् । ‘भागतस्तु तेजो’
भागमात्रं तेजः एकस्तत्र तेजोभाग इत्यर्थः । स्मृत इति विपरिणामेना-
नुषज्यते । एवं सामान्यतः पार्थिवाप्यशरीरेषु सर्वेष्वपि स्वस्वभाग-

[ अधि - १२. सू - २७. ] दीपिकासहितम्. ६८९
इति सामान्यतो ज्ञेयं भेदश्च प्रतिपूरुषम् ।
स्वर्गस्थानां शरीराणामर्धे तेज उदाहृतम् ॥
इति च बृहत्संहितायाम् ।
(१०) सर्वाध्यायार्थावधारणार्थाऽध्यायान्ते द्विरुक्तिः ।
(११) गारुडे च-
अध्यायान्ते द्विरुक्तिस्स्याद्वेदे वा वैदिकेऽपि वा ।
चतुष्टयमस्तीति ज्ञेयम् । अयं विशेषो न पार्थिवादिषु नियतः, किन्तु
सर्वत्र नियत इत्याह-भेदश्चेति । विशेषसंयोग इत्यर्थः । 'प्रतिपूरुषं'
पार्थिवादिप्रतिशरीरं सर्वशरीरेष्वपि नियत इत्यर्थः । तथाच पार्थिवा
दिदेहभेदेन तत्तद्भूतविशेषसंयोगस्य प्रमाणोक्तत्वात् न तस्यासि
द्धिः, न वा तद्भावपक्षोक्तदोष इति भावः । तैजसशरीरेष्वेतं विशेषमा
ह-स्वर्गस्थानामिति । 'इतरेऽर्धे त्रिभागिन्न आपः' इति स्वर्गशरीरेऽ
पि बोद्धव्यमिति तत्त्वप्रदीपोक्तेः 'इतरेऽर्धे त्रिभागिन्य आपः' इत्यत्रा
प्यनुषञ्जनीयम् । तथा तेजःपदस्थाने पृथिवीपदं प्रक्षिप्य पृथिवी भाग
त इत्येतदपि । तथा च अर्धे तेजः इतरेऽर्धे त्रिभागिन्य आपः पृथिवी तु
भागतः उदाहृता इत्यर्थः । एवं जलजानां शरीरेष्वर्धमापः इतरेऽर्धे त्रिभा
गिनी पृथिवी भागमात्रं तेज इत्यपि द्रष्टव्यम् । 'बृहत्संहितायां' वचना
दिति शेषः । अस्य विशेषसंयोगादेवेति पूर्ववाक्येनान्वयः ॥
(१०) ननु किमर्थं सूत्रपदे द्विरुक्तिः । अध्यायसमाप्तिज्ञापनार्थे
मिति चेत्, तस्या अर्थभेदेन ज्ञातुं शक्यत्वात् । अन्यथा पादान्तेऽपि
तत्प्रसङ्गादित्यतो द्विरुक्तेः प्रयोजनं दर्शयति-सर्वेति ॥ सर्वो योऽय
मध्यायर्थः तस्यैवमेवेत्यवधारणं निश्चयस्तदर्थः प्रयोजनं यस्याः सा
तथोक्ता । 'द्विरुक्तिः' द्विर्वचनं 'अध्यायान्ते' सर्वाध्यायान्तिमसूत्रे ।
पदस्य क्रियते इति शेषः ॥
(११) उक्तमेव किमर्थमुच्यत इत्यतोऽनुक्तमपि प्रयोजनं प्रमाणविशे
षेणाह-गारुडे चेति ॥ पूर्वाध्यायोक्तस्मृतिसमुच्चये, न केवलमस्मा
भिः, किन्तु गारुडे चेति समुच्चये वा चशब्दः । 'अध्यायान्ते' अध्या
यान्तिमसूत्रेषु पदस्येति शेषः । 'वैदिके' वेदानुसारिषु । अपिः समु
च्चये। वावेति निपातौ नियमसूचकौ । भागवताद्यायुक्तनियमस्य व्यभि
चारमाशङ्क्याह-विचार इति । व्यापकधर्मनिर्णयहेतुव्याप्यधर्मनिश्च
य इत्यर्थः । यथोक्तं 'जिज्ञासा धर्मनिर्णयः' इति । यद्वा-पूर्वोत्तरष
८७

६९० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - ४. ]
विचारो यत्र सज्जयेत पूर्वोक्तस्यावधारणे ॥
( १२ ) अनुक्तानां प्रमाणानां स्वीकारश्च कृतो भवेत् ।
विनिन्द्य चेतरान् मार्गान् सम्पूर्णफलता तथा ॥ इति च ॥
इति श्रीमदानन्दतीर्थभगवत्पादाचार्यविरचिते ब्रह्मसूत्र
भाष्ये द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः.
॥ द्वितीयाध्यायस्समाप्तः ॥
॥ ॐ ॥
क्षबलाबलचिन्तेत्यर्थः 'यत्र' यस्मिन् ग्रन्थे 'सज्जयेत' सम्बध्येत येन
क्रियेत इति यावत् । तत्राध्यायान्त इति पूर्वेणान्वयः । पूर्वोक्तस्येति ।
अध्यायादिमारभ्योक्तार्थस्येत्यर्थः 'अवधारणे' अवधारणार्थम् ॥
( १२ ) उक्तमुक्त्वा द्विरुक्तेः पूर्वानुक्तं प्रयोजनविशेषमाह—अनुक्ता
नामिति ॥ सूत्रपदैर्मुखतोऽनुक्तानामित्यर्थः । सूचितानामिति यावत् ।
'स्वीकारः' सङ्ग्रहो द्विरुक्तेरिति शेषः । प्रयोजनविशेषान्तरमाह—
विनिन्द्येति । 'इतरान्' सूत्रतदनुकूलेतरान् 'मार्गान्' ज्ञानोपायान्
तथाविधानि शास्त्राणि 'विनिन्द्य' विषयादिशून्यत्वेन अनुपादेयानी
ति गर्हयित्वा अनुक्तानां प्रमाणानां स्वीकारश्च कृतो भवेदित्यन्वयः ।
अनेन निन्दनाख्यं प्रयोजनं सूचितम् । द्विरुक्तेः प्रयोजनविशेषान्तरं
चाह—सम्पूर्णेति । विशिष्टमोक्षसाधनतेत्यर्थः । तथाशब्दः समुच्चये ।
शास्त्रस्योक्ता भवतीति शेषः । इति गारुडे इत्यन्वयः । अस्य सर्वोध्या
येत्यादिनोक्तमुक्तमित्यध्याहृतेनान्वयः ॥ १३ ॥
इति मांसाधिकरणम् ॥
इति श्रीमत्परमहंसपरिव्राजकाचार्याणां सर्वतन्त्रस्वतन्त्राणां
श्रीमद्रघुनाथतीर्थपूज्यपादानां शिष्येण श्रीमज्जगन्ना
थयतिना कृतायां श्रीमद्ब्रह्मसूत्रभाष्यदीपि
कायां द्वितीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः
॥ द्वितीयाध्यायस्समाप्तः ॥
॥ ॐ ॥

ानुष्ठेयत्वेन`...

• Wait, what if it is अवश्यानुष्ठेयत्वेन? Yes, अवश्य + अनुष्ठेयत्वेन combined with akas savarne dirghah gives अवश्यानुष्ठेयत्वेन!
• Wait, "अवश्य" can be used as an adjective: अवश्यम् / अवश्या / अवश्यः? No, but in Sanskrit compounds or sandhi: अवश्य + अनुष्ठेय = अवश्यानुष्ठेय!
• Yes! "अवश्यानुष्ठेयत्वेन" is a perfectly valid tatpurusha/karmadharaya compound: अवश्यमनुष्ठेयम् = अवश्यानुष्ठेयम्, तस्य भावस्तत्त्वं, तेन -> "अवश्यानुष्ठेयत्वेन निरूप्यन्ते"!
• Therefore, the last letter of line 12 is definitely श्या! अवश्या!
• And line 13 starts with नुष्ठेयत्वेन! That explains it completely!
• Line 13: नुष्ठेयत्वेन निरूप्यन्ते अत्रेति साधनविचार इत्यर्थः । 'अयं' उपक्रम्य
• Line 14: माणः । अनेन समन्वयाविरोधार्थकाभ्यां अध्यायाभ्यामस्यान्तर्यल
  • Wait, `मस्यान्तर्यल

६९२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - १. ]
( २ ) भूतबन्धो हि बन्धः ।
भूतबन्धस्तु संसारो मुक्तिस्तेभ्यो विमोचनम् ।
इति वाराहे ॥
( ३ ) तच्च मरणे भवति ।
भूतानां विनिवृत्तिस्तु मरणं समुदाहृतम् ।
भूतानां संप्रयोगश्च जनिरित्येव पण्डितैः ॥
इति भारते । अतः किं साधनैरिति ।
( २ ) अत्राधिकरणे भगवत्प्राप्तिसाधनवैराग्याय जीवस्य भूतावि-
योगः समर्थ्यते । पूर्वपक्षयति—भूतेति ॥ यन्निवृत्त्यर्थं वैराग्यादि सा-
धनमिष्यते स बन्धो नाम पञ्चभिः भूतैर्बन्ध इत्यर्थः । उपलक्षणमेतत् ।
बन्धनिवृत्तिर्मुक्तिरित्यपि द्रष्टव्यम् । हिशब्दो यत इत्यर्थे । अत इत्युत्त-
रेणान्वेति । कुत एतदुभयमवगतमित्यत आह—भूतबन्धस्त्विति । तुः
एवार्थः । यस्संसाराख्यो बन्धः स भूतबन्ध एवेत्यर्थः । मुक्तिस्त्विति
चाऽन्वयः । तथा च या बन्धनिवृत्त्याख्या मुक्तिः सा तेभ्यो भूतेभ्य आ-
त्यन्तिकविमोचनमेव, नान्येत्यर्थः । वाराहे पुराणवचने उक्तमिति शे-
षः । न केवलमस्माभिरिति चार्थः ॥
( ३ ) ततः किमित्यत आह—तच्चेति ॥ चस्त्वर्थः । तथा च तद्भूत-
विमोचनं तु 'मरणे' प्राणत्यागे सति तन्निमित्तं भवतीत्यर्थः । यद्वा—
'मरणं समुदाहृतम्' इत्यभेदोक्तेर्मरणशब्दार्थेऽन्तर्भवति तद्रूपं भवती-
त्यर्थः । भूतविमोचनं मरणे भवतीत्येतत्कुत इत्यत आह—भूतानामि-
ति । तुः अवधारणे । चः समुच्चये । तथा च पूर्वपक्षे भूतनिवृत्तिरात्य-
न्तिक्यभिमता । सा च तद्वियोगः स च मरणाविनाभावीति वा भूत-
संयोगवियोगावेव जनिमरणे इति वा पण्डितैः समुदाहृतमित्यर्थः । भार-
त इत्यनन्तरं पूर्ववच्छेषश्चार्थश्च बोध्यः । किञ्चाऽत इत्यत आह-अत इ-
ति । तथा च यतो बन्धनिवृत्त्यर्थं साधनान्यनुष्ठेयानि, सा च मरणमेव
तत्कारकं वा, मरणं च नियतत्वान्न साधनसापेक्षं, अतो वैराग्यादि-
साधनैः किं कृत्यं, न किमपीति न तान्यनुष्ठेयानीति योजना । साधनै-
रिति सामान्योक्त्या वैराग्यादिसर्वसाधनविचारारम्भप्रयोजकतया
जिज्ञासासूत्रस्य शास्त्रेणेवास्याधिकरणस्य साधनाध्यायेनौपोद्घाति-
की सङ्गतिरुक्ता भवति । अत एवास्य वैराग्यप्रतिपादनारम्भप्रयोज-
कत्वादेतत्पादेनाप्यस्ति सङ्गतिरित्यभिप्रेति । उक्तं हि तत्त्वप्रदीपे—

[ अधि - १. सू - १. ] दीपिकासहितम्. ६९३
(४) अत आह—
सू—ॐ ॥ तदन्तरप्रतिपत्तौ रंहति संपरिष्वक्तः प्रश्ननिरूप
णाभ्याम् ॥ ॐ ॥ १ ॥
शरीरान्तरप्रतिपत्तौ भूतसंपरिष्वक्त एव गच्छति ।
(५) 'वेत्थ यथा पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्ति..
मोक्षस्य मरणातिरिक्तकारणायत्तत्वं प्रदर्श्य साधनविचारस्य प्रयोज
कत्वप्रतिपादनात्मकमिदमधिकरणं स्वर्गादिगतिनिरूपणया वैराग्या
ख्यप्रथमसाधनप्रतिपादनारम्भात्मकं च भवतीति । अत एवास्य प्र
थमपादादौ निवेशः । प्रथमातिक्रमे कारणाभावात् ॥
(४) सिद्धान्तयत्सूत्रमवतार्य व्याचष्टे—अत इति ॥ शरीरेत्यनेन
मांसादीति पूर्वसूत्रे प्रकृतं शरीरमिह तच्छब्देन ग्राह्यमिति सूचितम् ।
ऐहिकशरीरादन्यच्छरीरं शरीरान्तरम् , भूतपरिष्वङ्गेन इहागतिवैय
र्थ्यपरिहारायोक्तम् । तदन्तरप्रतिपत्तौ प्राप्ताविति तादर्थ्ये सप्तमीयम् ।
भूतसम्परिष्वक्त इत्यनेन तत्तच्छरीरारम्भकत्वेन प्रस्तुतभूतसंयुक्त इ
त्येवं सम्परिष्वक्तपदं व्याख्यातम् । समित्युक्त्या मुक्तिपर्यन्तं परिष्व
क्त एव, न मध्ये वियुक्त इत्याह । तदनूद्य व्याख्यातमेवेति रंहतीत्य
स्यार्थो—गच्छतीति । ज्ञो जीव इत्यस्ति । यतोऽत इति शेषः । अस्य
न मरणे आत्यन्तिकः भूतवियोग इत्यध्याहृतसाध्येनान्वयः । अनेन 'भू
तानां विनिवृत्तिः' इत्येतद्भागनिवृत्तिपरम् । एवं भूतसंप्रयोगोऽपीत्युक्तं
भवति ॥
(५) भूतसंयुक्तस्यैव गतिरसिद्धेत्यतः प्रवृत्तं प्रश्नेत्यादिकं व्याच
ष्टे—वेत्थेति । छान्दोग्यस्थाविमौ प्रश्नपरिहारौ । श्वेतकेतुर्नाम ऋषिः
स्वपितृसमीपेऽभ्यस्तविद्यः पाञ्चालानां समितिं जगाम । तत्र तद्देशा
धिपतिः प्रवाहणो नाम राजा पण्डितंमन्यस्यास्याहङ्कारशान्त्यै परीक्षा
र्थं पञ्च प्रश्नानप्राक्षीत्। तत्र 'वेत्थ' इति पञ्चमप्रश्नवाक्यम् । तस्यायमर्थः-
हे श्वेतकेतो 'यथा' येन क्रमेण येन प्रकारेण च द्युपर्जन्यधरापुरुषयोषा
ख्येषु पञ्चस्वग्निषु आहुत्यधिकरणत्वेन अग्निशब्दवाच्येषु मध्ये योषा
ख्याग्नौ रेतोरूपायां पञ्चम्यामाहुतौ हुतायां 'आपः' अद्भिः सम्परिष्वक्तो
जीवो लब्धदेहः 'पुरुषवचसः' पुरुषनामवान् भवति, तं क्रमं प्रकारं च
वेत्थ किमिति । एवं पृष्टः श्वेतकेतुः 'नैव भगव इति' (छा.५-३-३.) अहं
नैव वेदेत्यवोचत् । तर्हि कथं विद्वानिति ब्रवीषि इति राज्ञा साक्षेपम

-ahuti result: "इति तु पञ्चम्यामाहुतावापः पुरुषवचसो भवन्तीति".
In many texts it's written (छा. ५-३, ९) or (छा. ५-३-९).
Here, the dot is . after छा, then ५-३, ९ then there is a small circle ०. So ( छा. ५-३, ९० ) or ( छा. ५-३, ९.० ).

Check line L14:
ण रेतोरूपायां ' पञ्चम्यामाहुतौ ' योषाख्यायां हुतायां प्रक्षिप्तायां मर
Wait, is there a space between रेतो and रूपायां?
In the print: रेतोरूपायां - रेतो and रूपायां are together, no space.

Check line L17:
ष्यकारीयः, न तु प्रश्नोत्तरयोरन्यतरः। सूत्रे पित्रसामर्थ्यज्ञापनाय ज्ञा
Wait, after ष्यकारीयः,: comma followed by space.
प्रश्नोत्तरयोरन्यतरः।: danda, then space.

Check line L24:
ष्ष्वक्तस्य: looks like ष्ष्वक्तस्य (with double ष, common in South Indian prints for conjuncts like परिष्वक्त -> परिष

[ अधि - ३. सू - २. ] दीपिकासहितम्. ६९५
अप्शब्दस्तु त्र्यात्मकत्वाद्युज्यते, भूयस्त्वाच्चापाम् ।
( २ ) तापापनोदो भूयस्त्वमम्भसो वृत्तयस्त्विमाः । इति
भागवते ॥ २ ॥
नां त्रिवृत्करणशून्यत्वान्न त्र्यात्मकत्वमिति वाच्यम् । आदिकाले मि-
श्रत्वेन सृष्टानां भूतानां त्रिवृत्करणेन पुनर्मिश्रीकृतानां जीवशरीरस्थ-
त्वेन तेन सहागतानामपि तेषां त्रिवृत्कृतत्वाविरोधात्, त्रिवृत्कृतजा-
तीयत्वाद्वा । ननु यद्यापो भूतत्रयात्मिक्यः, कथं तर्हि तत्र विशिष्या-
प्शब्दप्रयोग इत्यतस्तन्नोत्तरतया भूयस्त्वादित्यंशो योज्य इत्याशयेना-
ह—भूयस्त्वादिति । आधिक्यादित्यर्थः । चस्त्वर्थेऽवधारणे च । तथा
च अप्शब्दस्त्वप्सु युज्यते यतोऽतो न तत्र तदुक्तिविरोधः । कुतः ? अ-
पां भूयस्त्वादेवेति योजना । अनेन हेतुद्वयस्यापि तुशब्दसूचितसाध्ये-
नान्दयो दर्शितः । द्युत्युदकरूपधर्मिभेदात्साध्यभेद इति ज्ञातव्यम् ।
यद्वा—अस्त्वपां क्षितिसलिलानलात्मकत्वेन श्रुतौ तद्ग्रहणेऽन्यभूताना-
मपि प्राप्तिः । तथाऽपि अपामिव भूतान्तरस्यापि सर्वभूतात्मकत्वात्
अपामेव ग्रहणे को विशेषहेतुरित्यत आह—भूयस्त्वादिति । ‘पार्थि-
वानां शरीराणां अर्धेन’ इत्युक्तप्रकारेण सर्वदेहेषु सम्भूय भूतेजसोर-