पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

६८६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - ४. ]
तानि तस्मादेवैवमाचक्षते भूतानि' इति हि काषाय-
श्रुतिः ।
( ६ ) पञ्चभूतात्मकं सर्वं तदप्येकविवक्षया ।
एकभूतात्मकत्वेन व्यवहारस्तु वैदिके ॥
द्वौ हेतू च । तथा च 'यत्' यस्मात् विमिश्राणि भूतानीति प्रसिद्धं,
'अथो' तस्मात् यच्छरीरे मांसादि तदपि विमिश्रमेव स्यात् । न चा-
प्रयोजकता हेतोः, हि यस्मात् 'एतत्' मांसादि 'विमिश्रात्' भूम्या-
देर्भवति 'अथो' तस्मात्कार्यस्य कारणानुरूपत्वादिति भावः । ननु
भूतानां विमिश्रत्वमेव कुतोऽवगतमित्यतो भूतशब्दवाच्यत्वादित्याह-
तस्मादेवेति । सम्भूतत्वात्सहभूतत्वाद्विमिश्रत्वादेवेत्यर्थः । अनेन वह्नि-
मत्तादेव धूमवत्त्वमित्यादाविव विमिश्रत्वादेव पृथिव्यादीनि भूतानी-
त्येवमाचक्षते विद्वांस इत्युक्त्वा विमिश्रत्वस्य व्यापकता भूतशब्दवा-
च्यत्वस्य तु व्याप्यता बोध्यते । तच्छब्दप्रवृत्तिनिमित्तत्वात् तस्य, त-
दभावे तच्छब्दप्रवृत्त्ययोगात् । वस्तुतो भूतानामादिसृष्टौ मिश्रत्वेनैव
सृष्टत्वाच्चेति भावः । अत्र तत्त्वप्रदीपे विमिश्रं शरीरादि मांसादि चेति
व्याख्यानेन शरीरे अब्तेजसोश्च कार्यमस्तीत्यत्रापीयं श्रुतिः प्रमा-
णमिति सूचनाच्छङ्कोत्तरटीका शरीरविषयतयाऽपि व्याख्येया । श्रुति-
रित्यनन्तरं मांसादीनामनेकभूतकार्यत्वं शरीरस्याप्यनेकभूतात्मकत्वं
चक्तीति शेषः । अनेन—यच्छरीरे मांसादि तदेव भौमम्, न सर्वशरी-
रं, किं तर्हि शरीरे 'इतरयोः' अब्तेजसोश्च कार्यं शोणितमज्जाधरती-
त्यङ्गीकार्यम् । कुतो ? यतः तदङ्गीकरणं 'यत्कठिनम्' इति 'अन्नम-
यम्' इति 'यद्भाव' इति च श्रुत्यनुसारि भवति अतः । अथ वा—न
केवलं मांसादि भौमं, किन्तु मांसादौ 'इतरयोः' अब्तेजसोश्च का-
र्यमस्तीत्यङ्गीकार्यम् । कुतो ? यतो 'यथाशब्दं' तद्भवति 'यद्भाव' इ-
ति श्रुत्यनुसारि भवति अतः । यत एवमतो न मांसस्याप्यत्वे युक्तिवि-
रोध इति सूत्रार्थ उक्तो भवति ॥
( ६ ) मांसादीनामनेकभूतकार्यत्वात् तदपेक्षयाऽऽप्यत्वोक्तिर्युक्ते-
त्युक्तार्थे स्मृतिं चाह—पञ्चेति ॥ यद्यपि पार्थिवादि सर्वशरीरेष्वपि मां-
सादिकं सर्वमेकैकशः पञ्चभूतात्मकं 'तदपि' तथाऽपि 'एकविवक्षया'
एकैकभूतसम्बन्धविवक्षया 'एकभूतात्मकत्वेन' एकभूतकार्यत्वेन भौ-
ममित्यादिरूपेण वैदिकवचनं व्यवहारोऽस्ति ॥