पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

१६० ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - २. ]
'स योऽतोऽश्रुतः' (ऐ. आ. ३-२-४.) इत्यादि ।
(८) स हि 'न ते विष्णो जायमानो न जातो देवः' (ऋ.
त' (ऐ.आ.३-२-४.) इति वाक्यशेषो गृह्यते । इत्यादीति लुप्ततृतीया
विभक्तिकं पदम् । अस्य विवक्षितेति सूत्रपदेनान्वयः । अत एव सूत्र
भाष्ययोरेकीभाव इति तत्त्वप्रदीपोक्तिः । अनेन सूत्रे श्रुतेरिति शेषः सू
चितः । चः पूर्वोक्तहेतुसमुच्चयेऽवधारणे च । यतो वक्तुं योग्ये विव
क्षा भवति । अतो विवक्षिताः वक्तुं योग्याः वक्ष्यमाणा इति वा । ये तु
श्रुतीनां ब्रह्मगुणेषु तात्पर्याभावं वदन्ति, तन्निरासाय विवक्षितपदमुप
निबबन्ध सूत्रकृदिति तत्त्वप्रदीपोक्तेः श्रुतितात्पर्यविषयभूता इति
वा । सर्वत्रेत्यनुवर्तते । गते इति शेषः । तथा च सर्वत्र गते विवक्षितानां
श्रुत्या सर्वत्र गतनिष्ठतया वक्तुं योग्यानां इतःपरं श्रुत्या सर्वगतनिष्ठ
तया वक्ष्यमाणानां श्रुतितात्पर्यविषयीभूतानां वा गुणानामुपसंहारग
ताश्रुतत्वादीनां विष्णोरेव योग्यत्वेन तस्मिन्नेवोपपत्तेः अन्यत्रानुपपत्ते
श्च सर्वत्रोच्यमानो नारायण एव इति सूत्रार्थ उक्तो भवति । यः प्रकृ
तो विष्णुः सः 'अतः' देशकालगुणैर्व्याप्तः । अत सातत्यगमने इति
धातुव्याख्यानात् 'सन्ततो ह्यत उच्यते' इति वचनाच्च । यद्वा-अतो
तिस्तुतीयेतिशये अधिक इत्यर्थः । 'अश्रुतः' सर्वात्मना श्रोतुमश
क्यः । स्वयमेव स्वात्मानं स्वातन्त्र्येण शृणोति । 'नर्ते त्वत्' (ऋ.१०-
११२-९.) इति श्रुतेः । 'अगतः' अप्राप्तः पूर्णत्वात्सर्वात्मनाऽज्ञात इति वा ।
सर्वात्मना मननविषयो न भवतीत्यमतः । 'अनतो' नेतृरहितः स्वत
न्त्र इति यावत् । 'अदृष्टः' प्रत्यक्षेण केन चिन्न, सर्वात्मना पूर्णत्वात् ।
अत एव सर्वात्मना 'अविज्ञातः' विशेषतो न ज्ञातः । 'अनादिष्टः'
नियोजकशून्योऽन्यैरनाज्ञप्त इति वा । यथाऽन्यैः स्वयमश्रुतादिर्न तथा
न्ये, सर्वात्मना श्रुताद्या इत्याह—श्रोतेति । 'श्रोता' युगपत्स्वातन्त्र्ये
ण श्रवणकर्ता । 'मन्ता' स्वातन्त्र्येण सर्वमननकर्ता । स्वातन्त्र्येण
सर्वद्रष्टा । 'आदेष्टा' नियोजनकर्ता । 'आघोष्टा' सम्यग्वक्ता । 'विज्ञा
ता' विशेषेण ज्ञाता । प्रकर्षेण ज्ञाता । 'सर्वेषां भूतानां' जीवानां 'अ
न्तरः' अन्तस्थः 'पुरुषः' पूर्णः 'समः' समानः, सर्वरूपेण 'आत्मा'
आदानादिकर्तेति विद्यादित्यैतरेयभाष्यतत्त्वप्रदीपविश्वेश्वरतीर्थीयदि
शा श्रुत्यर्थः ॥
(८) नन्वेतच्छ्रुत्युक्तानां अश्रुतत्वादिगुणानां कुतो विष्णुनिष्ठत्व

स विष्णुरतत्वादिगुणकः प्रसिद्ध इति सिद्धनिर्देशायोगात् ... इत्युक्तम्"?
Wait! In the mantra:
"न ते विष्णो जायमानो न जातो देव महिम्नः परमन्तमाप । उदस्तभ्ना नाकम्..."
The mantra mentions: "परमन्तमाप" -> "अन्त" = end/limit. "न आप" = did not reach.
Wait, what did the Bhashya write?
Did the Bhashya write "अततत्वादिगुणकः" or "अश्रुतत्वादिगुणकः" or "अभूतत्वादिगुणकः"?
WAIT! Look at line 1:
"इत्यादिनाऽभ्रुतत्वादिगुणकः" / "इत्यादिनाऽभूतत्वादिगुणकः"?
LOOK AT LINE 1:
Is that a 'भ' with 'ू'? "ऽभूतत्वादिगुणकः"?
Wait! "न जातो" = न भूत! "जायमानो न जातो"!
"जायमानो न जातः" = अभूत!!
"अभूतत्वादिगुणकः"!!
YES! YES! YES!
जायमानो न जातो = अभूत!
Look at line 1:
"इत्यादिनाऽभूतत्वादिगुणकः ।"
LOOK AT THE LETTER:
अ + भू + त + त्वा + दि + गु + ण + कः = अभूतत्वादिगुणकः!

१६२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - २. ]
( ११ ) सू—ॐ ॥ अनुपपत्तेस्तु न शारीरः ॥ ॐ ॥ ३ ॥
एकस्य सर्वशरीरस्थत्वानुपपत्तेरेव ॥ ३ ॥
( १२ ) सू—ॐ ॥ कर्मकर्तृव्यपदेशाच्च ॥ ॐ ॥ ४ ॥
‘ आत्मानं परस्मै शंसति ’ ( ऐ. आ. ३ - २ - ३. )
इत्यादि ॥ ४ ॥
भिप्रायम् । जीवश्चेत्यपि चशब्दान्वयः । तेनादित्यप्रतिज्ञा समुच्ची-
यते । सर्वत्र गत इति शेषः । इति न वाच्यमिति सम्बन्धः ॥
( ११ ) कुतो न वाच्यमित्यत्र हेत्वाकांक्षायां सूत्रमुपन्यस्य प्रतिज्ञा-
भागस्यावतारिकाभाष्येणैव व्याख्यातत्वाद्धेत्वंशमेव व्याचष्टे—अनुप-
पत्तेरिति ॥ एकस्यैकैकस्य जीवस्येति विपरिणामेनानुवर्तते । सर्वश-
रीरेति । सर्वशरीरस्थत्वस्यानुपपत्तेः सर्वजीवस्य समानभोगप्राप्तिरू-
पोपपत्तिविरुद्धत्वादेवेत्यर्थः । न त्वन्यप्रापकाभावादिति हेत्वन्तरम-
न्वेषणीयमित्येवशब्दार्थः । एवेत्यनेन सौत्रतुशब्दो व्याख्यातः । अनुप-
पत्तिस्तु टीकायामेव सहेतुकमुपपादिता ॥
( १२ ) युक्त्यन्तरेण शारीरस्य सर्वगतत्वं निराकुर्वत्सूत्रमुपन्यस्य
तदुपात्तश्रुतिमेवोदाहरति—कर्मेति ॥ भावप्रधानोऽयं, चः समुच्चये ।
‘सर्वत्रोक्तः शारीरः’ इति पदत्रयं विपरिणामेनानुवर्तते । तथा च सर्व-
त्रोक्तस्य सर्वगतस्य प्रकृतस्य ‘एतमात्मानं परस्मै शंसति’ इत्यैतरे-
यश्रुतौ शंसनक्रियायां स एतमात्मानमिति कर्मत्वेन शारीरस्य जीव-
स्य च तस्यामेव कर्तृत्वेन व्यपदेशात् एकस्यां क्रियायां तयोरुत्सर्ग-
तो भिन्नत्वनियमात् अपवादकारणाभावाच्च न सर्वत्रोच्यमानः शारी-
र इत्यर्थः । तत्त्वप्रदीपे तु—चकारात् ‘परस्मै’ इति सम्प्रदानव्यपदे-
शाच्चेत्यभिप्राय इत्युक्तम् । यः ‘एतमात्मानं’ चक्षुर्मयत्वादिगुणकं प-
रमात्मानं ‘अन्यस्मै’ अयोग्याय ‘शंसति’ उपदिशति तस्य वेदाः
‘दुग्धदोहाः’ फलविधुरा भवन्तीत्यर्थः । इत्यादीत्यस्य पूर्ववत्सूत्रेणा-
न्वयः । आदिपदेन ‘आत्मानं वेद’ इति टीकोक्तं ‘यस्तित्याज सखिवि-
दं सखायं न तस्य वाच्यपि भागो अस्ति’ (ऐ.आ.३-२-४.) इति तत्त्व-
प्रदीपोदाहृतवाक्यं च गृह्यते । ‘सखिविदं’ कर्मसञ्चयवेत्तारं प्रीत्या
एकदेशस्थत्वात् सखायं हरिं ‘यस्तित्याज’ तत्याज अन्यथा वेद,
तस्य ‘वाचि’ वेदाध्ययनादौ तस्मात् ‘भागः’ फलं नास्ति नरकं च
स्यादित्यर्थः ॥

[ अधि - १. सू - ५. ] दीपिकासहितम्. १६३
( १३ ) सू—ॐ ॥ शब्दविशेषात् ॥ ॐ ॥ ५ ॥
‘एतमेव ब्रह्मेत्याचक्षते’ ( ऐ. आ. ३-२-३. ) इति ।
( १४ ) न हि जीवमेव ब्रह्मेत्याचक्षते ।
( १३ ) यदुक्तंब्रह्मशब्दात् विष्णुरेव सर्वगत इति । तदयुक्तम्,
ब्रह्मशब्दस्य जीवेऽपि वृत्तेः । न चासौ जीवेऽमुख्य इति तद्ग्रहः । चक्षु
र्मयत्वादिबाधकबलेनामुख्यार्थस्यापि ग्रहणोपपत्तेः । न च द्वितीयसू
त्रोक्तबाधकान्न जीवः ‘श्रुत्वाप्येनं वेद न चैव कश्चित्’ इति गीता
यां जीवस्याश्रुतत्वादिश्रवणात्, तृतीयोक्तस्य च विष्णावपि साम्या
त् । नापि तुरीयोक्तचक्षुर्मयत्वादिबाधकेन, एकस्यैव कर्मत्वकर्तृत्व
योः उपपत्तेरित्याशङ्कां परिहरत्सूत्रमुपन्यस्य तदुपात्तश्रुतिमेवोदाहर
ति--शब्देति ॥ भाष्यस्य सूत्रेणान्वयः । तथा च ‘एतमेव ब्रह्मेत्याच
क्षते’ इति वाक्ये हेतुत्वेन प्रकृतब्रह्मशब्दस्य ‘विशेषात्’ सावधारण
त्वरूपविशेषवत्त्वादित्यर्थः । अस्य नानेन ब्रह्मशब्देन शारीर उच्यते
इति लब्धसाध्येनान्वयः । अनेनैवकारो विधेयपदसङ्गतः, तच्छिर
स्कब्रह्मशब्दश्च मुख्यब्रह्मत्वार्थकः । स च जीवे न युक्त इत्युक्तं भव
ति । यद्वा—एवकार एतमित्युद्देश्यवाचिपदेनैव सङ्गतोऽन्ययोगव्यव
च्छेदार्थकः । न चैवं ब्रह्मशब्दस्य सावधारणत्वाप्राप्तिरिति वाच्यम् ।
एवकारार्थावधारणस्यान्ययोगव्यवच्छेदस्यान्यस्मिन् ब्रह्मत्वयोगव्य
वच्छेद इति विवरणे ब्रह्मशब्दार्थब्रह्मत्वसम्बन्धात् ब्रह्मशब्दस्य साव
धारणत्वप्राप्तेः । यद्यपि न शारीर एतच्छब्दार्थः । कुतः ? तस्य एव
कारार्थप्रतियोगिवाचकब्रह्मशब्देनैव विशेषितत्वादिति सूत्रवृत्तिस्स
म्भवति । तथाऽपि न सा टीकोक्तेति न कैरपि प्रदर्शिता ॥
( १४ ) सावधारणत्वेपि ब्रह्मशब्दस्य कुतो न जीवे वृत्तिरित्यत आ
ह—न हीति ॥ हिशब्दः प्रसिद्धौ हेतौ च । कवय इति शेषः । कुत इ
ति चेत् एवकारशिरस्कब्रह्मशब्दवाच्यत्वे जीवस्य मुख्यब्रह्मत्वं स्या
त्, तच्च नोपपद्यते । तस्यामुख्यब्रह्मत्वेन प्रसिद्धत्वादिति भावः । एव
मेवकारस्योद्देश्यसम्बन्धेनान्ययोगव्यवच्छेदकत्वेऽपि पूर्वपक्षे एतच्छ
ब्दार्थत्वेन अभिमतजीवादन्यस्य ब्रह्मत्वं निषिद्धं स्यात् । तच्च नोपप
द्यते । जीवादन्यस्य परमात्मनो मुख्यब्रह्मणो जात्यादेरमुख्यब्रह्मणश्च
सत्त्वेनान्यस्य ब्रह्मत्वसम्बन्धनिषेधायोगादित्यपि द्रष्टव्यम् । तत्त्वप्र
दीपे तु—जीवस्य ब्रह्मत्वे तस्य भूतत्वेन भूतेष्वित्युक्तं भूतस्थत्वं न

न्वयः).
Look at the letter after त्य:
It is:
न् (n) + व (va) ?
Wait, if it's "धारयाम्यित्यन्वयवाक्यार्थः", is there a word "अन्वयवाक्यार्थः"?
No, look at:
धारयाम्यित्य (dha-ra-ya-myi-tya)
न्व (nva)
य (ya) -> wait, there is a 'य'!
Wait, is there 'न्व' and 'य'?
Let's look at L28:
... सामर्थ्येन धारयाम्यित्यन्वयवाक्यस्यार्थः ???
Wait, let's look at the character after 'त्य':
It has a vertical line, with a left loop.
Wait, let's compare:
Line 22: तां स्मृतिमुदाहरति-स्मृतेश्चेति ॥ इत्यादिस्मृतेश्च सर्वत्रोच्य
Line 23: मानो नारायण एवेत्यन्वयः । (look at 'एवेत्यन्वयः'!)
In Line 23:
ए (e)
वे (ve)
त्य (tya)
न्व (nva)
यः (yah)
Look at "त्यन्वयः" in Line 23!
Now look at Line 28:
त्य (tya)
न्व (nva)
य (ya)
वा (vaa)
क्य (kya)

:
Could it simply be: हेतुं अर्भकौकस्त्वादीनां?
Wait, why would anyone write भर्मैकौकस्त्वादीनां? That's not a word in Sanskrit!
Could it be धर्मैकौकस्त्वादीनां? No, that's not a word either!
It is definitely a misprint in the book for अर्भकौकस्त्वादीनां or it IS अर्भकौकस्त्वादीनां with broken type.
Let's see: in the image, it literally looks like भर्मैकौकस्त्वादीनां or र्भकौकस्त्वादीनां.
Wait, look at the letter: भ?
Actually, let's look at:
हेतुं -> wait, could it be हेतुमर्भकौकस्त्वादीनां?
No, there is a dot on तु: हेतुं.
Then the letter is भ with र्? No, wait!
Look at the letter: is it ध?
Look at line 1: ( १७ ) न चाप्रामाणिकं कल्प्यम् ॥ ६ ॥
Look at line 28 again:
`( १९ ) कुतो नेत्यतोऽत्र बाधकाभावादिति हेतुं अर्भकौकस्त्वादी

१६६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्, [ अध्या - १. पा - २. ]
ष्णोर्निचाय्यत्वात् ।
( २० ) सर्वगतत्वेऽप्यल्पौकस्त्वं च युज्यते व्योमवत् ।
( २१ ) सर्वेन्द्रियमयो विष्णुः सर्वप्राणिषु च स्थितः ।
क्तमेवंनिचाय्यत्वादित्यंशं व्याख्याति—अर्भकौकस्त्वेनेति ॥ आदिश
ब्दान्मनोमयत्वेन इत्याह । अनेन सौत्रैवंशब्दः प्रकारार्थतया व्याख्या
तः । सिद्धान्तांशोऽपि विष्ण्वर्थकस्य व्यत्यस्ततच्छब्दस्य सावधारण
स्यान्वयमभिप्रेत्याह—तस्यैवेति । यद्वा—प्रधानसूत्रेऽनुवृत्तस्य तदि
त्यस्येह विपरिणतस्यावृत्तिं मत्वाऽऽह-तस्यैव विष्णोरिति । एवकारोऽ
प्यर्थः । तथा च सर्वगतस्यापि जीवविलक्षणस्यापीत्यर्थः । न तु जीव
स्य, इत्यन्यनिषेधार्थो वा एवकारः । ‘निचाय्यत्वात्’ उपास्यत्वात् ।
अनेनापरिच्छिन्ने अल्पौकस्त्वोक्तिः जीवविलक्षणे चक्षुर्मयत्वायुक्ति
र्व्यर्थेति शङ्का निरस्ता भवति ॥
( २० ) इदानीं सर्वगतस्याल्पौकस्त्वमयुक्तमिति शङ्कानिरासाय
सूत्रगृहीतं दृष्टान्तांशं एवमित्यस्य चशब्देनाप्यन्वयं व्यत्यस्ततत्पद
स्य आवृत्तस्य ‘युज्यते’ इति अध्याहृतेनापि सम्बन्धमभिप्रेत्य व्या
ख्याति—सर्वगतत्व इति ॥ अपीति द्वितीयचशब्दव्याख्यानम् ॥
( २१ ) यदपि जीवविलक्षणस्य नित्यज्ञानवतो ज्ञानकरणचक्षुरादि
प्राचुर्यरूपचक्षुर्मयत्वादिकथनमयुक्तमिति चोद्यं, तत् चशब्दसूचित
स्मृत्या निराह—सर्वेन्द्रियमय इति ॥ विष्णुर्यतः सर्वप्राणिषु संस्थि
तः । प्राणा इन्द्रियाणि तद्वन्तः प्राणिनः तेष्विन्द्रियनियामकत्वेन स्थि
तः । सर्वेन्द्रियस्वामीति यावत् । अतः सर्वेन्द्रियमय इत्युक्त इत्यर्थः ।
स्वामित्वं मयदर्थ इति भावः । चशब्दः प्रथमपदार्थे द्वितीयपदार्थे
हेतुमाह । एवं द्वितीयतृतीयपादद्वयमपि आदित्यादिसर्वप्राणिस्थित
त्वादित्यादिसर्वनामाभिधेय इति हेतुहेतुमद्भावेन व्याख्येयम् । अ
त एव चशब्दः द्वितीयतृतीयचशब्दवत् विशेषणान्तरसमुच्चयेऽप्यन्वे
यः । अनेन प्रथमपादेन ‘चक्षुर्मयः श्रोत्रमयो मनोमयो वाङ्मयः’ इत्या
दिकं ब्रह्मणि तत्स्वामित्वेन निमित्तेन प्रयुक्तमिति व्याख्यातं भवति ।
एवं द्वितीयतृतीयपादाभ्यां तत्तद्गतत्वेनादित्यादितत्तन्नामवाच्यत्वक
थनमुखेनादित्यश्रुतेरीश्वरवाचित्वमुक्तं भवति । अनेनैवादित्येऽनुक्तियु
क्तिविरोधश्च परिहृतः । चतुर्थपादेन छन्दःपदोक्तवेदमुख्यार्थत्वा

[ अधि - १०. सू - ७. ] दीपिकासहितम्. १६७
सर्वनामाभिधेयश्च सर्ववेदोदितश्च सः ॥
इति स्कान्दे ॥ ७ ॥
च्छन्दोमयत्वं च विष्णोर्युक्तमित्युक्तं भवति । ऐतरेयभाष्ये—' संपू-
र्णदर्शनशक्तेः चक्षुर्मयः संपूर्णश्रवणशक्तेः श्रोत्रमयः सत्यकामत्वात्
छन्दोमयः सर्वमन्तृत्वान्मनोमयः सर्ववक्तृत्वाद्वाङ्मयः पूर्णफलरूपत्वा
दात्मा' इति । तथा बृहद्भाष्ये—'मयद्प्राचुर्यार्थः स्वरूपे च' इति प्र-
तिज्ञाय—
सर्वद्रष्टृस्वरूपत्वाच्चक्षुर्मय इतीर्यते ।
सर्वश्रोतुस्वरूपत्वात्स श्रोत्रमय ईरितः ॥
इति । तथा भागवततात्पर्ये—
सर्वे विष्णौ स्थिता यस्मादतस्सर्वमयो ह्यसौ ।
इति प्रकारान्तरेण भगवति चक्षुर्मयत्वादिकं व्याख्यातम् । स्कान्दे
इत्यनन्तरं उक्तत्वादिति शेषः । अस्य जीवविलक्षणस्यापि इन्द्रि-
यस्वामित्वादिना चक्षुर्मयत्वादि युज्यते इति न तदयोग इत्युपस्कृत
साध्येनान्वयः ॥
अनेन 'सर्वेषु भूतेषु' इत्यत्रार्भकौकस्त्वोक्तेः 'चक्षुर्मयः' इत्या-
दौ च तस्य जीवस्य तेन चक्षुर्मयत्वादिना प्रकारेणोक्तत्वात् आदित्य
व्यपदेशाच्च अस्मादेव बाधकान्न सर्वत्रोक्तो नारायण इति चेत्—न,
कुतः ? अत्र बाधकाभावात्, अर्भकौकस्त्वादेश्च विष्णोवेवोपपत्तेः । न
चापरिच्छिन्नस्यार्भकौकस्त्वोक्तिः जीवविलक्षणस्य चक्षुर्मयत्वाद्युक्ति
श्च व्यर्थेति वाच्यम् । एवं निचाय्यत्वात् । चायृ पूजानिशामनयोः ।
तस्यैव तस्यापरिच्छिन्नस्यापि विष्णोः अल्पौकस्त्वचक्षुर्मयत्वादिना
प्रकारेणोपास्यत्वेन उपासनार्थं तदुक्तिसार्थक्यात् । न चापरिच्छिन्ने
जीवविलक्षणे च ब्रह्मणि अर्भकौकस्त्वाद्युक्तिर्न युज्यते इति वाच्यम् ।
यतः 'एवं च' एवमपि सर्वगतत्वेऽपि 'व्योमवत्' तदल्पौकस्त्वं च-
क्षुर्मयत्वादि युज्यते । यथा व्याप्तस्यापि व्योम्नोऽव्याकृताकाशस्य म-
ठायेकदेशावस्थितिः तथा ब्रह्मणो भूताशयादौ स्थितिरुक्ता । यतश्चै-
वं विष्णोर्जीवविलक्षणत्वेऽपि इन्द्रियस्वामित्वादिना चक्षुर्मयत्वाद्युक्ति-
र्युक्ताऽत इति सूत्रार्थ उक्तो भवति ॥

१६८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - २. ]
( २२ ) सू—ॐ ॥ सम्भोगप्राप्तिरिति चेन्न वैशेष्यात् ॥ ॐ ॥ ८ ॥
जीवपरयोरेकशरीरस्थत्वे समानभोगप्राप्तिरिति
चेत्—न,
( २३ ) सामर्थ्यवैशेष्यात् ।
( २४ ) उक्तं च गारुडे—
सर्वज्ञालपज्ञताभेदात्सर्वशक्त्यल्पशक्तितः ।
( २२ ) पुनरुक्तमाक्षिप्य समादधत्सूत्रमुपन्यस्यति—सम्भोगेति ॥
अत्र पूर्वसूत्रादेवंशब्दमनुवर्त्य तद्बोधितमापादकं दर्शयन् पूर्वपक्षांशं
तावद्व्याचष्टे—जीवेति । जीवपरमात्मनोरित्यर्थः । एकेति । विष्णोः
सर्वशरीरस्थत्वे जीवेन सहैकशरीरस्थत्वप्राप्तेरिति भावः । संशब्द
स्य ‘व्यवहृपणोस्समर्थयोः’ इत्यत्रेव समानार्थत्वमाश्रित्याह—समा
नेति । परस्य जीवसमानभोगप्राप्तिर्बाधिकाऽस्तीति शेषः । अतो जीव
पक्ष इवेश्वरपक्षेऽपि बाधकसाम्यान्नायं सर्वगत इति वाक्यशेषः । प
रिहारांशं व्याचष्टे—नेति । नेश्वरस्य समानभोगप्राप्तिरित्यर्थः ॥
( २३ ) कुतो नेत्यतस्तत्र हेतुत्वेन वैशेष्यादित्यंशं योजयति—साम
र्थ्येति ॥ स्वार्थे ष्यञ् । विशेषिणो भाव इति वा । तथा च परस्य स
मानभोगाप्राप्तौ जीवादपि सामर्थ्यवैशेष्यादित्यर्थः ॥
( २४ ) किं तत्सामर्थ्यवैशेष्यं, येन समानभोगाप्राप्तिरित्यत आह—
उक्तमिति ॥ न केवलं सूत्रे जीवेशयोर्भोगसाम्याभावः, तत्र हेतुत्वेन
सामर्थ्यवैशेष्यं चोक्तम्, किन्तु गारुडे चेति समुच्चयार्थश्चः । किमु
क्तमित्यतस्तत्पठति—सर्वज्ञेति । सर्वज्ञत्वाल्पज्ञत्वरूपभेदकधर्माभ्या
मित्यर्थः । प्राप्तस्य बाधकस्य परिहाराय विष्णोः सामर्थ्ये सत्यपि प्र
थमे प्राप्तिस्तावत्स्यादेव अग्निस्तम्भवतो दाहप्राप्तिवत् । साऽपि भगव
ति न सम्भवति । तस्य सार्वज्ञेनैव दृष्टबाधकपरिहर्तृत्वसम्भवादिति भा
वेनेह सार्वज्ञोक्तिः, न हेतुत्वेन, हेतुस्तु सर्वशक्तित्वम् । तलः तसि
ल्श्च प्रत्येकमन्वयः । ईश्वरस्य जीवेन सहैकशरीरस्थत्वेऽपि दुःखप
रित्यागेन सुखमात्रभोगे स्वातन्त्र्यं हेतुः । जीवस्य चोभयानुभवे पा
रतन्त्र्यं हेतुरिति विवेक्तव्यम् । ‘सम्भोगः’ समानभोगः । गारुड इ
त्यन्वयः । ‘इति च’ इति चशब्दपाठे तत्र पूर्वोक्तेन समुच्चयार्थश्च
कारः । अनेन यतो यथा एकस्य जीवस्य सर्वशरीरस्थत्वे सर्वसमान
भोगप्राप्तिः बाधिकाऽनुपपत्तिः सूत्रोक्ताऽस्ति । तथा एवमीशस्य

[ अधि - २. सू - ८. ] दीपिकासहितम्. १६९
स्वातन्त्र्यपारतन्त्र्याभ्यां सम्भोगो नेशजीवयोः ॥
इति च ॥ ८ ॥
२०. अधिकरणम् ॥
( १ ) 'जन्माद्यस्य यतः' इत्युक्तम् । तत्रात्तृत्वं 'स यद्यदे
सर्वभूतगतत्वमङ्गीकृत्य जीवेश्वरयोरेकशरीरस्थत्वे परस्य जीवसमा
नभोगप्राप्तिर्बाधिकाऽस्ति । अतो नेश्वरः सर्वभूतगत इति चेत्-न, कु
तः? तस्य तदप्राप्तौ जीवादपि सामर्थ्यवैशेष्यात् अग्निस्तम्भवतो दा
हाभाववदिति सूत्रार्थ उक्तो भवति ॥ १ ॥
॥ इति सर्वगतत्वाधिकरणम् ॥
२०. अधिकरणम् ॥
( १ ) अत्राधिकरणे लोकतोऽन्यत्र प्रसिद्धादितिशब्देन सहोक्तात्तृ
त्वलिङ्गस्य हरौ समन्वयः क्रियते । श्रुत्यादिसङ्गतिं विषयवाक्यमुदाहृ
त्य विषयसंशयौ सयुक्तिकपूर्वपक्षं च सूचयति—जन्मेति ॥ जन्मादि
सूत्रे जन्मादिकर्तृत्वं विष्णोरुक्तमित्यर्थः । तत्रेति । उक्तलक्षणेषु मध्य
इत्यर्थः । प्रविष्टमिति शेषः । अत्तृत्वमिति ।
स सर्गकाले च करोति सर्वं
संहारकाले तु तदत्ति भूयः ।
स्रष्टा पाता तथैवात्ता (स्कान्दे)
इत्यादावदिधातुप्रकृतिकानेकशब्दवाच्यं संहर्तृत्वापरपर्यायशब्दबो
ध्यं ऊर्णनाभ्यादिवदत्तृत्वं तदित्यर्थः । अनेन अदेर्भक्षणार्थत्वाददिते
रत्तृत्वेऽपि न संहर्तृत्वलक्षणस्यातिव्याप्तिरिति शङ्का निरस्ता । प्रथ
मेतिशब्दः श्रुतिगतः । द्वितीयस्तु भाष्यकारीयः । अदितेरित्यावर्तते ।
तत्रैकं भावप्रधानम् । तथा च इति बृहदारण्यकवाक्ये यदत्तृत्वं प्र
तीयते तन्न 'अदितेः' देवमातुरेव भवेत् । कुतः ? 'अदितेः' अ
दितिश्रुतेः । तथा अदितित्वलिङ्गाच्चेति योजना । अदितित्वं च गोत्वा
दिवददितिमात्रधर्मो, न विष्णौ सावकाशम् । अनेन जन्मादिसूत्रो
क्तलक्षणस्यातिव्याप्त्यसम्भवाक्षेपात्सेनास्याक्षेपिकी सङ्गतिः। श्रुत्युक्त
मत्तृत्वं धिपयः । विष्णोरन्यस्य वेति सन्देहः । देवमातुरदितेरेवेति
२२

वासृजत तत्तदत्तुमध्रियत सर्वं वा अत्तीति तददिते
रदितित्वम्’ (बृ. ३-२-५०) इत्यदितेः प्रतीयते ।
(२) ‘स यद्यदेवासृजत’ इति पुल्लिङ्गं च ‘कूटस्थोक्षर उ
च्यते’ (भ. १५-१६०) इत्यादिवत् ॥

पूर्वः पक्षः । अदितिश्रुतिरदितित्वयुक्तिश्च सूचिता भवति । पूर्वपक्षे
श्रुत्यर्थस्तु—‘सः’ अदितिर्देवमाता संवत्सरनाम्ना चतुर्मुखेन ‘यद्य
देवासृजत तत्तदत्तुमध्रियत’ मनः । आदधेति शेषः । कुतः सर्वात्तृत्व
मदितेः ? यस्मात्सर्वात्त्री सा सर्वमत्तीति यत् तदेव ह्यदितेर्देवमातुः
‘अदितित्वं’ अदितिशब्दवाच्यत्वे निमित्तं, अन्यथा तन्न स्यादिति ।
अस्मिन् पक्षेऽपि स्थलान्तरस्थादितिशब्दस्य निर्वचनमिदम् । अत्र
सर्वशब्दः सुधारीत्या अदित्यदनयोग्यसर्वपरः । टीकारीत्या सङ्कुचित
सर्वपरो वा । सिद्धान्ते श्रुत्यर्थस्तु—‘सः’ संवत्सरनामकः चतुर्मु
खो ‘यद्यदेवासृजत तत्तत्सर्वमत्तुं’ स मृत्युनामा जनार्दनोऽध्रियत ।
आदधे । कुतः सर्वसंहर्तृत्वं विष्णोः ? ‘अदितेः’ अदितिशब्दात् ।
अदितिर्हि ‘इदं सर्वं..यदिदं किञ्च’ (तै. २ - ६०) ‘अदितिर्देव
तामयी’ (कठ. ४ - ७०) इति श्रुत्यन्तरे ब्रह्मण्यदितिशब्दप्रयोगादि
ति यावत् । तावताऽपि कुतः सर्वात्तृत्वं विष्णोः ? सर्वमत्तीति यत्तदे
व हि ‘अदितेः’ स्त्रीलिङ्गादितिशब्दवाच्यस्य ‘अदितित्वं’ अदिति
शब्दवाच्यत्वं अन्यथा स निर्निमित्तकः स्यादिति भावः । अनेन वि
ष्णोः सर्वात्तृतायां तन्निमित्तकश्रुत्यन्तरगतादितिशब्दो हेतुरित्युक्तं
भवति । उक्तं हि चन्द्रिकायाम् । ‘तत्तदत्तुमिति पूर्वप्रतिज्ञातसर्वात्तृ
तायां श्रुत्यन्तरे ब्रह्मणि प्रयुक्तस्य सर्वात्तृत्वनिमित्तकस्यादितिशब्द
हेतुकरणे सम्भवति’ इति । अतएव ऋग्भाष्ये ‘अत्ति विश्वं तेन चै
वादितिरिति विष्णुः’ इत्युक्तम् । तत्रैव ‘गुणतः कालतश्चानन्त्यरूप
मखण्डितत्वं चादितिशब्दप्रवृत्तिनिमित्तम्’ इति चोक्तम् ॥
(२) नन्वेतदत्तृत्वमदितेश्चेत्कथं तर्हि तस्यां स इति पुल्लिङ्गं यु
क्तं स्यात् । अतस्तेन श्रुत्यादिबाध इत्यत आह—स इति ॥ इति वा
क्ये श्रुतमित्यर्थः । इत्यादिवदित्यनन्तरं अदित्यां युज्यत इति शेषः ।
चस्त्वर्थः । आदिपदेन ‘सोऽहं वायुं दिशां वत्सं वेद’ इति छन्दोग
वाक्यं गृह्यते । कूटमाकाशं तद्वन्निर्विकारतया तिष्ठतीति कूटस्थः ।

[ अधि - २. सू - ९. ] दीपिकासहितम्. १७१
( ३ ) अत्रोच्यते—
सू—ॐ ॥ अत्ता चराचरग्रहणात् ॥ ॐ ॥ ९ ॥
( ४ ) न हि चराचरस्य सर्वस्यात्तृत्वमदितेः ।
( ५ ) स्रष्टा पाता तथैवात्ता निखिलस्यैक एव तु ।
वासुदेवः परः पुंसामितरेऽल्पस्य वा न वा ॥
इति स्कान्दे ।
( ६ ) एकः पुरस्ताद्य इदं बभूव
यतो बभूव भुवनस्य गोपाः ।
यमप्येति भुवनं साम्पराये
प्रकृतिः ' अक्षरो' देहतोऽविनाशित्वादुच्यते इति गीतावाक्यस्यार्थः ।
दिक्शब्दितानां पूर्वादिचतुर्दिगवस्थितभगवद्बाहूनां 'वत्सं' ततो जा
तं 'वायुं' मुख्यप्राणमहं 'वेद' जानामीत्यर्थः । लक्ष्मीवाक्यमेतत् ॥
( ३ ) सिद्धान्तयत्सूत्रमवतारयति—अत्रेति ॥ इति चोद्ये समाधा
नमुच्यते सूत्रकृता इति शेषः । अनेन सूत्रेऽत्रोच्यते इति शेषो दर्शि
तः । तत्सूत्रं पठति—अत्तेति । तत्स्वित्यनुवर्तते, विपरिणम्यते च । त
था चात्र वाक्ये यः 'अत्ता' संहर्तोच्यते स विष्णुरेव । कुतः ? 'सर्वं वा
अत्ति' इति 'चराचरस्य' चेतनाचेतनरूपस्य विश्वस्याद्यतया संहार्य
तया 'ग्रहणा'च्चराचरात्तृत्वलिङ्गादिति यावदिति सूत्रार्थः ॥
( ४ ) चराचरस्याद्यतया ग्रहणेऽपि कुतो नादितेस्तदत्तृत्वमिति
लिङ्गस्य सावकाशत्वशङ्कां निराह—न हीति ॥ हिशब्दः प्रसिद्धौ । च
राचरस्येति सूत्राक्षराण्यनूद्य श्रुत्यनुसारेण सर्वस्येति व्याख्यानम् ।
न च सामान्यपदेन व्याख्यानं व्यर्थमिति वाच्यम् । सूत्रस्य श्रुतिवि
संवादप्रतीतिनिरासार्थत्वात् । ' अदितेः ' देवमातुः ॥
( ५ ) चराचरात्तृत्वं विष्णोरपि कुतः सिद्धमित्यत आह—स्रष्टे
ति ॥ 'पुंसां परः' तेभ्य उत्तमो 'वासुदेवः' कृष्णः 'एक एव' नि
खिलजगतः एकः स्वतन्त्रः 'स्रष्टा' सृष्टिकर्ता तथा 'पाता' रक्षिता
तुश्चार्थे । अत्ता च । 'वासुदेवेतरे' ब्रह्माद्यास्तु 'अल्पस्य' जगदेक
देशस्यास्वातन्त्र्येण सृष्ट्यादिकर्तारो भवन्ति । स्वातन्त्र्यापेक्षया ने
त्यर्थः । इति स्कान्दे इत्यनन्तरं उक्तत्वादिति वाक्यशेषः ॥
( ६ ) स्पष्टार्थत्वात्प्रथमं स्मृतिमुदाहृत्यात्रैवार्थे श्रुतिमप्याह—ए
क इति ॥ एक इत्यस्यावृत्तिः, इदमित्यस्याप्यावृत्तिपरिणामौ । तथा

वत्सरोऽभवत् . .तं जातमभिव्याद
दात्स भाणमकरोत्सैव वागभवत्स ऐक्षत यदि हवा इममभिमंस्ये कनी
योऽन्नं करिष्य इति स तया वाचा तेनात्मना इदं सर्वमसृजत’ (बृ.३-२.)
इति विष्णुविषयाण्यनेकवाक्यानि श्रूयन्ते । ‘अग्रे’ प्रलये ‘इह’ अस्मिन्

Wait, let's check line 11-12 break:
In the image:
Line 11 ends with: अस्यार्थो?
Wait! Let's look at line 11 again!
मन्त्रद्रष्टृऋषिवाक्यमेतत् । इति श्रुत्यनन्तरं यत इति शेषः । अस्यार्थो
ऽपि विष्णोश्चराचरात्तृत्वं सिद्धमित्यन्वयः ॥
Wait, does line 11 end with अस्यार्थो?
Wait, earlier I noted:
अस्यातो
Line 11 has:
मन्त्रद्रष्टृऋषिवाक्यमेतत् । इति श्रुत्यनन्तरं यत इति शेषः । अस्यार्थो
Wait, is ऽपि at the start of L12?
Yes! L12 starts with: `ऽपि विष्णोश्चराचरात्तृत्व

[ अधि - २. सू - १०. ] दीपिकासहितम्. १७३
( ९ ) ने हासीत्किञ्चनाप्यादौ मृत्युरासीद्धरिस्तदा ।
स्त्ववर्गे, गगन इति वा । 'किञ्चन' जीवजडरूपं वस्तु नैवासीदि
ति । ननु—
सर्वसंहारकं विष्णुं देवीं जीवांस्तथैव च ।
कालं त्रिगुणसाम्यं च कर्माणि प्राणमिन्द्रियम् ।
संस्कारं चैव वेदांश्च नर्ते किञ्चिल्लये त्वभूत् ॥
इति बृहद्भाष्योदाहृतवचनान्नित्यानां जीवानामपि सत्त्वात्कथमियमु
क्तिरित्यत उक्तं—मृत्युनैवेति । 'इदं' जीवादिकं 'मृत्युना' तन्नाम
केन जनार्दनेन 'आवृतं' आच्छादितमासीत् । मृत्योरवरकत्वे हेतुः—
अशनायेति । अशं जगत्तन्नेत्रयेत्यर्थः । मृत्योरशनायात्वं श्रुतिप्रसिद्ध
मित्याह—अशनाया हीति । 'तत्' तस्मादेकाकित्वान्मृत्युः 'आ
त्मन्वी' जगद्रूपशरीरवान् स्यामित्यैच्छत् । एवं स मृत्युः 'अर्चन्'
स्वात्मानं पूजयन् सं चचार तस्यार्चत आपोऽजायन्त । ता एव ता
सामर्चनसाधनमिति भावः । तत्राप्सु योऽपां 'शरः' फेनरूपो मण्ड
आसीत्तच्छरः । स शरो मृत्युना स्वरेतसा 'समहन्यत' सङ्घातत्वं
प्रापितः । यस्सङ्घातः सा 'पृथिवी' ब्रह्माण्डरूपाऽभवत् 'तस्यां' पृ
थिव्यां श्वेतद्वीपे 'अश्राम्यत्' शिश्ये मृत्युः । स मृत्युः 'मे' मम
'आत्मा' ब्रह्मा द्वितीयो वाय्वपेक्षया जायेतेति अकामयत । अथ 'अ
शनाया' स मृत्युः 'मनसा' स्वेच्छया 'वाचा' वेदाभिमानिश्रिया
'मिथुनं' द्वन्द्वीभावं 'समभवत्' प्रापत् । तेन मिथुनीभावेन यद्रेत
आसीत् 'तत्संवत्सरः' तदुपादानकदेहवान् संवत्सरनामकश्चतुर्मु
खोऽभवत् । अथ जातं संवत्सरमभिलक्ष्य अमुं 'व्याददात्' विददार
स्वमुखं मृत्युः । स संवत्सरो भयात् विष्णुदीप्त्याऽऽनन्दबोधकभाणि
ति शब्दमकरोत् । यद्भाणिति वचस्तदभिमानिनी सैव वाङ्नाम्नी सर
स्वत्यभवत् । स मृत्युः 'ऐक्षत' आलोचितवान् । किमिति ? 'यदी
मं' संवत्सरं 'अभिमंस्ये' लीनं करिष्ये तत्तदा मे 'कनीयः' अल्प
मन्नं करिष्ये । ततो बह्वन्नं भवत्वित्यालोच्य स मृत्युः 'तया वाचा'
सरस्वत्या 'तेनात्मना' चतुर्मुखेनेदं सर्वमसृजत । जनयामासेति
श्रुत्यर्थः ॥
( ९ ) नन्वप्संवत्सरसृष्ट्यादिनाऽत्रोच्यमानेनापि कथमस्य विष्णु

[१७४] ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [अध्या - १. पा - २.]

सोत्मनो मनसाऽस्राक्षीदप एव जनार्दनः ॥
शयानस्तासु भगवान्निर्ममेऽण्डं महत्तरम् ।
तत्र संवत्सरं नाम ब्रह्माणमसृजत्प्रभुः ॥
तमत्तुं व्याददादास्यं तदाऽसौ विरुराव ह ।
अथ तत्कृपया विष्णुः सृष्टिकर्मण्ययोजयत् ॥
सोऽसृजद्भुवनं विश्वमद्यार्थं हरये विभुः ॥
इति ब्रह्मवैवर्ते ॥ १० ॥

प्रकरणत्वनिश्चय इत्यतोऽप्संवत्सरसृष्ट्यादेर्विष्णुलिङ्गत्वादिति भावेन
तस्य तल्लिङ्गत्वे स्मृतिमाह—नेहासीदिति ॥ 'आदौ' प्रलये 'इह'
अस्वतन्त्रवर्गे 'किञ्चनापि' जीवो जडं वा नासीत् । नन्विदमयुक्तं, जी-
वादेः नित्यस्य सत्त्वादित्यत आह—मृत्युरिति । प्रलये मृत्युनामा ह-
रिः जीवाद्यावरकत्वेनासीत् । अत आवृतत्वान्नासीदित्युक्तमिति नानु-
पपत्तिरिति भावः । 'सः आत्मनः' इति पदच्छेदः । 'मन्त्रेष्वङ्यादे-
रात्मनः' इत्यालोपः । तथा च 'सः' प्रभुर्विष्णुरात्मनो 'मनसा' स्वे-
च्छयैवापोऽस्राक्षीत् । 'तासु' अप्सु 'महत्तरं' स्वार्थे तरप् । महत्
स्थूलं 'अण्डं' ब्रह्माण्डं निर्ममे । 'तत्र' अण्डे संवत्सराख्यं ब्रह्माणम-
सृजदित्यन्वयः । नामेत्यनेन सम्यग्वत्सभूतान् रमयतीति व्युत्पत्त्या
संवत्सरशब्दश्चतुर्मुखे प्रसिद्ध इत्युच्यते । अत्रासामर्थ्यपरिहाराय—
प्रभुरिति । 'तं' चतुर्मुखं 'अत्तुं' भक्षयितुं 'व्याददात्' व्यावृतम् वि-
ष्णुः । तदा ब्रह्मा 'विरुराव' भाणिति शब्दमकरोदित्यर्थः । हेति अ-
स्यार्थस्य श्रुतिप्रसिद्धतां सूचयति । अथ आरावकरणानन्तरं 'तत्कृ-
पया' तस्मिन् चतुर्मुखे कृपया विष्णुस्तमजग्ध्वा सृष्टिक्रियायाम योज-
यत् । 'स विभुः' चतुर्मुखो हरये हरेरद्यार्थे भुवनमसृजत् । यद्वा—
भुवनमसृजत, सृष्टं तद्धरयेऽर्पितवानिति शेषेण योजना । ब्रह्मवैवर्त इत्य-
नन्तरं यत उक्तमिति शेषः । अस्यातोऽप्संवत्सरसृष्ट्यादेर्विष्णुलिङ्गत्व-
सिद्धिरित्यध्याहृतसाध्येनान्वयः ॥
॥ इति अत्तृत्वाधिकरणम् ॥

[ अधि - ३. सू - १०. ] दीपिकासहितम्. १७५
३. अधिकरणम् ॥
( १ ) सर्वात्तैकः पर उक्तः ।
ऋतं पिबन्तौ सुकृतस्य लोके गुहां प्रविष्टौ परमे
[ परार्धे ।
३. अधिकरणम् ॥
( १ ) अत्राधिकरणे लोकतोऽन्यत्र प्रसिद्धकर्मफलभोक्तृत्वलिङ्ग-
स्य विष्णौ समन्वयः प्रतिपाद्यते । पूर्वाधिकरणश्रुतिसङ्गतिं विषयवा-
क्योदाहरणपूर्वकं विषयं सूचयति—सर्वेति ॥ यस्मात् 'परः' पर-
मात्मा 'एकः' एकत्वसङ्ख्यायुक्तः 'सर्वात्ता' सर्वसंहर्ता च, तस्मा-
त्प्रकृतिप्रत्ययार्थयोस्तत्र योगात् सर्वात्तेत्यादिक्रियालिङ्गबोधकशब्दवा-
च्यत्वेनोक्त इत्यर्थः । सर्वात्तेत्युक्त्यैवार्थात्पातेत्यप्युक्त इति भावः ।
ततः किमित्यत आह—ऋतमिति । तत्रेत्यादौ संयोज्यम् । तथा च
'तत्र' सर्वात्तृत्वमध्ये प्रविष्टं तद्विशेषभूतं पातृत्वं यत्रोक्तं तत्र कठ-
के 'ऋतं पिबन्तौ' इत्यत्र 'पिबन्तौ' कर्मफलसारभोक्तारौ द्वौ प्रती-
येते इति योजना । द्विवचनेन द्वित्वबोधादिति भावः । अनेन युक्तम-
त्तृत्वं भगवतस्तत्र प्रकृतिप्रत्ययार्थयोरुपपत्तेः । इह तु कर्मबन्धविधुरे
परमात्मनि प्रकृत्यर्थस्य निर्भेदे प्रत्ययार्थस्य चायोगान्न तस्य द्विवच-
नान्तपिबच्छब्दवाच्यतेति पूर्ववैषम्येन प्रत्यवस्थानाद्वा पूर्वमर्थादुक्त-
स्य पातृत्वस्यान्यमात्रनिष्ठत्वे ऽसम्भवादन्यस्मिन्नपि सत्त्वेऽतिव्याप्ते-
र्वा आक्षेपाद्वा पूर्वाधिकरणेनास्य सङ्गतिः, पातृत्वाख्यविषयश्च सूचि-
तो भवति । विषयवाक्ये जन्यजनकभावः षष्ठ्यर्थः तथा च 'सुकृत-
स्य लोके' सुकृतनिर्मिते पुण्यकार्ये तत्त्वप्रदीपरीत्या सुकृतनिमित्ते श-
रीरे हृदयगुहां प्रविष्टौ गुहायामपि 'परमे' सर्वजीवोत्तमे आ ऋध्
आर्धः परेभ्यो रुद्रादिभ्य आर्धः परार्धः । तस्मिन्नतिपूर्णे वायाविति शे-
षः । तथा च तत्र प्रविष्टौ हृदयगुहाश्रितवाय्वधिष्ठानाविति यावत् ।
'स हायस्तः पितुरर्धमेयाय' (छा.५-३-४.) इति तत्त्वप्रदीपोदाहृतश्रुतेः
परब्रह्मावासत्वात्तदन्यजीवाभिमन्यमानत्वात्परार्धे शरीरमिति वा ।
ऋतं सत्यं तथा धर्मः सुकृतं चाभिधीयते ।
ऋतं तु मानसो धर्मः..
इति गीताभाष्योदाहृतस्मृतेः शास्त्रविहितकर्मभिरागतं फलमुपलक्ष-
णया ऋतमित्युच्यते । तथा च 'ऋतं पिबन्तौ' भुञ्जानौ यावात्मा

१७६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - २. ]
छायातपौ ब्रह्मविदो वदन्ति पञ्चाग्नयो ये च त्रि
[ नाचिकेताः । ( कठ. १-३-१०. )
इति पिबन्तौ प्रतीयेते तौ काविति ॥
( २. ) उच्यते—
सू—ॐ ॥ गुहां प्रविष्टावात्मानौ हि तद्दर्शनात् ॥ ॐ ॥ ११ ॥
गुहां प्रविष्टौ पिबन्तौ विष्णुरूपे एव ।
( ३ ) ' घर्मो समन्तात्त्रिवृतं व्यापतुस्तयोर्जुष्टिं मातरिश्वा
न्तरात्माख्यभगवद्रूपविशेषौ वर्तते तौ ' ब्रह्मविदो ' ब्रह्मज्ञानिनः ' प
ञ्चाग्नयो ' देवपितृभूतमनुष्यब्रह्मयज्ञाख्यपञ्चमहायज्ञवन्तः । ' स
एष यज्ञः पञ्चविधोऽग्निहोत्रं दर्शपूर्णमासौ चातुर्मास्यानि पशुः सोमः'
( ) इत्यैतरेयोक्तपञ्चमहायज्ञा वा । द्युपर्जन्यधरापुंस्त्री
ख्यपञ्चाग्न

[ अधि - ३. सू - ११. ] दीपिकासहितम्. १७७
जगाम' (ऋ. १०-११४-१०) इत्यादिना तद्दर्शनात् ॥
तिमुदाहरति—घर्मेति ॥ भगवन्ताविति, कर्तुमिति च शेषः । त्रिवृतमि
त्यावर्तते । तथा च ' घर्मो' घर्मौ दीप्तौ घर्षकौ सङ्कोचकाविति वा ।
' घर्षणात्सर्वलोकस्य नृसिंहो घर्म उच्यते' इत्यैतरेयभाष्योक्तेः, घृष्ट
त्वेन घर्षकत्वेन च मिताविति तत्त्वप्रदीपोक्तेश्च । ' समन्ता' समन्तौ
व्याप्तौ प्रकृतिपुरुषकालव्यापिनौ । देशतः कालतः शक्तितश्च सम्पू
र्णौ यौ भगवन्तौ त्रिवृतं तेजोबन्नात्मकं शरीरं ' व्यापतुः ' विशेषेणा
पतुः देहहृदयगुहास्थानं प्राप्तौ । तयोः ' जुष्टिं' सेवां कर्तुं ' मातरिश्वा'
मुख्यवायुरपि त्रिवृतं जगाम । 'दिवो' देव्या वायुपत्न्याः स्तन्यं 'प
यो' 'दिधिषाणाः' पिपासन्तो देवाः द्विरूपं तमेकं 'अवेपन्' अन्वै
च्छन् । तं ' अर्कं' अरं अलं कं सुस्वरूपं ' सहसामानं ' सहवायुं वि
दुरिति श्रुत्यर्थः । गुर्वर्थदीपिकायां तु—समन्तादिति पदच्छेदं कृत्वा
विद्यमानाविति चाध्याहृत्य समन्ताद्विद्यमानौ व्याप्ताविति व्याख्यात
म् । तच्चिन्त्यम् । इत्यादिनेति । वाक्येनेति शेषः । आदिपदेन 'दिव
स्पयः' इत्युत्तरार्धं, तथा—
एकः सुपर्णः स समुद्रमाविवेश स इदं विश्वं भुवनं विचष्टे ।
तं पाकेन मनसाऽपश्यमन्तितस्तं माता रेल्हि स उ रेल्हि मातरम्॥
सुपर्णं विप्राः कवयो वचोभिरेकं सन्तं बहुधा कल्पयन्ति । (ऋ.
१०-११४-४,,५० )
इत्यादिकं च गृह्यते । 'एकः सुपर्णः' सुष्ठु परमानन्दरूपो भग
वान् समुद्रमाविवेश । स इदं सर्वं जगत् 'विचष्टे' पश्यति । 'तं '
परमात्मानं पक्वेन मनसा अहमपश्यम् । 'तं माता' व्यञ्जकत्वाद्वा
क् सरस्वती 'रेल्हि' लिह्यत इव । स परमात्मा मातरं रेल्हि । ताव
न्योन्यं सम्बद्धौ भवतः । तथा च—भगवद्व्यञ्जकवाचोऽपि तद्व्यङ्ग्य
त्वमिति भावः । तमेव सुपर्णमेकं सन्तं 'विप्राः' विशेषेण प्रकृष्टाः
कवयो 'वचोभिः' शब्दैः 'बहुधा' केशवादिद्वादशधा स्थितं कल्प
यन्ति चिन्तयन्ति इत्यर्थः । तद्दर्शनादिति । हस्य विष्णोः द्विरूपतया
सर्वशरीरप्रवेशस्य उक्तत्वादित्यर्थः । तथा च—एकस्मिन्नपि विष्णौ
युक्तं रूपद्वयाभिप्रायेण द्विवचनमिति भावः । एवं तद्दर्शनात् इत्येतत्
तत्त्वप्रदीपरीत्या उक्तविशेषणे निर्णीतेविष्णौ द्विवचनदर्शनात् 'एकः
सुपर्णः' इत्यादिना तच्छब्देनेकवचनेन परामर्शदर्शनात् तस्यैव समु
२३

१७८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - २. ]
( ४) आत्माऽन्तरात्मेति हरिरेक एव द्विधा स्थितः ।
निविष्टो हृदये नित्यं रसं पिबति कर्मजम् ॥
इति बृहत्संहितायाम् ।
( ५) शुभं पिबत्यसौ नित्यं नाशुभं स हरिः पिबेत् ।
द्रनिवेशिनो निखिलभुवनदर्शिनः 'अपश्यमन्तितः' इति गुहाप्रविष्ट
त्वदर्शनादेकस्यैव बहुनामरूपदर्शनात् इत्यपि व्याख्येयम् ॥
(४) ननु विष्णौ रूपद्वयविवक्षया प्रत्ययार्थोपपत्तावपि प्रातिपदि
कार्थकर्मफलभोक्तृत्वायोगात् न 'ऋतम्' इति वाक्यप्रतिपाद्यत्वं त
स्येत्यत आह—आत्मेति ॥ एक एव हरिः देहजीवरूपोपाधिभेदात्
आत्मान्तरात्मेति रूपभेदेन 'द्विधास्थितो' द्विधाभूतः । देहजीवयोर्हृ
दये निविष्टः । यद्वा—टीकारीत्या उपाधिभेदविवक्षामन्तरेणैव

[ अधि - ३. सू - ११. ] दीपिका सहितम्. १७९
पूर्णानन्दमयस्यास्य चेष्टा न ज्ञायते क्वचित् ॥
इति पाद्मे ॥
( ६ ) 'यो वेद निहितं गुहायाम्' ( तै. २-१०) इत्यादिना
केः । तथा च—पूर्णानन्दरूपस्यास्य विष्णोः 'चेष्टा' ऐश्वर्यं क्वचि-
त्काले देशे केनापि साकल्येन 'न ज्ञायते' न चिन्त्यते इत्यर्थः । तथा
च—ऐश्वर्यबलेन पूर्णानन्दस्यापि सुखभोगो युक्त इति भावः ॥
यद्वा—विष्णोर्भोक्तृत्वाभ्युपगमे 'अनश्नन्नन्यः' ( मु. ३-१-१० )
इति श्रुतिविरोध इत्यत आह—शुभमिति ॥ पराधीनभोगाभावविषयं
अशुभभोगाभावविषयं वा तद्वाक्यमिति भावः । न च 'नीचोच्चतैव
दुःखादेर्भोग इत्यभिधीयते । नासौ नीचोच्चतां याति' इति वाक्यवि-
रोधः, सुखभोगस्योच्चतारूपत्वादिति वाच्यम् । विष्णौ जीवसमवेते
भोगे स्वीकारमात्राभ्युपगमेन उच्चतासम्पादकविक्रियाविशेषानभ्युप-
गमात् । उक्तं हि तत्त्वप्रदीपे—न च 'अनश्नन्नन्यः' इति श्रुतिविरोधः ।
न हि पराधीनतया भोगो, नाप्यप्रियभोगो, न च तन्निमित्तोच्चनीचता
विष्णोः, किन्तु—जीवसमवेते भोगे स्वीकारमात्रमुच्यत इति । यद्वा-
नीचोच्चतासम्पादको भोगः स्वीयतया साक्षात्कारः, स चाभिमानयु-
तो विवक्षितः, न चासावीश्वरे इति न विरोधः । पाद्म इत्यनन्तरं उ-
क्त्वादिति शेषः । तथा च—न श्रुतियुक्तिविरोध इति भावः ॥
( ६ ) ननु कथं गुहानिविष्टत्वलिङ्गात्पिबतो विष्णृत्वनिश्चयः, त-
स्य जीवेऽपि योगादित्यत आह—यो वेदेति ॥ विष्णोरेव गुहानिहित-
त्वमत्र ग्राह्यमिति चोपस्कर्तव्यम् । आदिशब्देन 'आत्माऽन्तरात्मा' इ-
ति 'श्रोत्रं चक्षुः' इति 'अहं वैश्वानरो भूत्वा' इत्यादिसमृतिर्गृह्यते ।
तथा च-इत्यादिना विष्णोरेव प्रसिद्धं गुहानिहितत्वमत्र ग्राह्यमिति इ-
ममर्थं सूत्रकारो हिशब्देन दर्शयतीत्यर्थः । तथा च—हृदयगुहास्थत्व-
मात्रस्य जीवे सम्भवेऽपि न तदिह हेतुत्वेन गृह्यते । किन्तु—श्रुत्यादि-
प्रसिद्धं मोक्षजनकज्ञानप्रकारीभूतं प्राधान्येन गुहानिहितत्वमेव । तच्च
जीवे निरवकाशमिति भावः ॥
सूत्रे समन्वयसूत्रात्तुशब्दमात्रमनुवर्तते । आत्मानवित्यवर्तते ।
तथा च 'आत्मानौ' आधेयं सुखं मात्यनुभवतीति व्युत्पत्त्या आत्मश-
ब्दोक्तशुभकर्मफलभोक्तारौ 'आत्मानावेव' आत्मान्तरात्माख्ये विष्णुरूपे
एव, न तु जीवेश्वरौ । कुतः ? हि यस्मात्तौ हृदयगुहां प्रविष्टौ तस्मात् ।