पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

वासृजत तत्तदत्तुमध्रियत सर्वं वा अत्तीति तददिते
रदितित्वम्’ (बृ. ३-२-५०) इत्यदितेः प्रतीयते ।
(२) ‘स यद्यदेवासृजत’ इति पुल्लिङ्गं च ‘कूटस्थोक्षर उ
च्यते’ (भ. १५-१६०) इत्यादिवत् ॥

पूर्वः पक्षः । अदितिश्रुतिरदितित्वयुक्तिश्च सूचिता भवति । पूर्वपक्षे
श्रुत्यर्थस्तु—‘सः’ अदितिर्देवमाता संवत्सरनाम्ना चतुर्मुखेन ‘यद्य
देवासृजत तत्तदत्तुमध्रियत’ मनः । आदधेति शेषः । कुतः सर्वात्तृत्व
मदितेः ? यस्मात्सर्वात्त्री सा सर्वमत्तीति यत् तदेव ह्यदितेर्देवमातुः
‘अदितित्वं’ अदितिशब्दवाच्यत्वे निमित्तं, अन्यथा तन्न स्यादिति ।
अस्मिन् पक्षेऽपि स्थलान्तरस्थादितिशब्दस्य निर्वचनमिदम् । अत्र
सर्वशब्दः सुधारीत्या अदित्यदनयोग्यसर्वपरः । टीकारीत्या सङ्कुचित
सर्वपरो वा । सिद्धान्ते श्रुत्यर्थस्तु—‘सः’ संवत्सरनामकः चतुर्मु
खो ‘यद्यदेवासृजत तत्तत्सर्वमत्तुं’ स मृत्युनामा जनार्दनोऽध्रियत ।
आदधे । कुतः सर्वसंहर्तृत्वं विष्णोः ? ‘अदितेः’ अदितिशब्दात् ।
अदितिर्हि ‘इदं सर्वं..यदिदं किञ्च’ (तै. २ - ६०) ‘अदितिर्देव
तामयी’ (कठ. ४ - ७०) इति श्रुत्यन्तरे ब्रह्मण्यदितिशब्दप्रयोगादि
ति यावत् । तावताऽपि कुतः सर्वात्तृत्वं विष्णोः ? सर्वमत्तीति यत्तदे
व हि ‘अदितेः’ स्त्रीलिङ्गादितिशब्दवाच्यस्य ‘अदितित्वं’ अदिति
शब्दवाच्यत्वं अन्यथा स निर्निमित्तकः स्यादिति भावः । अनेन वि
ष्णोः सर्वात्तृतायां तन्निमित्तकश्रुत्यन्तरगतादितिशब्दो हेतुरित्युक्तं
भवति । उक्तं हि चन्द्रिकायाम् । ‘तत्तदत्तुमिति पूर्वप्रतिज्ञातसर्वात्तृ
तायां श्रुत्यन्तरे ब्रह्मणि प्रयुक्तस्य सर्वात्तृत्वनिमित्तकस्यादितिशब्द
हेतुकरणे सम्भवति’ इति । अतएव ऋग्भाष्ये ‘अत्ति विश्वं तेन चै
वादितिरिति विष्णुः’ इत्युक्तम् । तत्रैव ‘गुणतः कालतश्चानन्त्यरूप
मखण्डितत्वं चादितिशब्दप्रवृत्तिनिमित्तम्’ इति चोक्तम् ॥
(२) नन्वेतदत्तृत्वमदितेश्चेत्कथं तर्हि तस्यां स इति पुल्लिङ्गं यु
क्तं स्यात् । अतस्तेन श्रुत्यादिबाध इत्यत आह—स इति ॥ इति वा
क्ये श्रुतमित्यर्थः । इत्यादिवदित्यनन्तरं अदित्यां युज्यत इति शेषः ।
चस्त्वर्थः । आदिपदेन ‘सोऽहं वायुं दिशां वत्सं वेद’ इति छन्दोग
वाक्यं गृह्यते । कूटमाकाशं तद्वन्निर्विकारतया तिष्ठतीति कूटस्थः ।