प्रियदर्शिका नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - चतुरङ्क शास्त्रीय नाटिका सान्वय सटीक)

श्रीहर्षदेवविरचिता।
॥ प्रियदर्शिका ॥

॥ प्रथमोऽङ्कः ॥

धूमव्याकुलदृष्टिरिन्दुकिरणैराह्लादिताक्षी पुनः
पश्यन्ती वरमुत्सुकानतमुखी भूयो ह्रिया ब्रह्मणः ॥
सेर्ष्या पादनखेन्दुदर्पणगते गङ्गां दधाने हरे
स्पर्शादुत्पुलका करग्रहविधौ गौरी शिवायास्तु वः ॥ १ ॥
अपि च ।
कैलासाद्रावुदस्ते परिचलति गणेषूल्लसत्कौतुकेषु
क्रोडं मातुः कुमारे विशति विषमुचि प्रेक्षमाणे सरोषम् ।
मौलौ पुण्यप्रवाहा सुरसरिदमला राजते यस्य वह्नौ
भालः कण्ठे तमो वा त्रिभुवनभयहृद्यश्च भक्तार्तिहारी ।
ध्येयोयस्य शत्रुर्भवति भगवतो मन्मथो यातिशस्त-
स्तस्मै सर्वेश्वराय प्रणतिरातिशयानन्दकन्दाय मेस्तु ॥ १ ॥
अथ तत्रभवान् महाकविः श्रीहर्षदेवः प्रियदर्शिकां नाम नाटिकां रिरचयिषुः प्रारि-
प्सितस्य ग्रन्थस्याप्रतिसमाप्त्यर्थं मङ्गलस्यावश्यकर्तव्यतया पूर्वरङ्गप्रधानाङ्गभूतामष्टपदां
नान्दीं श्लोकद्वयेन तावदुपनिबध्नाति—धूमेति । गौरी पार्वती वः सामाजिकानां
शिवाय कल्याणायस्तु । कीदृशीत्याह—करग्रहविधौ विवाहप्रसङ्गे धूमेन हूयमानशमी-
पलाशलाजादिसंस्पर्शाद् वैवाहिकाभिसमुत्थितेन व्याकुले दृष्टी नयने यस्याः सा तथोक्ता ।
पुनः इन्दुकिरणैः शिवशिरस्थचन्द्रमयूखैः आह्लादिते प्रमुदिते अक्षिणी यस्याः सा
तथोक्ता । तथा च उत्सुक्योत्कण्ठिता सती वरं पतिं पश्यन्ती । भूयः ब्रह्मणः पुरोधसश्च-
तुर्मुखस्य हिया लज्जया आनतमवनतं मुखं यस्यास्तादृशी । पुनश्च पादयोः नखाः पादनखा
इन्दव इव पादनखेन्दवः । ते एव दर्पणानि तानि गते प्रतिबिम्बिते गङ्गां दधाने हरे सेर्ष्या ।
सपत्नीदर्शनेन जातासूयेत्यर्थः । पुनश्च स्पर्शाद् हरकरस्पर्शादुत्पुलका जातरोमाञ्चा । शार्दू-
लविक्रीडितं वृत्तम् । तल्लक्षणं-सूर्याश्वैर्यदिमः सजौ सततगाः शार्दूलविक्रीडितम् ॥ इति
॥ १ ॥ विघ्नबाहुल्यशङ्कया पुनरपि मङ्गलमवतारयति-अपि चेति । कैलासेति ।
कैलासाद्रौ कैलासपर्वते उदस्ते रावणेनोत्क्षिप्ते परिचलति कम्पमाने सति । गणेषु
प्रमथादिषु उल्लसदाविर्भवत्कौतुकं येषां तथा तेषु । कुमारे कार्त्तिकेये मातुः क्रोडं
भुजान्तरं विशति सति । विषमुचि शिवस्याभरणभूते सर्पे सरोषं किमिदमिति प्रेक्षमाणे ।
१ पश्यन्तीव समु०. २ नतमुखी. ३ भूयोद्धिया.

२ | प्रियदर्शिकायां

पादावष्टम्भसीदद्वपुषि दशमुखे याति पातालमूलं
क्रुद्धोऽप्याश्लिष्टमूर्तिर्भयघनममया पातु तुष्टः शिवो नः ॥ २ ॥
( नान्द्यन्ते )
सूत्रधारः—( परिक्रम्य । ) अद्याहं वसन्तोत्सवे सबहुमानमाहूय
नानादिग्देशादागतेन राज्ञः श्रीहर्षदेवस्य पादपद्मोपजीविना राजसमूहेनोक्तः ।
यथास्मत्स्वामिना श्रीहर्षदेवेनापूर्ववस्तुरचनालंकृता प्रियदर्शिका नाम
तथा च पादस्य हरचरणस्य अवष्टम्भेन निर्भरनिक्षेपेण सीदत् खिद्यमानं वपुर्यस्य तस्मिन्
दशमुखे पातालमूलं याति सति । रावणचेष्टितेन क्रुद्धोपि भयेन घनं दृढं यथा तथा उमया
आश्लिष्टमूर्तिरसन् तुष्ट प्रीत शिव व पातु ॥ स्रग्धरा वृत्तम् । लक्षणं—म्र्भनैर्यानां
त्रयेण त्रिमुनियुतियुता स्रग्धरा कीर्तितेयम् । इति ॥ २ ॥ श्लोकपादरूपाणि पदत्वान्यु-
पगमतदष्टापदैयं नान्दी । तदुक्तं नाट्यप्रदीपे—श्लोकपादं पदं येथिनुचिस्तत्समाश्ररे ।
परेत्ववान्तरायथेस्वरूपं पदमूपिरे ॥ इति ॥ नान्दीश्रोकस्याद्यक्षयोरादौ भूर्देवताओ
मगण प्रयुक्तस्तेन गणशुद्धि । उक्तं च भागतेन । क्षेमं सर्वगुहर्दसे मगणो भूमिदैवतः ।
इति । नान्द्यां मनाक् काव्यार्थसूचने कर्तव्यमित्युफल्यान्नदिनापि तथा कृतम् । तथाहि
प्रथमश्लोके साक्षाद् गौरीशब्देन नाविवाख्याश भूम्यस्यानुलद्विरित्यनेन सरसा रात्रिमु-
कण्ठभेन दत्तवृद्धलक्ष्खलत्कथिसिजो विवाह इत्युक्तिरित्येरितेने सरया षङ्कुविना
कृतमवगाह्ने मुहुर्मुहुरथ स्निग्धकेनोराधयत्यलाभादयं पश्यन्ती वरमित्यनेन तस्या-
यादृच्छिक मन्तराजदर्शनं तदुत्पन्नं सारामायगौहराश्चर्यं दिया प्रदान इत्यनेन रक्तानुरागस्य
राज्ञ्या परिजनज्ञानवारीजिहीर्षया गोप्यं रोध्येत्यादिना गर्भनाटके मनोरमायाः स्थाने देवी-
विप्रलम्भपूर्वं स्वयमेव भूयता राज्ञा संगतामारुन्धवां दृश देव्या शारुया स्पर्धाकुलतया
इत्यनेन नायिकाया द्वितीयाङ्के षष्टवित कमलशनान्मित्यम सूचित रापुरल्लखमित्याद्य-
र्थाजाते सूचितम् । द्वितीयश्लोवगतेन च कैलासशखित्यादिना कलिङ्गराजकृते स्तवर्मणो
राज्यपरिश्रंश पादावष्टम्भेत्यादिना कलिङ्गनृपस्य य सराजसैनिकामन्तदिसयस्य दुर्ग-
प्रवेशस्तद्विनाशाच्च आश्लिष्टमूर्तिरित्यनेन स्वकर्मण पुनद्राज्यप्राप्त्या परितुष्टाया राज्ञ्या
राज्ञो हस्ते प्रियदर्शिकासमर्पणमित्यादि प्रबन्द्यार्थे सूचित ॥
नान्द्यन्त इति—नान्दीलक्षणमादिभरते—आशीर्वचनसंयुक्ता श्लोक काव्यार्थ-
सूचकः । नान्दीति कथ्यंत तस्यां पदद्विनियमोपि वा । नान्दीपदैद्वादशभिरष्टाभिर्वाप्यल-
कृता ॥ इति । एतल्लिक्षितंलाट्यदीपे—नन्दति पाव्यानि यथोदरर्गाः सुशील्या
पारिषदाश्च सन्तः । यस्मादल राजनतिवृद्धिर्र्त तस्मादियं सा वथितेह नान्दी ॥ इति ।
सूत्रं प्रयोगनानुगर्न धारयति सूत्रधार । सङ्के—नाट्यस्य यदनुष्ठान तत्सूत्रं स्यात्स-
बीजकम् । रङ्गदैवतमूहारान्तसूत्रधार उदीरित ॥ अनुद्रव्यगुणानेतु प्रदेशि च वस्तु ।
रङ्गप्रसाधनप्रौढः सूत्रधार इहोच्यते ॥ इति । नाना दिशो येषां ते नानादिशः । ते च
ते देशाश्च तेभ्य आगतेन । अभिनूमानं पूर्वं यस्याः सा आदृत्यै । आदृतो या वस्तु
वृत्तस्त राज्ञ रच्या घटना तथा अलंकृता । प्रियदर्शिका नामेति । नाटिका राज्ञादीनां
१ हर •

प्रथमोऽङ्कः । ३
नाटिका कृतेत्यस्माभिः श्रोत्रपरंपरया श्रुतम्¹ । न तु प्रयोगतो दृष्टा² ।
तत्तस्यैव राज्ञः सर्वजनहृदयाह्लादिनो बहुमानादस्मासु चानुग्रहबुद्ध्या³
यथावत्प्रयोगेण त्वया नाटयितव्येति । तद्यावन्नेपथ्यरचनां कृत्वा यथा-
भिलषितं संपादयामि । ( परितोऽवलोक्य । ) आवर्जितानि सामाजिकमनां-⁴
सीति मे निश्चयः⁵ । कुतः ।
श्रीहर्षो निपुणः कविः परिषद्प्येषा गुणग्राहिणी
लोके हारि च वत्सराजचरितं नाट्ये च दक्षा वयम् ।
वस्त्वेकैकमपीह वाञ्छितफलप्राप्तेः पदं किं पुन-
र्मद्भाग्योपचयादयं समुदितः सर्वो गुणानां गणः ॥ ३ ॥
( नेपथ्याभिमुखमवलोक्य । ) अये । कथं प्रस्तावनामभ्युद्यते मयि विदितास्मद्-
भित्रायोऽङ्गाधिपतेर्दृढव

४ प्रियदर्शिकायां
प्रथमोऽङ्कः।

( ततः प्रविशति कञ्चुकी। )
कञ्चुकी—( सशोकाश्रमं नाटयन्। निश्वस्य। ) कष्टं भोः कष्टम्।
राज्ञो विपद्बन्धुवियोगदुःखं देशच्युतिर्दुर्गममार्गखेदः।
आस्वाद्यतेऽस्याः कटुनिष्फलायाः फलं मयैतच्चिरजीवितायाः॥४॥
( सशोकं सविस्मयं च। ) तादृशस्यापि नामाप्रतिहतशक्तित्रयस्य रघुदिलीप-
नलैतुल्यस्य देवस्य दृढवर्मणो मत्प्रार्थ्यमानाप्यनेन स्वदुहिता वत्सराजायै
दत्तेति बद्धानुशयेन वत्सराजे बन्धनान्निस्र्त इति च लब्धरन्ध्रेण
सहसागत्य कलिङ्गहतकेन विपत्तिरीदृशी क्रियत इति यत्सत्यमुपपन्नमपि
न श्रद्दधे। कथमेकान्तनिष्ठुरमीदृशं च दैवमस्मासु। येन सापि राजपुत्री
यथाकथंचिदेना वत्सराज

किं तत्रैव गच्छामि । (निःश्वास्यात्मनोऽवस्थां पश्यन् ।) किमिदं हि राजपुत्र्या
विना तत्र गत्वा कथयिष्यामि । अये । कथितं चाद्य मम विन्ध्यकेतुना—
“मा भैषीः । जीवति सत्रभवान्महाराजो दृढवर्मा गाढैःप्रहारैर्जर्जरीकृतो
बद्धस्तिष्ठति ।” इति । तदधुना स्वामिनमेव गत्वा पादपरिचर्यया जीवित-
शेषमात्मनः सफलयिष्यामि । (परिक्रम्योर्ध्वमवलोक्य।) अहो अतिदारुणता
शरदातपस्य । यदेवमनेकदुःखसंतापितेनापि मया तीक्ष्णोऽवगम्यते ।
घनबन्धनमुक्तोऽयं कन्याग्रहणात्परं तुलां प्राप्य ।
रविरधिगतस्वधामा प्रतपति खलु वत्सराज इव ॥ ५ ॥
(इति निष्क्रान्तः ।)
इति विष्कम्भकः ।
(ततः प्रविशति राजा विदूषकश्च ।)
राजा—
भृत्यानामविकारिता परिगता दृष्टा मतिर्मन्त्रिणां
मित्राण्यप्युपलक्षितानि विदितः पौरानुरागोऽधिकम् ।
निर्व्यूढा रणसाहसव्यसनिता स्त्रीरत्नमासादितं
निर्व्याजादिव धर्मतः किमिव न प्राप्तं मया बन्धनात् ॥ ६ ॥
नगरीम् । कुशाम्बेन राज्ञा निर्मिता कौशाम्बी । जर्जरीकृतं विह्वलतामापादितम् । घन-
बन्धनेति । घनानां मेघानां बन्धनमुपरोधस्तस्मान्मुक्तः पक्षे घनं दृढं यत्प्रद्योतकृतं
बन्धनं तस्मान्मुक्तः कन्यायास्तदाख्याराशेः ग्रहणान्प्रवेशात्परमनन्तरं तुलां तुलाराशिं
प्राप्य । पक्षे कन्यायाः प्रद्योतनयाया वासवदत्ताया ग्रहणात्परपूर्व तुलामुत्कर्षं
प्राप्य । अयं रविः । अधिगतं स्वधाम स्वदेशं कौशाम्बीति यावत् । स वत्सराज
इव प्रतपति नितरां दहति । पक्षे प्रतापवान्भवति । श्लिष्टोपमा । पथ्यार्यावृत्तम् ॥ ५ ॥
विष्कम्भकः । वृत्तवर्तिष्यमाणानां कथांशानां निदर्शकः । संक्षेपार्थस्तुविष्कम्भो
मध्यपात्रप्रयोजितः । एकानेककृतः शुद्धः संकीर्णो नीचमध्यमैः ॥ इति लक्षणं दश-
रूपके । शुद्धः केवलमध्यमैः । पात्रैः प्रयोगो भावेत्स्यात्संकीर्णो नीचमध्यमै ॥
आदौ विष्कम्भकं कुर्यान्नाटकेषु महाकविः । अपेक्षितं परित्यज्य नीरसं वस्तुविस्तरम् ।
इत्यान्यत्र च । भृत्यानामिति । भृत्यानामविकारिता विकृत्यभावः । स्वामि-
भक्तिरिति यावत् । परिगता ज्ञाता । मन्त्रिणां मतिः प्रज्ञा दृष्टा । मित्राणि उपलक्षितानि
यथार्थतया ज्ञातानि । पौराणां मयि अनुरागोऽपि अधिकं यथा तथा विदितः । रणे साहसं
तत्र व्यसनितासोत्कण्ठेव्यूढा अनुष्ठिता । स्त्रीरत्नं वासवदत्तारूपमासादितम् । निर्व्या-
जात्रिष्कपटत्वेन फलाभिसन्धिरहितेन वा अनुष्ठितात् धर्मत इव बन्धनान्मया किमिव
न प्राप्तम् । सर्वमपि प्राप्तमित्यर्थः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ लक्षणमुक्तम् ॥ ६ ॥
१ अहह राज०; किं कृप०. २ परंतु गाढ०. ३-व्यंग्या. ४ इतजैकश्चन्द. ५ परा.

६ प्रियदर्शिकायां
विदूषकः—(सरोषम्।) भो वयस्य॑। कथं तमेव दास्याः पुत्रं
बन्धनहतकं प्रशंससि। तदिदानीं विस्मृतम्। यत्तथा नवग्रह इव गजेपतिः
खळखळायमानलोहशृङ्खलाबन्धप्रतिस्खलचरण, शून्यंमुखपुष्करपिशुनित-
हृदयसंतापो रोषवशोलम्भितदीर्घगुर्हक्करस्फोटितधरणमार्गो रजनीष्वप्य-
निद्रासुखमनुभूतोसि। (भो वयस्स। कहं तं एव्व दासीए उत्तं बन्धणहदभं
पसंससि। तं दाणिं विसुमरिदं। जं तह णवग्गहो विअ गअवई खळखळायमाणलोह-
सिङ्खलाबन्धपडिस्खलन्तचरणो शुण्णमुखपुण्डरीकपिसुणिदहिअअसंतावो रोसवसुम्भिददीह-
गुरुउक्करप्फोडिअभरणिमग्गो रअणीसु वि अहिगअबहु असुहुदोसि।)
राजा—वसन्तक दुर्जनः खल्वसि। पश्य।
दृष्टं चारैकमन्धकारगहनं नो तन्मुखेन्दुद्युतिः।
पीडा ते निगलस्वनेन मधुरास्तस्या गिरो न श्रुताः।
क्रूरा बन्धनरक्षिणोऽस्य मनसि स्निग्धाः कटाक्षा न ते
दोषान्पश्यसि बन्धनस्य न पुन प्रद्योतपुत्र्या गुणान्॥७॥
विदूषकः—(सगर्वम्।) भो। यदि तावद्बन्धनं सुखनिबन्धनं भवति
विदूषक -नायकसहायान्यतम। तल्लक्षणम्-कुसुमवसन्ताद्यभिध कर्मवपुर्वेशभाषाद्यै।
हास्यकर कलहरतिर्विदूषक स्यात्स्वकर्मश॥ इति। विस्मृतं विमिति शत्रु.। नैतद्विस्मर्तुं
शक्यमिति भाव। खळललायमान तथाशब्दं कुर्वन् य लोहशृङ्खलाबन्धस्तेन
परिस्खलन्तो चरणौ यस्य स। उभयत्र समानम्। शून्य वन्यमुखपुष्कर मुखकमल
तेन पिशुनित सूचितो हृदयसन्तापो येन। पक्षे मुखपुष्कर शुण्डाग्रम्। रोषवशेन
कोपाधीनतयोल्लोभावेनेति यावत्। उत्तम्भित्या दर्शितैव वा। गुरुन् स्थूलं करो
हस्त शुण्डा च तेन स्फोटितो धरणीमार्गो येन। दृष्टमिति। अन्धकारेण गहन
निविडं चारकं कारागृहं त्वया दृष्टम्। मनावष्टितमित्यर्थ। 'चारकं बन्धनालय' इति
वैजयन्ती। तस्या वासवदत्ताया मुखेन्दुद्युति वदनचन्द्रकान्ति नो न दृष्टा। निगलस्वनेन
शृङ्खलाशब्देन ते पीडा। मधुरास्तस्या गिर भाषितानि न श्रुता। अथ क्रूरा बन्धन
रक्षिण कारागृहक्षका तव मनसि स्थिता। न ते तादृशा स्निग्धा स्नेहपूर्णा कटाक्षा
नयनप्रान्तविलोकितानि मनसि स्थिता गोचरीभूता। एव बन्धनस्य दोषान् पश्यसि
न पुन प्रद्योतपुत्र्या वासवदत्ताया गुणान् पश्यसि। अवधारयसीत्यर्थ। बहुगुण
समुदाये अल्पदोषा मज्जन्तीति भाव। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम्। लक्षणमुक्तपूर्वम्॥७॥
१ वृत्त (एव) २ (गजेन्द्रानी) विस्वर (विद्यमेवहि). ३ पुष्यन्ति (तह्रपड) ४ अ०प०-
डुस्करपिशुनरुहु० (शुण्णमुखपुक्खरपिटणिज्जन्तहि०) ५ डिरविगतपयनिष्ठूह (अहिगव्वरणि०
डिशो) ६ अनुवाचषसि (अणुवाघेओ), निद्रासुखम न अभोसी (णिद्दासह ण पत्तेसि)
७ चारुकं, ८ निगल०धन सुखबन्धन (निअल० सुह०)

; प्रथमोऽङ्कः । ७
तत्कस्मात्त्वं दृढवर्मा बद्ध इति कलिङ्गराजस्योपरि रोषं बध्नासि ।
( भो । जइ दाण धम्मव्वणं सुहणिवन्धणं होइ ता कीस तुमं दिढवम्मा बद्वोत्ति
कलिङ्गरणो उवरि रोसं बन्धेसि । )
राजा—( विहस्य । ) धिङ्मूर्ख । न खलु सर्वो वत्सराजो य एवं
वासवदत्तामवाप्य बन्धनान्निर्यास्यति । तदास्तां तावदियं कथा । विन्ध्य-
केतोरुपरि बहून्यहानि विनयसेनस्य प्रेषितस्य । न चाद्यापि तत्सकाशा-
त्कश्चिदागतः । तदाहूयतां तावदमात्यो रुमण्वान् । तेन सह किंचि-
दाल्पितुमिच्छामि ।
( प्रविश्य । )
प्रतीहारी—जयतु जयतु देवः । एष खलु विनयसेनोऽमात्यो रुम-
ण्वानपि प्रतीहारभूमिमुपस्थितौ । ( जेदु जेदु देव्वो । एसो क्खु विजयसेणो
अमच्चो रुमण्वो वि पडिहारभूमिं उवट्ठिदो । )
राजा—त्वरितं प्रवेशय तौ ।
प्रतीहारी—यद्देव आज्ञापयति । (जं देवो आणवेदि ।) (इतिनिष्क्रान्ता ।)
( ततः प्रविशति रुमण्वान्विजयसेनश्च )
रुमण्वान्—( विचिन्त्य । )
तत्क्षणमपि निष्क्रान्ताः कृतदोषा इव विनापि दोषेण ।
प्रविशन्ति शङ्कमाना राजकुलं प्रायशो भृत्याः ॥ ८ ॥
( उपसृत्य । ) जयतु देवः ।
राजा—( आसनं निर्दिश्य । ) रुमण्वन् । इत आस्यताम् ।
रुमण्वान्—( सस्मितमुपविश्य । ) एष खलु जितविन्ध्यकेतुर्विजयसेनः
प्रणमति ।
( विजयसेनस्तथा करोति । )
राजा—( सादरं परिष्वज्य । ) अपि कुशली भवान् ।
विजयसेनः—अद्य स्वामिनः प्रसादात् ।
राजा—विनयसेन उपविश्यताम् ।
सुखनिवन्धनं सुप्रहृष्टं । तत्क्षणमिति । भृत्या राजसेवकाः तत्क्षणं तस्मिन्नेव क्षणे
नृपतिसकाशान्निष्क्रान्ता निर्गता अपि दोषेण विनापि कृतदोषाः कृतापराधा इव शङ्कमाना
सभयाः राजकुलं प्रविशन्ति । स्वगतोक्तिः । आर्या छन्दः ॥ ८ ॥
१ उद्वहसि (उच्छहसि). २ दिवसानि ३ आहूयताम०. ४ विन्ध्यकेतोर्विजेता. ५ स्थीयताम्

९ प्रियदर्शिकायां
( विजयसेन उपविशति । )
राजा—विजयसेन कथय विन्ध्यकेतोर्वृत्तान्तम् ।
विजयसेनः—देव किमपरं कथयामि । यादृशः स्वामिनि कुपिते ।
राजा—तथापि विस्तरतः श्रोतुमिच्छामि ।
विजयसेनः—देव श्रूयताम् । इतो वयं देवपादादेशाद्यथादिष्टेन
करितुरगपदातिसैन्येन महान्तमप्यध्वानं दिवसत्रयेणोल्लङ्घ्य प्रभातवेला-
यामतर्किता एव विन्ध्यकेतोरुपरि निपतिताः स्मः ।
राजा—ततस्ततः ।
विजयसेनः—ततः सोऽप्यस्मद्बलतुमुलकलकलावकर्णनेन प्रतिबुद्धः
केसरीव विन्ध्यकन्दरान्निर्गत्य विन्ध्यकेतुरनपेक्षितबलवाहनो यथासंनि-
हितकतिपयसहायः सहसा स्वनामोद्घोषयन्नस्मानभियोद्धुं प्रवृत्तः ।
राजा—(हर्षमन्तर्गतमवलोक्य सस्मितम् ।) शोभितं विन्

Here is the complete, line-by-line transcription of the Sanskrit drama page in Unicode Devanagari:

प्रथमोऽङ्कः । ९
सर्वत्रोत्सृष्टसर्वप्रहरणनिवहस्तूर्णमुत्खाय खङ्गं
पश्चात्कर्तुं प्रवृत्तः करिकरकदलीकाननच्छेदलीलाम् ॥ ९ ॥
एवं बलं त्रितयमाकुलमेक एव
कुर्वन्कृपाणकिरणच्छुरितांसकूटः ।
शस्त्रप्रहारशतजर्जरितोरुवक्षाः
श्रान्तोऽचिराद्विनिहतो युधि विन्ध्यकेतुः ॥ १० ॥
राजा—रुमण्वन् ! सत्पुरुषोचितं मार्गमनुगच्छतो यत्सत्यं व्रीडिता
इव वयं विन्ध्यकेतोर्मरणेन ।
रुमण्वान्—देव त्वद्विधानामेवं गुणैकपक्षपातिनां रिपोरपि गुणाः
प्रीतिं जनयन्ति ।
राजा—विजयसेन अप्यस्ति विन्ध्यकेतोरपत्यं यत्रास्य परितोषस्य
फलं दर्शयामि ।
विजयसेनः—देव इदमपि विज्ञापयामि । एवं सबन्ध

राजा—यशोधरे गच्छ । त्वमेव वासवदत्तायाः समर्पय । वक्तव्या
च देवी । भगिनीबुद्ध्या त्वयैव सर्वदा द्रष्टव्या । गीतनृत्तवाद्यादिषु
विशिष्टकन्यकोचितं सर्वं शिक्षयितव्या । यदा वरयोग्या भविष्यति
तदा मां स्मारयेति ।
प्रतीहारी—यद्देव आज्ञापयति । (जं देवो आणवेदि ।) (इति निष्क्रान्ता ।)
( नेपथ्ये वैतालिकः । )
लीलामज्जनमङ्गलोपकरणस्नानीयसम्पादिनः
सर्वान्तःपुरवारविभ्रमवतीलोकस्य ते संप्रति ।
आयासस्खलदंशुकव्यवहितच्छायावदातैः स्तनै-
रुत्क्षिप्तापरशातकुम्भकलशैवालङ्कृता स्नानभूः ॥ ११ ॥
राजा—( ऊर्ध्वमवलोक्य । ) अये कथं नभोमध्यमध्यास्ते भगवा-
न्सहस्रदीधितिः । संप्रति हि ।
आभात्यर्कांशुतापकथदिव शफरोद्वर्तनैर्दीर्घिकाम्भ-
श्

द्वितीयोऽङ्कः । ११
छायाचक्रं तरूणां हरिणशिशुरुपैत्यालवालाम्बुलुब्धः
सद्यस्त्यक्त्वा कपोलं विशति मधुकरः कर्णपालीं गजस्य ॥१२॥
रुमण्वन् । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ । प्रविश्याभ्यन्तरमेव वृत्तयथोचितक्रियाः सत्कृत्य
विनयसेनेन कलिङ्गोच्छित्तये प्रेषयामः ।
( इति निष्क्रान्ताः सर्वे । )
इति प्रथमोऽङ्कः ॥
॥ द्वितीयोऽङ्कः ॥
( ततः प्रविशति विदूषकः । )
विदूषकः—ननु भणितोऽस्मीन्दीवरिकया यथा-आर्य उपवासनियम-
स्थिता देवी वासवदत्ता स्वस्तिवाचननिमित्तं शब्दयैतेति । तद्यावद्धारा-
गृहोद्यानदीर्घिकायां स्नात्वा देवीपार्श्वं गत्वा कुक्कुटवादं करिष्यामि ।
अन्यथा कथमस्माभिः सदृशा ब्राह्मणा राजकुले प्रतिग्रहं कुर्वन्ति ।
( नेपथ्याभिमुखमवलोक्य ) कथमेष प्रियवयस्योऽद्य देव्या विरहोत्कण्ठाविनो-
दननिमित्तं धारागृहोद्यानमेव प्रस्थितः । तद्यावद्वयस्येन सहैव गत्वा यथो-
दितमनुष्ठास्यामि । ( णं भणिदोम्हि इन्दीवरिआए जह अज्ज उववासाणियमट्ठिदा
देवी वासवदत्ता सोत्थिवाअणणिमित्तं सद्दावेदिति । ता जाव धाराघरउज्जाणदीर्धिआए
ण्हाइअ देवीपासं गदुअ कुक्कुटवादं करिस्सं । अण्णहा कहं अह्राणं सरिसा बह्मणा
राअकुले पडिग्गहं करेन्ति । कहं एसो पिववयस्सो अज्ज देवीए विरहुक्कण्ठाविणोअणा-
णिमित्तं धाराघरउज्जाणं एव्व पट्टिदो । ता जाव वअस्सेण सह एव्व गदुअ जहोद्दिदं
अणुचिट्ठिस्सं । )
छत्राभावातपनकरं तनोति विस्तारयति । हरिणशिशुः आ समन्तात् लमान् जलस्रवान्
आलतीत्यालवालम् । तस्मिन् यदम्बु तत्र लुब्धः सन् तरूणां छायाचक्रमुपैति ।
मधुकरश्च गजस्य कपोलं सद्यः त्यक्त्वा कर्णपालीं श्रोत्रपुटं विशति । छायार्थ-
मित्यर्थः । स्वभावोक्तिः । स्रग्धरा वृत्तम् ॥ १२ ॥
ततः प्रविशतीति । स्वस्तिवाचनं स्वस्तिवाचनार्थं मन्त्रेणायनम् । शब्दायेत
आह्वयेदित्यर्थः । कुक्कुटवादं दम्भार्थं वेदमन्त्रानपि उच्चैः पठनम् । कुक्कुटोन्नतवादः
स्यात् इति मेदिनी । उत्कण्ठा अभिलाषपूर्वा स्मृतिः । सर्वेन्द्रियसुखास्वादे यत्रास्तीत्या-
भिसम्बते । तत्प्राप्तीच्छां ससङ्कल्पा मुद्कण्ठां कवयो विदुः ॥ इति तल्लक्षणम् । तस्या विनोद-
नमरण्यनम् । धारागृहं धारायन्त्रोपेतं गृहं धारागृहं धारागृहयुक्तमुद्यानं धारागृहोद्यानम् ।
१ वृत्ततयोचित ०, २ शब्दापयेत्, ३ यथोदितं ( जहोद्दिदं.)

१२ प्रियदर्शिकायां
( ततः प्रविशति सोत्कण्ठो राजा । )
राजा—
क्षामां मङ्गलमात्रमण्डनभृतं मन्दोद्येमालापिनी-
मापण्डुच्छविना मुखेन विजितप्रातस्तनेन्दुद्युतिम् ।
सोत्कण्ठां नियमोपवासविधिना चेतो ममोत्कण्ठते
तां द्रष्टुं प्रथमानुरागजनितावस्थामिवाद्य प्रियाम् ॥१॥
विदूषकः—( उपसृत्य । ) स्वस्ति भवते । वर्धतां भगवान् ।
( सोत्थि होदे । वड्ढउ भवं । )
राजा—( विलोक्य । ) वसन्तक ! कस्मात्प्रहृष्ट इव लक्ष्यसे ।
विदूषकः—अर्चति खलु देवी ब्राह्मणम् । ( अच्चदिक्खु देवी बह्मणं । )
राजा—यद्येवं ततः किम् ।
विदूषकः—( सगर्वम् । ) भोः । ईदृशः खलु ब्राह्मणः । यश्च-
तुर्वेदपञ्चवेदषड्वेदब्राह्मणसहस्रपर्याकुले राजकुले प्रथममेहमेव देवीसकाशा-
त्स्वस्तिवाचनं लभे । ( भो । ईदिसो क्खु बह्मणो । जो चउव्वेदपञ्चवेदछव्वेद-
बम्हणसहस्सपय्याउले राअउले पुढमं अहं एव्व देवीसआसादो सोत्थिवाअणं लहेमि । )
राजा—( विहस्य । ) वेदसंख्ययैवावेदितं ब्राह्मण्यम् । तदागच्छ
महाब्राह्मण । धारोगृहोद्यानमेव गच्छावः ।
विदूषकः—यद्देव आज्ञापयति । ( जं देवो आणवेदि । )
राजा—गच्छाग्रतः ।
क्षामामिति । नियमार्थं व्रतार्थमुपवासः तस्य विधिस्तदनं तेन हेतुना क्षामां
कृशाम् । मङ्गलानि कण्ठसूत्रनासामणिताटङ्कादीन्येव मङ्गलमात्राणि मण्डनानि बिभर्तीति
ताम् । मन्दं यथा तथा उद्यमेन प्रयत्नेनालापतीति तथा ताम् । आपाण्डुः छविः
कान्तिर्यस्य तेनापाण्डुना मुखेन विजिता प्रातस्तनस्येन्दोर्द्युतिर्यया ताम् । सोत्कण्ठां च ।
अत एव प्रथमानुरागेण जनिता अवस्था कृशत्वादिलक्षणा यस्यास्तामिव तां तथानुरा-
गिणीं प्रियामद्य द्रष्टुं मम चेतः उत्कण्ठते उत्सुकं भवति । उपमास्वभावोक्त्योः संसृष्टि-
रलंकारः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १ ॥ चत्वारो वेदा येषां ते चतुर्वेदाः । एव-
मग्रेऽत्र । पञ्चवेदेत्यादि परिहासार्थमुक्तिः । महाब्राह्मणेति उपहासार्थम् । अत्र महच्छब्दो
निन्दापरः । तदुक्तं—शैले शैले तथा मद्ये पेये ज्योतिषिके द्विजे । यात्रायां पथि निद्रायां
महच्छब्दो न दीयते ॥ इति ।
१. मन्दोद्यता०. २ प्रथमा०. ३ प्रथममेव लभंते. ४ भाषनं. ५ धाराधरी.

द्वितीयोऽङ्कः । १३
विदूषकः-भो एहि गच्छावः । ( परिक्रम्यावलोक्य च । ) भो वयस्य
पश्य पश्य । अविरतपतद्विविधकुसुमसुकुमारशिलातलोत्सङ्गस्य परिमल-
निलीनमधुकरभरभग्नबकुलमालतीलतामालकस्य कमलगन्धग्रहणेोद्दाममारुत-
पर्यस्तबुद्धबन्धूकबन्धनस्याविरलतमालतरुपिहितातपप्रकाशस्यास्य धारागृ-
होद्यानस्य सश्रीकताम् । (भो एहि गच्छह्म। भो वयस्स पेक्ख पेक्ख। अविरदपडन्त-
विविधकुसुमसुउमारसिलाअलुच्छङ्गस्स परिमलणिलीणमहुअरभरभग्गबउलमालइल-
जालअस्स कमलसन्धगहणोद्दाममारुदपुञ्जन्तेणेरण अविरलतमालतरुपि-
हिदादवप्पआसस्स अस्स धाराघरउज्जाणस्स सस्सरीअत्तं ।)
राजा - वयस्य साध्वभिहितम् । अत्र हि ।
वृन्तैः क्षुद्रप्रवालस्थगितमिव तलं भाति शेफालिकानां
गन्धः सप्तच्छदानां सपदि गजमदामोदमोहं करोति ।
एते चोन्निद्रपद्माच्युतबहुलरजःपुञ्जपिङ्गाङ्गरागा
गायन्त्यव्यक्तवाचः किमपि मधुलिहो वारुणीपानमत्ताः ॥२॥
विदूषकः-भो वयस्य एतदपि तावत्पश्य पश्य । य एषोऽवि-
रलपतत्कुसुमनिकरोऽद्यापि पत्रान्तरगलद्वर्षावसानसलिलबिन्दुरिव लक्ष्यते
अविरतं यथा तथा पतन्ति यानि विविधानि कुसुमानि तैः सुकुमारः सुखस्पर्शः मनोहोरो
वा शिलातलस्य उत्सङ्गो मध्यप्रदेशो यत्र तत् ०त्सङ्ग तस्य । परिमलेन निलीनाथ ते
मधुकराश्च तेषां भरेण भग्नानि बकुलानां मालतीलतानां जातिलतानां जालकानि पुष्पगुच्छा
यस्मिंस्तस्य । कमलानां गन्धस्य ग्रहणेन उद्दामो उत्कटो यो मारुतस्तेन पर्यवबुद्धानि
विकसितानि बन्धूकानां बन्धूकपुष्पाणां बन्धनानि वृन्तानि यस्मिन् तस्य । अविरलाश्च ते
तमालतरवश्च तैः पिहितो निवारित आतपप्रकाशः सूर्य्यालोको यस्मिन् तस्य । वयस्य-
वयसा तुल्य वयस्यः । 'नोवयोधर्म' इति यत् । वृन्तैरिति । शेफालिकानां निर्गुण्डीकुसुमानां
वृन्तैः बन्धनैः तलं भूमितलं क्षुद्रैः प्रवालैः अभिनवैर्विद्रुमखण्डैः स्थगितमावृतमिव भाति ।
सप्तच्छदानां गन्धः सपदि तत्क्षणं गजमदस्य य आमोदः परिमलस्तस्य मोहं भ्रान्तिं
तनोति जनयति । उन्निद्रेभ्यो विकसितेभ्यः पद्मेभ्यः च्युतः बहुलः रजःपुञ्जः तेन पिङ्गः
पीतवर्णः अङ्गरागः अङ्गवर्णो येषां ते । बहलरजःपुञ्ज एव पीतोऽङ्गरागो येषामिति वा ।
वारुणीपानेन पुष्परसमद्यपानेन मत्ता अत एव अव्यक्तवाचः एते मधुलिहो मधुकराश्च
किमपि गायन्ति । उत्प्रेक्षाभ्रान्तिमत्स्वभावोक्तीनां संसृष्टिः । स्रग्धरा वृत्तम् ॥ २ ॥
अविरलेति । अविरलं निरन्तरं यथा तथा पतन्कुसुमनिकरो यस्य सः । अद्यापि
पत्रान्तरेभ्यो गलन्तः वर्षावसानसमयसलिलबिन्दवो यस्य स इव लक्ष्यते । तं पश्येति सम्बन्धः ।
१ बहवो ( पहणुद्दा० ) । २ प्रतिबुद्ध ( पडिबु० ) । ३ पट्टल ४ काण्डविहुरा, ० गन्धवश्च
( णिअरो भग्गव). ६ वसानसमयसादि० ( वसाणसवअ० ) ।
२

१४ प्रियदर्शिकायां
सप्तपर्णपादपः । ( भो वयस्स । एदं पि दाव पेक्ख पेक्ख । जो एसो अविरलपडन्त-
कुसुमणिअरो घन वि पतन्तरगलन्तवरिसावसाणसलिलबिन्दू विअ लक्खीअदि
सत्तवण्णपाअवो । )
राजा —वयस्य सम्यगुत्प्रेक्षितम् । नह्येव सदृशं जलदसमयस्य । तथाहि ।
बिभ्राणा मृदुतां शिरीषकुसुमश्रीहारिभिः शाद्वलैः
-------- कल्पितकृत्रिमा मरकतक्षोदैरिच क्षालितैः ।
एषा संप्रति बन्धनाद्विगलितैर्बन्धूकपुष्पोत्करै-
रद्यापि क्षितिरिन्द्रगोपकशतैश्छन्नेव संलक्ष्यते ॥ २ ॥
( ततः प्रविशति चेटी । )
चेटी — आज्ञाप्तास्मि देव्या वासवदत्तया । हञ्जे इन्दीवरिके अद्य
मयागस्त्यमहर्षयेऽर्घ्यो दातव्यः । तद्गच्छ त्वम् । शेफालिकाकुसुममालां
लघु गृहीत्वागच्छेति । एषाप्यारण्यिका धारागृहोद्यानदीर्घिकायां यावदेव
विकसितानि कमलानि नास्ताभिलाषिणा सूर्येण मुकुलाय्यन्ते तावदेव
शीघ्रमवचित्यागच्छत्विति । एषा तपस्विनी तां दीर्घिकां न जानाति । तद्गृ-
हीत्वा तां गमिष्यामि । ( नेपथ्याभिमुखमवलोक्य । ) ईत इत आरण्यिके एहि ।
( आणत्ताह्मि देवीए वासविदत्ताए । हंजे इन्दीवरिए । अज्ज मए भगवतिमहेसिणो अग्घो
दादव्वो । ता गच्छ तुमं । सेहालिआकुसुममालं लहु गेण्हिअ आअच्छेति । एसावि
आरण्णिआ धाराघरउज्जाणदीहिआए जाव एव्व विआसिआई कमलाई ण अत्थाहिला-

बिभ्राणेति । शिरीषकुसुमानां श्रियं शोभां हरन्तीति तैः शाद्वलैः शाद्वलहरितप्रदेशै मृदुतां
कोमलतां बिभ्राणा । क्षालितैः निर्धौतैः मरकतक्षोदै मरकतखण्डैः सदृशत्वादङ्गे शमित-
कुट्टिमा इव स्थिता । एषा भूमिः संप्रति बन्धनाद्विगलितैः बन्धूकपुष्पाणामुत्करैः पुञ्जै-
रद्यापि इन्द्रगोपकशतैः छन्ना इव लक्ष्यते । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ २ ॥ हञ्जे दूति चेटीं
प्रति सम्बोधनम् । 'हण्डे हञ्जे हलाह्वाने नीचा चेटीं सखीं प्रति' । इत्यमरः । अगस्त्य
महर्षये । अत्र—अभासे भास्वरे कन्यां शेषभूतैस्तिथिर्दिनै । अर्घ्यं दद्यादगस्त्याय गौडदेश-
निवासिन ॥ इति ब्रह्मवैवर्ते । भीमपराक्रमोप-यस्तु भाद्रपदस्यान्त उदिते कलशोद्भवे ।
अर्घ्यं दद्यादगस्त्याय सर्वान्कामांल्लभेत स ॥ इति । पद्मद्वयमुद्धृतं श्रीविष्णुसूरिभिः ।
अरण्ये भवा आरण्यिका । 'शरण्यान्मनुष्ये' इत्यनेनारण्यशब्दाद्वुन् । 'प्रत्ययस्थात्कात्०' इति
इत्त्वम् । मुकुलाय्यन्ते मुकुलवदाचरन्ति मुकुलायन्ते तथा क्रियन्ते । सङ्कोच्यन्ते इत्यर्थः ।

१ सम्यगुत्प्रेक्षितं वयस्येन । अत्र हि बद्धेव २ अर्घ्यं दातव्यम् ३ पुन्ना ने त०, ४ याव-
देव सरता० सूर्येण न मुकुलाय्यन्ते कमलानि ( जाव एव्व अरथा० ण मुउडलाविज्जन्ति कमलाई)
तावदेवावचित्य, ५ मय, आरण्यि ६ इत एहि आ

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का पंक्तिबद्ध देवनागरी लिप्यन्तरण है:

द्वितीयोऽङ्कः । १९
सिणा सुहेण मडलाविमन्ति ताव एत्थ लहुअं अवचिणुअ आगच्छिसि । एसा तव-
स्सिणी तं दीहिअं ण जाणादि । ता गेण्हिअ णं गमिस्सं । इदो इदो आरणिए एहि ।)
( ततः प्रविशत्यारण्यिका । )
आरण्यिका—( सबाष्पोद्वेगमात्मगतम् । १) तथा नाम तादृशे वंशे उत्पन्न-
यान्यजनमाज्ञाप्य स्थितया सांप्रतं परस्य मयाज्ञप्तिः कर्त्तव्येति नास्ति
खलु दुष्करं दैवस्य । अथवा ममैवैष दोषो येन जानत्यापि न व्यापादित
आत्मा । तत्किं सांप्रतं करिष्यामि । अथवा दुष्करमिदानीं मया चिन्तितम् ।
वरमेवैतदपि । न पुनरात्मनो महार्घं वंशं प्रकाशयन्त्या मया लघूकृत
आत्मा । तत्का गतिः । यथाभणितमनुष्ठास्यामि । ( तह णाम तारिसे बंसे
२उ

१६ प्रियदर्शिकायां
राजा—ननु मूर्ख पारंगता एव वयं दीर्घिकायाः । एवमने-
केन्द्रियसुखातिशयमनुभवन्नपि नोपलक्षयसि । पश्य ।
श्रोत्रं हंसस्वनोऽयं सुखयति दयितानूपुरैह्लादकारी
दृष्टिंप्रीतिं विधत्ते तटतरुविवरालक्षिता सौधपाली ।
गन्धेनाम्भोरुहाणां परिमलपटुना जायते घ्राणसौख्यं
गात्राणां ह्लादमेते विदधति मरुतो वारिसंपर्कशीताः ॥ ४ ॥
तदेहि दीर्घिकातटमुपसर्पावः । ( परिक्रम्यावलोक्य च । ) वयस्य पश्य पश्य ।
उद्यानदेवताया स्फुटपङ्कजकान्तिहारिणी स्वच्छा ।
दृष्टिरिव दीर्घिकेयं रमयति मां दर्शनेनैव ॥ ५ ॥
विदूषकः—( सकौतुकम् । ) भो वयस्य पश्य पश्य । कैषा कुसुम-
परिमलसुगन्धवेणिमधुकरसविर्विद्रुमलताचरणहस्तपल्लवा उज्ज्वलत्तनुकोमल-
[L13

पातालाद्भुवनावलोकनपरा किं नागकन्योत्थिता
मिथ्या तत्खलु दृष्टमेव हि मया तस्मिन्कुतोऽस्तीदृशी ।
मूर्ता स्यादिह कौमुदी न घटते तस्या दिवा दर्शनं
केयं हस्ततलस्थितेन कमलेनालोक्यते श्रीरिव ॥ ६ ॥
विदूषकः—(निरूप्य ।) एषा खलु देव्याः परिचारिकेन्दीवरिका ।
तद्गुल्मान्तरितौ भूत्वा पश्यावः । (एसा क्खु देवीए परिआरिआ इन्दीवरिआ ।
ता गुम्मन्तरिआ भविअ पेक्खह्म ।)
(उभौ तथा कुरुतः ।)
चेटी—(कमलिनीपत्रग्रहणं नाटयन्ती ।) आरण्यके अवचिनु त्वं
पद्मानि । अहमप्येतस्मिन्नलिनीपद्मे शेफालिकाकुसुमान्यवचित्य देवीस-
काशं गमिष्यामि । (आरणिए अवचुणु तुमं पदुमाईं । अहं वि एदस्सिं णलि-
णीपत्तम्मि सेहालिआकुसुमाई अवचुणिअ देवीसआसं गमिस्सं ।)
राजा—वयस्य संलाप इव वर्तते । तदवहिताः शृणुमः । कदा-
चिदित एव व्यक्तीभविष्यति ।
(चेटी गमनं नाटयति ।)
आर०—हला इन्दीवरिके । न शक्नोमि त्वया विना मुहूर्तम्प्यत्रा-
सितुम् । (हला इन्दीवरिए ण सक्कुणोमि तुए विणा मुहुत्तंवि एत्थ आसिदुं ।)
चेटी—(विहस्य ।) यादशमद्य मया देव्या मन्त्रितं श्रुतं तादृशेन
चिरमेव मया विना त्वयासितव्यम् । (जादिसं अज्ज मए देवीए मन्तिदं सुदं
तारिसेण चिरं एव्व मए विणा तुए आसिदव्वं ।)
तयोक्ता । पातालेति । भुवनस्य महीलोकस्यावलोकनपरा नागकन्यका पातालादुत्थिता
किं स्यादिति वितर्क्य । नैतस्यादित्याशङ्क्येति । तन्मिथ्या खलु । मया दृष्टमेव हि ।
तस्मिन्पाताले ईदृशी लावण्यसम्पन्ना कन्यका कुतः । इह मूर्ता मूर्तिमती कौमुदी स्यात् ।
एतदपि न । तस्याः कौमुद्या दिवादर्शनं न घटते संभवति । केयं तर्हि सा हस्ततलस्थितेन
कमलेन श्रीः इव आलोक्यते । सन्देहालंकारः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ ६ ॥
यादृशं यत्प्रकारकम् । तद्विवाहसम्बन्धीति गूढम् । मन्त्रितं भाषितम् । तादृशेन तद्गु-
१ दिवा. २ कुतस्त्यी०. ३ रिका आगच्छति (आअच्छइ). ४ एतद्वाक्यं बहुषु
पुस्तकेषु. ५ तादृशं (तारिसं).

१८ प्रियदर्शिकाया
आर०—( सविषादम् । ) किं देव्या मन्त्रितम् । ( देवाए मन्त्रिदं । )
चेटी—एतत् । तदैषाहं महाराजेन भणिता यथा—यदैषा विन्ध्य-
केतुदुहिता वरयोग्या भविष्यति तदाहं स्मारयितव्य इति । तत्साम्प्रतं
महाराजं स्मारयामि येनास्या वरचिन्तोपर्याकुलो भविष्यति । ( एदं ।
तदा एसा अ० महाराएण भणिदा जह जदा एसा विज्झकेदुदुहिदा वरजोग्गा भवि-
स्सदि तदा अहँ सुमराइदव्वोत्ति । ता संपदं महाराअं सुमरावेमि जेण से वरचिन्ता-
पवाउरो भविस्सदि । )
राजा—( सदर्पम् । ) इयं सा विन्ध्यकेतोर्दुहिता । ( सानुतापम् । )
चिरं मुषिता स्मो वयम् । वयस्य निर्दोषदर्शना कन्यका खल्वियम् ।
विश्रब्धमिदानीं पश्याम ।
आर०—( सरोषं कर्णौ विधाय । ) तद्गच्छ त्वम् । न मम त्वयासंब-
द्धप्रलापिन्या प्रयोजनम् । ( ता गच्छ तुमं । ण मे तुए असंबद्धपलाविणीए
पओअणं । )
( नेपथ्यस्था च पुष्पावचयं नाटयति । )
राजा—अहो सुतरां प्रकटीकृतमाभिजात्यं भीरतया । वयस्य
धन्यः खल्वसौ य एतदङ्गस्पर्शसुखभाजनं भविष्यति ।
( आरण्यिका कमलावचयं नाटयति । )
विदूषकः—भो वयस्य पश्य पश्य । आश्चर्यमाश्चर्यम् । एषा
सलिलचलत्करपल्लवप्रभावितृतेनोपहसितशोभं करोति कमलवनमवचि-
न्वती । ( भो वयस्स पेक्ख पेक्ख । अच्चरिअं अच्चरिअं । एसा सलिलचलन्तकर-
पल्लवप्पहावित्थिदेण ओहासिअसोहं करेदि कमलवणं अवचिणन्ती । )
राजा—वयस्य सत्यमेवैतत् । पश्य ।
रोषादित्यर्थः । सानुतापमनुतापेन पश्चात्तापेन सहितं यथा तथा । विश्रब्धं यथा तथा ।
असम्बद्धं संदर्भरहितमनर्थकमिति यावत् । यदा वरयोग्या भविष्यतीत्यादि प्रलपतीति
तथा तथा । एषा नर्मोक्तिः । एवं शाकुन्तलेऽपि 'इमामसम्बद्धप्रलापिनीं प्रियंवदामाय्यायै
गौतम्यै निवेदयिष्यामी'ति शकुन्तलावचनम् । एषा कमलानि अवचिन्वन्ती सलिले
जलं चलन्ती । करपल्लवस्य प्रभा तस्या विस्तृतेन विस्तारेण प्रसरणेनेत्यर्थः ।
१ तदाह म० । यथा—यैषा अ० द० । २ तदा ब० ( ना० ए० ) ३ चिरमु० ४ एत-
न्नास्ति क्वचित् ५ दिग्रुटितेन ( निग्रुटितेन ) ६ ०मज्जन्त ७ स्वल्प

द्वितीयोऽङ्कः । १९
अच्छिन्नामृतबिन्दुवृष्टिसदृशीं प्रीतिं ददत्या दृशां
याताया विगलत्पयोधरपटाद्द्रष्टव्यतां कामपि
अङ्गाच्चन्द्रमसस्तनोरिव करस्पर्शात्पदत्वं गता
नैते यन्मुकुलीभवन्ति सहसा पद्मास्तदेवाद्भुतम् ॥ ७ ॥
आर०—( भ्रमरबाधां नाटयन्ती । ) हा धिक् हा धिक् । एते
खल्वपरे परित्यज्य कमलिनीं नीलोत्पलवनानि समापतन्तो निपुणतरं
बाधमाना आयासयन्ति मां दुष्टमधुकराः । (उत्तरीयेण मुखं पिधाय सभयम् ।)
हला इन्दीवरिके परित्रायस्व मां परित्रायस्व माम् । एते खलु दुष्टमधु-
कराः परिभविष्यन्ति । ( हद्धि हद्धि । एदे क्खु अवरे परिच्चइअ कमलिणीं
णीलुप्पलवण्णाई समापडन्ता णिउणदरं बाधन्ता आआसअन्ति मं दुट्ठमहुअरा । हला
इन्दीवरिए परित्ताएहि मं परित्ताएहि मं । एदे क्खु दुट्ठमहुअरा परिभविस्सन्ति ।)
विदूषकः—भो वयस्य पूर्णास्ते मनोरथाः । यावदेव गर्भदास्याः
सुता नागच्छति तावदेव त्वमपि तूष्णीको भूत्वोपसर्प । एषापि सलिल-
शब्दसंनितेन पदसंचारेणेन्दीवरिकागच्छतीति ज्ञात्वा त्वमेवावलम्बिष्यते ।
( भो वयस्स पुण्णा दे मणोरहा । जाव एव्व गब्भदासीए सुदा ण आगच्छदि दाव
एव्व तुमं वि तुष्णीको भविअ उवसप्प । एसा वि सलिलसद्दसंणिदेण पअसंच

२० प्रियदर्शिकायां
आर०—( पदशब्दाकर्णनं नाटयन्ती । ) इन्दीवरिके लघूपसर्प लघू-
पसर्प । आकुलीकृतास्मि दुष्टमधुकरैः । ( इन्दीवरिए । लहु उवसप्प लहु
उवसप्प । आउलीकिदम्हि दुम्महुअरेहिं । १ राजानमवलम्बते । )
( राजा कण्ठे गृह्णाति । आरण्यकोत्तरीयं मुखादपनीय
राजानमपश्यन्ती भ्रमरच्छलेन नाटयति । )
राजा—( स्वोत्तरीयेण भ्रमरान्निवारयन् । )
अयि विसृज विषादं भीरु भृङ्गास्तवैते
परिमलरसलुब्धा वक्त्रपद्मे पतन्ति ।
विकिरसि यदि भूयस्त्रासलोलायताक्षी
कुवलयवनलक्ष्मीं तत्कुतस्त्यां त्यजन्ति ॥ ८ ॥
आर०—( राजानं दृष्ट्वा साध्वसं नाटयन्ती । ) कथं नैषेन्दीवरिका ।
( सभयं राजान मवलम्ब्यापसरन्ती । ) इन्दीवरिके । लध्वोगच्छ लध्वागच्छ ।
परित्रायस्व माम् । ( कहं ण एसा इन्दीवरिआ । इन्दीवरिए । लहु आगच्छ
लहु आगच्छ । परित्ताएहि मं । )
विदूषकः—भवति सकलपृथिवीपरित्राणसमर्थेन वत्सराजेन परित्रा-
यमाणा चेटीमिन्दीवरिकामाक्रन्दसि । ( होदि सअलपुढवीपरित्ताणसमत्थेण
वच्छराएण परित्ताअ