प्रियदर्शिका नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - चतुरङ्क शास्त्रीय नाटिका सान्वय सटीक)

XXXVI
days, as is clear from the remark in the प्रस्तावना of the play,
“लोके हारि च वत्सराजचरितं ।” Hence there are no references to his
great deeds in this play save one adventure, viz., his escape
from his captivity, in which he was kept by the powerful
monarch, Mahasena Pradyota, of Avanti, and his carrying off the
latter’s daughter and making her his Queen. And since the
poet chose to write a Nāṭikā it was not his object also to
present his hero in any of the serious aspects of his character.
Bound by the hard and fast rules of Sans. Dramaturgy he
has cast his characters in the conventional mould. He has
taken care to show his hero in the enjoyment of courtly life,
the stirring events of his public life having already won for
him great popularity. We cannot, therefore, compare him with
Agnimitra, the hero of the Mālavikāgnimitra. But compar-
atively speaking the character of Vatsa is not so well
developed in this play as it is in the Ratnavali. He belongs
to the class of heroes called धीरललित,—‘Firm, gay, and tender-
hearted.’ He is courteous and affectionate to his Queen while
engaged in a new love adventure. As soon as he sees a
charming young maiden, he falls in love with her and thinks
of nothing but meeting her again and making love to her.
He is helped in his love intrigue by his companion, the
Vidushaka, and Manorama an attendant of the Queen. In the
Mimic play in which by a cunning device he is given an
opportunity of meeting Āraṇyikā, he proceeds to act towards
her in such an ardent manner that he rouses the suspicion of
his queen Vāsavadatta. When the Queen knows the whole
truth and breaks up the play in anger, he apologises to her in all
humility and even falls at her feet. Though his Queen
does not accept his apology or relent, he tries his utmost to
conciliate her. And when the Queen knowing that Āraṇyikā
is her cousin Priyadarsika, places the latter’s hand in the
King’s hand, he with delicacy withdraws his hand saying
that he is satisfied that his Queen is reconciled. One noble
trait of his character, however, is brought out when he
appreciates the valour of his fallen enemy and ungrudgingly
bestows praise on him in the words—शोभितं विन्ध्यकेतुना। साधु
विन्ध्यकेतो साधु । राजपुत्रोचितं मार्गमनुगच्छतो समाश्वासिता एव वयं विन्ध्य-
केतोर्गुणेन (Act I).

XXXVII.
A'RANYIKA' OR PRIYADARS'IKA'.
Priyadars'ikā is the Heroine of the play, as the very name
of the play clearly shows it. She is called आरण्यिका up to
the time of the denouement, because she was found in a forest.
Priyadars'ikā is a colourless character, possessing no striking
intellectual or moral qualities. She belongs to the variety of
heroines known as मुग्धा, who is defined as—'मुग्धा नववयःकामा रतौ वामा
मृदुः क्रुधि' । She is represented as a young maiden of rare
beauty. As soon as the King catches sight of her he bursts
into a panegyric of her beauty 'पातालाद्भुवनवलोकनधिया किं नागकन्यो-
त्थिता । &c. ( Act II. 6 ). When she sees the King she falls in
love with him and remarks that her father was right in
promising her to him, thus preferring him to other suitors
( अयं स महाराजः । यस्याहं तातेन दत्ता । स्थाने खलु तातस्य पक्षपातः । ). She
is extremely timid and sensitive. She laments that her
passion is hopeless and will never find its fulfilment. She
therefore longs for death that would relieve her of her sorrow-
सर्वथा मरणं वर्जयित्वा कुतः मे हृदयस्य अन्या निर्वृतिः । Fortunately she is
cheered up and helped by her friend मनोरमा. But she gives way
to sorrow and despondency to such an extent that she actually
takes poison. Thus Priyadars'ikā evinces none of those
qualities which constitute a great character. There is, how-
ever, one admirable trait in her character also. She does not
reveal her identity to the last, even to her confidante Manoramā
and this speaks highly for her keen sense of family honour.
———
VA'SAVADATTA'.
Vāsavadattā is the chief Queen, elderly and majestic Her
love for her lord is sincere and deep and her jealousy proceeds
from her true deep love. In the Mimic play, when the King
makes love to A'ranyikā, playing the part of the Queen, with
great ardour, her suspicion is aroused. And when she learns
the truth from the lips of the Vidushaka, who gave out the
secret in his drowsiness, she breaks up the play in anger and
orders both A'ranyikā and the Vidūshaka to be imprisoned as
being accomplices in the plot. She spurns the conciliation
and prostration of the king. She is truly a मानिनी (a proud self-
respecting woman). She keeps Aranyikā for a pretty long
time in prison. She is not easily appeased. When, however,
she learns that A'ranyikā has taken poison, she is at once
struck with penitence and immediately orders her to be

xxxvIII
brought into the presence of the King, who is an expert in the
treatment of poisons and magic formulas, for being restored
to life. She is an affectionate niece, for we see her plunged
in deep grief at the news of the long imprisonment of her
aunt's husband (Act IV). The nobility of her mind is seen
when she gladly bestows the hand of A'ranyikâ, whom she now
knows to be her cousin, Priyadarsikâ, on the King in
fulfilment of her father's promise. In fact the picture of the
Queen drawn here, though not so magnificent as that of
Dhârinî in the Mâl (see V. 19) is quite in keeping with the
requirements of a Nâtikâ.
THE VIDÛSHAKA.
The Vidûshaka is a boon companion of the King who amuses
him in his lonely hours. He is a Brâhmaṇa but without
learning, great wit or wisdom. He is greedy and ever eager
to receive gifts. He excites laughter by his appearance,
quaint remarks and movements. He helps the King in his
love-intrigue. When A'ranyikâ is attacked by bees and
covering her face with a mantle calls to her friend for help, he
cleverly advises the King to run to her rescue silently so that
she may clasp him mistaking him for her friend. He is an
accomplice in the scheme by which the King gets an oppor-
tunity of meeting and making love to A'ranyikâ in the
Mimic play. But he is light-headed and gives out the truth
of the whole plot in his drowsy condition. He, however,
sometimes makes very clever and appropriate remarks.
When the chamberlain of Dṛidhavarman informs the King
that the Kaling king was killed and Dṛidhavarman
restored to his throne, the Vidushaka says in the hearing of
the queen, ईदृशे अभ्युदये अस्मिन् राजकुले एतत् करणीयम् । ( राजानं निर्दिश्य
वीणावादनं पाठयन् ) शुश्रूषता ( आत्मनो यशोराशिं दर्शयन् ) ब्राह्मणस्य सत्कारः ,
( आरण्यिकां सुखयित्वा ) सबन्धधनमोक्ष इति । When the King succeeds
in restoring A'ranyikâ to consciousness, the Vidûshaka again
significantly reminds the Queen, “भवति दर्शनस्य पारितोषिकं
विस्मृतम् ।

ix.
DRAMATIS PERSONAE.
——: 0 :——
MALES.
सूत्रधारः—The stage manager.
वत्सराजः ( उदयनः )—The Hero, king of Kauśāmbī.
विदूषकः ( वसन्तकः )—A Brāhmaṇa, the Hero's companion and
confidant.
रुमण्वत्—Minister of Vatsarāja.
विजयसेनः—The commander of the army of Vatsarāja.
विनयवसुः—The chamberlain of Dṛḍhavarman.
FEMALES.
आरण्यका—( Whose real name is प्रियदर्शिका, also called
प्रियदर्शना ) The Heroine, daughter of king Dṛḍhavarman.
वासवदत्ता—The Queen, wife of Vatsarāja and daughter of
Mahāsena ( also called Pradyota ), king of
Ujjain.
काञ्चनमाला—An attendant-maid of the Queen
मनोरमा—A maid-servant, confidante of A'raṇyikā.
इन्दीवरिका—A maid-servant of the Queen.
प्रतीहारी ( यशोधरा )—The female door-keeper or portress of
Vatsarāja
सांकृत्यायनी—An elderly holy lady, associate of Vāsavadattā.
PERSONS &c. MENTIONED.
यौगन्धरायणः—The chief minister of Vatsarāja.
दृढवर्मन्—King of the Aṅga country and father of the Heroine.
A bard, and Retinue of Vāsavadattā.
SCENE.
Praveśaka of Act I.—some part of the Vindhya forest.
Rest of the Play—Kauśāmbī, the capital city of Udayana.
———

"?
Ah, "हर्ष-" is at the end of line 20!
Let's look at the very end of line 20:
Is there a word?
Wait, between "वदान्यस्य" and line end:
Let's count words in line 20:

1. म्बर्याः
2. प्रणेता
3. धीमद्वाणः
4. स्वस्वामिनः
5. सुहृदश्च
6. वदान्यस्य
7. नृपस्य (wait, look at the word: is it "हर्षस्य"? No, "नृपस्य"?)
   Wait, look at line 20 after वदान्यस्य:
   There is a word: "हर्षस्य" or "नृपस्य"?
   Wait, it has two letters with a conjunct: "हर्षस्य"? "ह" then "र्षस्य"?
   Then "नृपस्योदारचरितस्य"?
   Wait, let's look at the end of line 20:
   It says: "नृपस्योदारचरितस्य"!
   Then line 21: "चरितकाव्याभिसंध्येण" or "हर्षचरित-"?
   Wait! In line 21:
   "हर्षचरिताख्यो गद्यप्रबन्ध एव" is in line 21-22:
   "सोऽयं निबन्धमञ्जरी हर्षचरिताख्यो गद्यप्रबन्ध एव..."!

Line 17:
व्योपनिवद्धम् । अस्यां च नाटिकायामुपवर्णितं कथाभूतमङ्गाङ्गत्वमतो विभक्तं सारांशरूपेण
Wait:
"व्योपनिवद्धम्" or "व्योपनिवद्धम्" (with द्ध / ब्ध: 'व्योपनिवद्धम्' or 'व्योपनिवद्धम्')
"अस्यां च नाटिकायामुपवर्णितं कथाभूतमङ्गाङ्गत्वमतो विभक्तं सारांशरूपेण"
Wait, look at "कथाभूतमङ्गाङ्गत्वमतो विभक्तं" - wait:
कथाभूत - no, look at:
'क' 'था' 'व' 'स्तु' 'अ' 'ङ्गा' 'ङ्ग' 'त' 'या' -> 'कथावस्तु अङ्गाङ्गतया'?
Let's zoom into line 17:
"अस्यां च नाटिकायामुपवर्णितं कथावस्तु..."
Look at the letters:
क (ka)
था (thā)
व (va)
स्तु (stu)
अ (a)
ङ्गा (ṅgā)
ङ्ग (ṅga)
त (ta)
या (yā)
वि (vi)
भ (bha)
क्तं (ktaṃ)
YES! "कथावस्त्वङ्गाङ्गतया विभक्तं सारांशरूपे

( ४३ )
एक एव विमर्दिताभिकबलक्रोधवेगो दारुणतरं संप्रहारं कृत्वा शत्रुबलमित्थमथाकुले
कृत्वा पात्रप्रहारशतजर्जरितोरुवक्षा युधि निहतस्तथा सर्वमाख्यत् । व्यज्ञापयच्च
देव सबन्धुपरिवारे हते विन्ध्यकेतौ शून्योभूते तत्स्थाने हा तात हा मातः
इति कृतकृपणप्रलापा विन्ध्यकेतोर्बेशम्युपलब्ध्याभिजात्यानुरूपा कन्यका तदुहितेत्यस्मा-
भिरानीता द्वारि तिष्ठति । तां प्रति देवः प्रमाणमिति । तत एतां वासवदत्तायै समर्पय ।
श्लक्ष्णया च देवी भगिनीबुद्ध्या स्वयेयं सर्वदा द्रष्टव्या विशिष्टकन्योचिते नृत्यगीतादि
सर्वं शिक्षयितव्या चेति प्रतीहारीमादिदेश । वासवदत्तापि तामरण्याङ्कध्येत्यारण्यिकाशब्देन
व्यपदिश्यै स्वान्तःपुरेऽस्थापयत् । तदनन्तरं वैतालिकेनाभिवन्दितमध् याह्नुरागमः स्नानाथैमुदति- .
ष्ठन्नरपतिः । शाह च म्भणदन्तमभ्यन्तरं प्रविश्य कृतयथोचितक्रियाः सत्कृत्य विजयसेनं
कलिङ्गोच्छित्तये प्रेषयान इति ।
द्वितीयाङ्के तावत्प्रथमं राज्ञो विदूषकेण सह प्रवेशः । तत्र गृहीतनतामुपवनारूक्षां
स्नप्रियां द्रष्टुं सोत्कण्ठो वत्सराजो वयस्येन वसन्तकेन सहोत्कण्ठाविनोदनार्थं धारागृहो-
द्यानं जगाम । अत्रान्तरे अगस्त्याय महर्घ्येदर्थं दातुकामया देव्या शेफालिकाकुसुम-
मालां स्रतु गृहीत्वागच्छेदित्याज्ञाप्ता इन्दीवरिका नाम चेटी धारागृहोद्यानदीर्घिकायाः कमलो-
न्नयवचित्य लवागच्छेत्यादिश्या आरण्यिकया सार्धं तदेवोद्यानमागतवती । यावच्च धारा-
गृहोद्यानधिया स्फुटपङ्कजकान्तिहारिण्या हंसस्वनपुष्पसौगन्ध्यादिना रम्याया दीर्घिकाया
दर्शनेन चाह्लादितचित्तो नृपो वसन्तकेन सह संभायमानस्तिष्ठति तावदारण्यिका तत्रा
गता प्रत्यक्षचरीवोद्यानदेवता विदूषकेण दृष्टा । राज्ञे निवेदिता च । किंन्वियं नागकन्या
भवेदाहोखिन्नृपर्तौ कौमुदीत्यादि वितर्कयन्नृप इन्दीवरिकारण्यकयोर्विम्भालापात्तां विन्ध्य-
केतुदुहितेति ज्ञातवान् । अभवच्च तस्यामनुरक्तचित्तः । तदनन्तरं कमलान्व्यवचिन्वती
मधुकैराक्रम्यमाणाऽरण्यिका तन्निवारणार्थं स्वसखीमाह्वयत् । तथा तां दृष्ट्वा विदूषको-
पदेशाद्राज्ञा तूष्णीमुपगत्य रामवात्सग्यतं च सखीबुद्ध्याऽरण्यिका । वत्सराजोऽपि तां
कण्ठे जग्राह स्वोत्तरीयेण भ्रमरान्निवारयितुमारेभे च । राजानं दृष्ट्वा सत्रायसं दूरमपसृता
आरण्यिका से रासश्टुं पश्यन्ती स्वगतमाह अय स महाराजौ यस्याहं तातेन दत्ता । स्थाने
खलु तातस्य पक्षपातःइति । अत्रान्तरे राक्षीराहाम्पाथैमागतामिन्दीवरिकां दृष्ट्वा राजाव-
मन्तकक्ष कदलीगृह प्रविश्य स्थितौ । निर्गते चेन्दीवरिकारण्यके । वत्सराजोप्यारण्यकया
हृनचित्तः क उपायः पुनरेतां द्रष्टुमिति चिन्तयन् परिणतप्रायं दिनमं दृष्ट्वा स्ववयस्यो
गृहाभ्यन्तरं प्रविवेश ।
तृतीयाङ्के तावत्प्रथमं 'हजे मनोरमे यः स साङ्कृत्यायन्वार्यपुत्रस्य मम च
वृत्तान्तो नाट्येोपनिबद्धस्तस्य नर्तितव्यशेषमद्य तुम्माभिः कौमुदीमहोत्सवे नर्तितव्यमिति
देव्या वासवदत्तादाज्ञाया मनोरमायाः प्रवेशः । सा च ह्मः खलु आरण्यकया प्रियसख्या
श्लथहृदययाग्यमेव नर्तितव्यथ पुनर्वासवदत्ताभूमिका तया यदि तथा स्थिते ततोमशं
देवी कुप्यति । अतस्तामन्विष्योपारम्भ्य इति मनसि कृत्वा धारागृहोध्यान्दीर्घिकाम-
गतवती । अपश्यच्च तां कदलीगृहं प्रविशन्तीम् । ततस्तस्या विश्रम्भभाषणाद्दन्मचुरेतु-
रकतेयमिति ज्ञात्वा तामुपेत्य समाश्वास्य मदनसन्तप्ताङ्गामातस्त्याः शिशिरोप-
चारेण संतापं लघूकर्तुं प्रायत्तत । अत्रान्तर आरण्यिकायां दृढमनुरङ्गेन वत्सराजेन प्रहितो

दरान्तकस्तत्रैवाजगाम। अकथयच्चात्मन सुहृद आरण्यिकाया कृते जातां दुरवस्थां याञ्चा-
त्मन सख्यास्तादृशीमवस्थां तस्मै। ततो वसन्तकेनातिलङ्घ्यानुज्ञा से प्रियदर्शी कथमत्रतयो
समागमो भविष्यतीत्युक्ता मनोरमा-अद्य राजानमभिमंत्र्यतया साङ्कृत्यायन्या
कृतिकुसुमनचरितं नाम नाटकं देव्या पुरतो नर्तितव्यम्। तत्रारण्यिका वासवदत्ता भवि-
ष्याति। अहमपि वत्सराज । तयस्तेनैव सर्वं शिक्षयितव्यम् । तदागत्य स्वयमेव स्वां
भूमिकां कुर्वाण समागमोत्सवमनुभवतु महाराज । इति तस्य कर्णेऽकथयत्। वसन्त-
कोपि हृष्टो यावदेव युवां नेपथ्यग्रहण कुरुथस्तावदेवाहं वयस्य गृहीत्वागच्छामीत्युक्त्वा
स्वभर्तुरन्तिकमयात् । मनोरमापि स्वराम्भ्या सह प्रेक्षागृहमगात् । तत प्रवृत्ते गर्भनाटके
भर्तुरभिनयातिशयमसद्हमाना कुपिता वासवदत्ता भगवत्याधिक कल्पित साम्यमिति
सरोपमुक्त्वा काञ्चनमालासरिता प्रेक्षागृहान्निर्गता। दृष्टा च तया चित्रशालाद्वारे सुप्तौ
वसन्तको । ततो राज्ञाप्यत्र भवितव्यमत एत बोधयित्वा पृच्छामीति काञ्चनमालामुक्त्वा
तथा कृत्वा तमपृच्छत् । सोपि भूर्वोधैगुम मखलमेव तन्त्रमाबुलीकृतवान् । वासव-
दत्तापि बध्यनामथं द्रक्ष्यामि तावदस्य प्रेक्षणीयमिति मनोरमामुक्त्वा भृत्यन्त राजानं
गत्वा आरण्यिकां च हस्तेनाकृष्य इन्दीवरिके गृहाणेमामिति दासीमादिश्य राजा पाद-
पतनेन प्रसाद्यमानोपि अकृत्वैव प्रसादं गता। ततो वत्सराजोपि शयनीयं गत्वा देव्या
प्रसादनोपाय चिन्तयन्नित्यतिशाय निष्क्रान्त ।
चतुर्थाङ्के प्रवेशके मनोरमा प्रथम देव्या दीर्घरोषतां स्वसख्याया आरण्य-
कायाश्च विषमवस्थामधिकृत्यवात्मन उद्वेगम विस्करोति। ततस्तां मिलिता काञ्चनमाल्यै-
नकथयत् । अद्य देव्या स्वमात्राद्भारुप्रदाया प्रेषितो लेखाधिगत । तस्मिंश्च लिखित-
मासीत्-तव मातृस्थाने स्थिताया मम भगिन्या भर्तुर्दृढवर्मण समधिकं राजनगरं हस्ति-
द्वहस्तकेन रुद्धस्य । तत्र युष्मनेन वृत्तान्तं श्रुत्वापि गमर्थस्य ते भर्तुरेवमीदासीन्यमपल-
मितुमिति । तद्वाचना प्रभृति दुर्मनायमानैव देवी तिष्ठतीति । तदनन्तरं देव्या सह
साङ्कृत्यायन्त्या प्रवेश । तत्र यावत्साङ्कृत्यायनी नेदृशो वत्सराज इत्यादिवचनोपन्यासेन
देवीं सान्त्वयति तावत्तस्या एव प्रमादनार्थं वत्सराजोपि तत्रोपस्थित । तत साङ्कृ-
त्यायन्त्या अङ्कगतदेवीवदनस्तद्वैधुर्यंवशश्च वत्सराज प्राह-देवि नाहमस्मिन्विषये तदानीम
क्षासम्। अनिष्ठान्तरसमुत्थात् मम कल्पितोऽचिन्तस्ये विनयगेने प्रेषितवान् । पतिरत्या-
श्चर्यवहानि शास्त्राद्यन्तं वा आन्नाया । अथ श्रो वा वसिद्वहत्थं युद्धे बद्धं हतं वा बोध्य-
मीति । तच्छ्रुत्वा वासवदत्ता यावदेवात्मन परितोषं दर्शयति तावदेव निहितकञ्चको
रुद्धवेशुरुद्विग्ना विनयप्रयुक्ता गजेन्द्रो विजयसेना लब्धप्रोत्साहक एव्य शाभां प्रवि-
पद्य स्थित । नितोट्टिता कञ्चुकिना रुण्णार्थे प्रतिपादितस्य रुडर्मण शृतवृत्तान्तंन
पुरं गद्देश । अत्रान्तरे मनोरमा गर्भधममेत्य भर्तृनि आरण्यिका कस्यचिदपराधोने विषं
पं गत्वा प्राणसंशये वर्तते इति वासवदत्तार्यै न्यवेदयत् । ततो देव्याज्ञाया तत्रा'नीतारण्डिका
नागवैयाद्याद् गृहीतदंशविधेन वत्सराजेन विचिकित्सा स्वय्यागुंरभूत् । तां दृष्ट्वैव सा
चिरण्मया मे राजपुत्री प्रियदर्शिका ते `गीतीति विजदुग्रंस्साद्रव्यया आकष्ट । तन्तः
स्वभगिनीमनेन प्रीत्युक्ता देवी वासवदत्ता राज्ञो हस्ते प्रियदर्शिकामर्पियन्यी वत्सराज
च प्रीतेन परिगृहीतम् । उत्तरतथा परं नटिका भरतवाक्येन कविला ॥

श्रीहर्षदेवविरचिता।
॥ प्रियदर्शिका ॥

॥ प्रथमोऽङ्कः ॥

धूमव्याकुलदृष्टिरिन्दुकिरणैराह्लादिताक्षी पुनः
पश्यन्ती वरमुत्सुकानतमुखी भूयो ह्रिया ब्रह्मणः ॥
सेर्ष्या पादनखेन्दुदर्पणगते गङ्गां दधाने हरे
स्पर्शादुत्पुलका करग्रहविधौ गौरी शिवायास्तु वः ॥ १ ॥
अपि च ।
कैलासाद्रावुदस्ते परिचलति गणेषूल्लसत्कौतुकेषु
क्रोडं मातुः कुमारे विशति विषमुचि प्रेक्षमाणे सरोषम् ।
मौलौ पुण्यप्रवाहा सुरसरिदमला राजते यस्य वह्नौ
भालः कण्ठे तमो वा त्रिभुवनभयहृद्यश्च भक्तार्तिहारी ।
ध्येयोयस्य शत्रुर्भवति भगवतो मन्मथो यातिशस्त-
स्तस्मै सर्वेश्वराय प्रणतिरातिशयानन्दकन्दाय मेस्तु ॥ १ ॥
अथ तत्रभवान् महाकविः श्रीहर्षदेवः प्रियदर्शिकां नाम नाटिकां रिरचयिषुः प्रारि-
प्सितस्य ग्रन्थस्याप्रतिसमाप्त्यर्थं मङ्गलस्यावश्यकर्तव्यतया पूर्वरङ्गप्रधानाङ्गभूतामष्टपदां
नान्दीं श्लोकद्वयेन तावदुपनिबध्नाति—धूमेति । गौरी पार्वती वः सामाजिकानां
शिवाय कल्याणायस्तु । कीदृशीत्याह—करग्रहविधौ विवाहप्रसङ्गे धूमेन हूयमानशमी-
पलाशलाजादिसंस्पर्शाद् वैवाहिकाभिसमुत्थितेन व्याकुले दृष्टी नयने यस्याः सा तथोक्ता ।
पुनः इन्दुकिरणैः शिवशिरस्थचन्द्रमयूखैः आह्लादिते प्रमुदिते अक्षिणी यस्याः सा
तथोक्ता । तथा च उत्सुक्योत्कण्ठिता सती वरं पतिं पश्यन्ती । भूयः ब्रह्मणः पुरोधसश्च-
तुर्मुखस्य हिया लज्जया आनतमवनतं मुखं यस्यास्तादृशी । पुनश्च पादयोः नखाः पादनखा
इन्दव इव पादनखेन्दवः । ते एव दर्पणानि तानि गते प्रतिबिम्बिते गङ्गां दधाने हरे सेर्ष्या ।
सपत्नीदर्शनेन जातासूयेत्यर्थः । पुनश्च स्पर्शाद् हरकरस्पर्शादुत्पुलका जातरोमाञ्चा । शार्दू-
लविक्रीडितं वृत्तम् । तल्लक्षणं-सूर्याश्वैर्यदिमः सजौ सततगाः शार्दूलविक्रीडितम् ॥ इति
॥ १ ॥ विघ्नबाहुल्यशङ्कया पुनरपि मङ्गलमवतारयति-अपि चेति । कैलासेति ।
कैलासाद्रौ कैलासपर्वते उदस्ते रावणेनोत्क्षिप्ते परिचलति कम्पमाने सति । गणेषु
प्रमथादिषु उल्लसदाविर्भवत्कौतुकं येषां तथा तेषु । कुमारे कार्त्तिकेये मातुः क्रोडं
भुजान्तरं विशति सति । विषमुचि शिवस्याभरणभूते सर्पे सरोषं किमिदमिति प्रेक्षमाणे ।
१ पश्यन्तीव समु०. २ नतमुखी. ३ भूयोद्धिया.

२ | प्रियदर्शिकायां

पादावष्टम्भसीदद्वपुषि दशमुखे याति पातालमूलं
क्रुद्धोऽप्याश्लिष्टमूर्तिर्भयघनममया पातु तुष्टः शिवो नः ॥ २ ॥
( नान्द्यन्ते )
सूत्रधारः—( परिक्रम्य । ) अद्याहं वसन्तोत्सवे सबहुमानमाहूय
नानादिग्देशादागतेन राज्ञः श्रीहर्षदेवस्य पादपद्मोपजीविना राजसमूहेनोक्तः ।
यथास्मत्स्वामिना श्रीहर्षदेवेनापूर्ववस्तुरचनालंकृता प्रियदर्शिका नाम
तथा च पादस्य हरचरणस्य अवष्टम्भेन निर्भरनिक्षेपेण सीदत् खिद्यमानं वपुर्यस्य तस्मिन्
दशमुखे पातालमूलं याति सति । रावणचेष्टितेन क्रुद्धोपि भयेन घनं दृढं यथा तथा उमया
आश्लिष्टमूर्तिरसन् तुष्ट प्रीत शिव व पातु ॥ स्रग्धरा वृत्तम् । लक्षणं—म्र्भनैर्यानां
त्रयेण त्रिमुनियुतियुता स्रग्धरा कीर्तितेयम् । इति ॥ २ ॥ श्लोकपादरूपाणि पदत्वान्यु-
पगमतदष्टापदैयं नान्दी । तदुक्तं नाट्यप्रदीपे—श्लोकपादं पदं येथिनुचिस्तत्समाश्ररे ।
परेत्ववान्तरायथेस्वरूपं पदमूपिरे ॥ इति ॥ नान्दीश्रोकस्याद्यक्षयोरादौ भूर्देवताओ
मगण प्रयुक्तस्तेन गणशुद्धि । उक्तं च भागतेन । क्षेमं सर्वगुहर्दसे मगणो भूमिदैवतः ।
इति । नान्द्यां मनाक् काव्यार्थसूचने कर्तव्यमित्युफल्यान्नदिनापि तथा कृतम् । तथाहि
प्रथमश्लोके साक्षाद् गौरीशब्देन नाविवाख्याश भूम्यस्यानुलद्विरित्यनेन सरसा रात्रिमु-
कण्ठभेन दत्तवृद्धलक्ष्खलत्कथिसिजो विवाह इत्युक्तिरित्येरितेने सरया षङ्कुविना
कृतमवगाह्ने मुहुर्मुहुरथ स्निग्धकेनोराधयत्यलाभादयं पश्यन्ती वरमित्यनेन तस्या-
यादृच्छिक मन्तराजदर्शनं तदुत्पन्नं सारामायगौहराश्चर्यं दिया प्रदान इत्यनेन रक्तानुरागस्य
राज्ञ्या परिजनज्ञानवारीजिहीर्षया गोप्यं रोध्येत्यादिना गर्भनाटके मनोरमायाः स्थाने देवी-
विप्रलम्भपूर्वं स्वयमेव भूयता राज्ञा संगतामारुन्धवां दृश देव्या शारुया स्पर्धाकुलतया
इत्यनेन नायिकाया द्वितीयाङ्के षष्टवित कमलशनान्मित्यम सूचित रापुरल्लखमित्याद्य-
र्थाजाते सूचितम् । द्वितीयश्लोवगतेन च कैलासशखित्यादिना कलिङ्गराजकृते स्तवर्मणो
राज्यपरिश्रंश पादावष्टम्भेत्यादिना कलिङ्गनृपस्य य सराजसैनिकामन्तदिसयस्य दुर्ग-
प्रवेशस्तद्विनाशाच्च आश्लिष्टमूर्तिरित्यनेन स्वकर्मण पुनद्राज्यप्राप्त्या परितुष्टाया राज्ञ्या
राज्ञो हस्ते प्रियदर्शिकासमर्पणमित्यादि प्रबन्द्यार्थे सूचित ॥
नान्द्यन्त इति—नान्दीलक्षणमादिभरते—आशीर्वचनसंयुक्ता श्लोक काव्यार्थ-
सूचकः । नान्दीति कथ्यंत तस्यां पदद्विनियमोपि वा । नान्दीपदैद्वादशभिरष्टाभिर्वाप्यल-
कृता ॥ इति । एतल्लिक्षितंलाट्यदीपे—नन्दति पाव्यानि यथोदरर्गाः सुशील्या
पारिषदाश्च सन्तः । यस्मादल राजनतिवृद्धिर्र्त तस्मादियं सा वथितेह नान्दी ॥ इति ।
सूत्रं प्रयोगनानुगर्न धारयति सूत्रधार । सङ्के—नाट्यस्य यदनुष्ठान तत्सूत्रं स्यात्स-
बीजकम् । रङ्गदैवतमूहारान्तसूत्रधार उदीरित ॥ अनुद्रव्यगुणानेतु प्रदेशि च वस्तु ।
रङ्गप्रसाधनप्रौढः सूत्रधार इहोच्यते ॥ इति । नाना दिशो येषां ते नानादिशः । ते च
ते देशाश्च तेभ्य आगतेन । अभिनूमानं पूर्वं यस्याः सा आदृत्यै । आदृतो या वस्तु
वृत्तस्त राज्ञ रच्या घटना तथा अलंकृता । प्रियदर्शिका नामेति । नाटिका राज्ञादीनां
१ हर •

प्रथमोऽङ्कः । ३
नाटिका कृतेत्यस्माभिः श्रोत्रपरंपरया श्रुतम्¹ । न तु प्रयोगतो दृष्टा² ।
तत्तस्यैव राज्ञः सर्वजनहृदयाह्लादिनो बहुमानादस्मासु चानुग्रहबुद्ध्या³
यथावत्प्रयोगेण त्वया नाटयितव्येति । तद्यावन्नेपथ्यरचनां कृत्वा यथा-
भिलषितं संपादयामि । ( परितोऽवलोक्य । ) आवर्जितानि सामाजिकमनां-⁴
सीति मे निश्चयः⁵ । कुतः ।
श्रीहर्षो निपुणः कविः परिषद्प्येषा गुणग्राहिणी
लोके हारि च वत्सराजचरितं नाट्ये च दक्षा वयम् ।
वस्त्वेकैकमपीह वाञ्छितफलप्राप्तेः पदं किं पुन-
र्मद्भाग्योपचयादयं समुदितः सर्वो गुणानां गणः ॥ ३ ॥
( नेपथ्याभिमुखमवलोक्य । ) अये । कथं प्रस्तावनामभ्युद्यते मयि विदितास्मद्-
भित्रायोऽङ्गाधिपतेर्दृढव

४ प्रियदर्शिकायां
प्रथमोऽङ्कः।

( ततः प्रविशति कञ्चुकी। )
कञ्चुकी—( सशोकाश्रमं नाटयन्। निश्वस्य। ) कष्टं भोः कष्टम्।
राज्ञो विपद्बन्धुवियोगदुःखं देशच्युतिर्दुर्गममार्गखेदः।
आस्वाद्यतेऽस्याः कटुनिष्फलायाः फलं मयैतच्चिरजीवितायाः॥४॥
( सशोकं सविस्मयं च। ) तादृशस्यापि नामाप्रतिहतशक्तित्रयस्य रघुदिलीप-
नलैतुल्यस्य देवस्य दृढवर्मणो मत्प्रार्थ्यमानाप्यनेन स्वदुहिता वत्सराजायै
दत्तेति बद्धानुशयेन वत्सराजे बन्धनान्निस्र्त इति च लब्धरन्ध्रेण
सहसागत्य कलिङ्गहतकेन विपत्तिरीदृशी क्रियत इति यत्सत्यमुपपन्नमपि
न श्रद्दधे। कथमेकान्तनिष्ठुरमीदृशं च दैवमस्मासु। येन सापि राजपुत्री
यथाकथंचिदेना वत्सराज

किं तत्रैव गच्छामि । (निःश्वास्यात्मनोऽवस्थां पश्यन् ।) किमिदं हि राजपुत्र्या
विना तत्र गत्वा कथयिष्यामि । अये । कथितं चाद्य मम विन्ध्यकेतुना—
“मा भैषीः । जीवति सत्रभवान्महाराजो दृढवर्मा गाढैःप्रहारैर्जर्जरीकृतो
बद्धस्तिष्ठति ।” इति । तदधुना स्वामिनमेव गत्वा पादपरिचर्यया जीवित-
शेषमात्मनः सफलयिष्यामि । (परिक्रम्योर्ध्वमवलोक्य।) अहो अतिदारुणता
शरदातपस्य । यदेवमनेकदुःखसंतापितेनापि मया तीक्ष्णोऽवगम्यते ।
घनबन्धनमुक्तोऽयं कन्याग्रहणात्परं तुलां प्राप्य ।
रविरधिगतस्वधामा प्रतपति खलु वत्सराज इव ॥ ५ ॥
(इति निष्क्रान्तः ।)
इति विष्कम्भकः ।
(ततः प्रविशति राजा विदूषकश्च ।)
राजा—
भृत्यानामविकारिता परिगता दृष्टा मतिर्मन्त्रिणां
मित्राण्यप्युपलक्षितानि विदितः पौरानुरागोऽधिकम् ।
निर्व्यूढा रणसाहसव्यसनिता स्त्रीरत्नमासादितं
निर्व्याजादिव धर्मतः किमिव न प्राप्तं मया बन्धनात् ॥ ६ ॥
नगरीम् । कुशाम्बेन राज्ञा निर्मिता कौशाम्बी । जर्जरीकृतं विह्वलतामापादितम् । घन-
बन्धनेति । घनानां मेघानां बन्धनमुपरोधस्तस्मान्मुक्तः पक्षे घनं दृढं यत्प्रद्योतकृतं
बन्धनं तस्मान्मुक्तः कन्यायास्तदाख्याराशेः ग्रहणान्प्रवेशात्परमनन्तरं तुलां तुलाराशिं
प्राप्य । पक्षे कन्यायाः प्रद्योतनयाया वासवदत्ताया ग्रहणात्परपूर्व तुलामुत्कर्षं
प्राप्य । अयं रविः । अधिगतं स्वधाम स्वदेशं कौशाम्बीति यावत् । स वत्सराज
इव प्रतपति नितरां दहति । पक्षे प्रतापवान्भवति । श्लिष्टोपमा । पथ्यार्यावृत्तम् ॥ ५ ॥
विष्कम्भकः । वृत्तवर्तिष्यमाणानां कथांशानां निदर्शकः । संक्षेपार्थस्तुविष्कम्भो
मध्यपात्रप्रयोजितः । एकानेककृतः शुद्धः संकीर्णो नीचमध्यमैः ॥ इति लक्षणं दश-
रूपके । शुद्धः केवलमध्यमैः । पात्रैः प्रयोगो भावेत्स्यात्संकीर्णो नीचमध्यमै ॥
आदौ विष्कम्भकं कुर्यान्नाटकेषु महाकविः । अपेक्षितं परित्यज्य नीरसं वस्तुविस्तरम् ।
इत्यान्यत्र च । भृत्यानामिति । भृत्यानामविकारिता विकृत्यभावः । स्वामि-
भक्तिरिति यावत् । परिगता ज्ञाता । मन्त्रिणां मतिः प्रज्ञा दृष्टा । मित्राणि उपलक्षितानि
यथार्थतया ज्ञातानि । पौराणां मयि अनुरागोऽपि अधिकं यथा तथा विदितः । रणे साहसं
तत्र व्यसनितासोत्कण्ठेव्यूढा अनुष्ठिता । स्त्रीरत्नं वासवदत्तारूपमासादितम् । निर्व्या-
जात्रिष्कपटत्वेन फलाभिसन्धिरहितेन वा अनुष्ठितात् धर्मत इव बन्धनान्मया किमिव
न प्राप्तम् । सर्वमपि प्राप्तमित्यर्थः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ लक्षणमुक्तम् ॥ ६ ॥
१ अहह राज०; किं कृप०. २ परंतु गाढ०. ३-व्यंग्या. ४ इतजैकश्चन्द. ५ परा.

६ प्रियदर्शिकायां
विदूषकः—(सरोषम्।) भो वयस्य॑। कथं तमेव दास्याः पुत्रं
बन्धनहतकं प्रशंससि। तदिदानीं विस्मृतम्। यत्तथा नवग्रह इव गजेपतिः
खळखळायमानलोहशृङ्खलाबन्धप्रतिस्खलचरण, शून्यंमुखपुष्करपिशुनित-
हृदयसंतापो रोषवशोलम्भितदीर्घगुर्हक्करस्फोटितधरणमार्गो रजनीष्वप्य-
निद्रासुखमनुभूतोसि। (भो वयस्स। कहं तं एव्व दासीए उत्तं बन्धणहदभं
पसंससि। तं दाणिं विसुमरिदं। जं तह णवग्गहो विअ गअवई खळखळायमाणलोह-
सिङ्खलाबन्धपडिस्खलन्तचरणो शुण्णमुखपुण्डरीकपिसुणिदहिअअसंतावो रोसवसुम्भिददीह-
गुरुउक्करप्फोडिअभरणिमग्गो रअणीसु वि अहिगअबहु असुहुदोसि।)
राजा—वसन्तक दुर्जनः खल्वसि। पश्य।
दृष्टं चारैकमन्धकारगहनं नो तन्मुखेन्दुद्युतिः।
पीडा ते निगलस्वनेन मधुरास्तस्या गिरो न श्रुताः।
क्रूरा बन्धनरक्षिणोऽस्य मनसि स्निग्धाः कटाक्षा न ते
दोषान्पश्यसि बन्धनस्य न पुन प्रद्योतपुत्र्या गुणान्॥७॥
विदूषकः—(सगर्वम्।) भो। यदि तावद्बन्धनं सुखनिबन्धनं भवति
विदूषक -नायकसहायान्यतम। तल्लक्षणम्-कुसुमवसन्ताद्यभिध कर्मवपुर्वेशभाषाद्यै।
हास्यकर कलहरतिर्विदूषक स्यात्स्वकर्मश॥ इति। विस्मृतं विमिति शत्रु.। नैतद्विस्मर्तुं
शक्यमिति भाव। खळललायमान तथाशब्दं कुर्वन् य लोहशृङ्खलाबन्धस्तेन
परिस्खलन्तो चरणौ यस्य स। उभयत्र समानम्। शून्य वन्यमुखपुष्कर मुखकमल
तेन पिशुनित सूचितो हृदयसन्तापो येन। पक्षे मुखपुष्कर शुण्डाग्रम्। रोषवशेन
कोपाधीनतयोल्लोभावेनेति यावत्। उत्तम्भित्या दर्शितैव वा। गुरुन् स्थूलं करो
हस्त शुण्डा च तेन स्फोटितो धरणीमार्गो येन। दृष्टमिति। अन्धकारेण गहन
निविडं चारकं कारागृहं त्वया दृष्टम्। मनावष्टितमित्यर्थ। 'चारकं बन्धनालय' इति
वैजयन्ती। तस्या वासवदत्ताया मुखेन्दुद्युति वदनचन्द्रकान्ति नो न दृष्टा। निगलस्वनेन
शृङ्खलाशब्देन ते पीडा। मधुरास्तस्या गिर भाषितानि न श्रुता। अथ क्रूरा बन्धन
रक्षिण कारागृहक्षका तव मनसि स्थिता। न ते तादृशा स्निग्धा स्नेहपूर्णा कटाक्षा
नयनप्रान्तविलोकितानि मनसि स्थिता गोचरीभूता। एव बन्धनस्य दोषान् पश्यसि
न पुन प्रद्योतपुत्र्या वासवदत्ताया गुणान् पश्यसि। अवधारयसीत्यर्थ। बहुगुण
समुदाये अल्पदोषा मज्जन्तीति भाव। शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम्। लक्षणमुक्तपूर्वम्॥७॥
१ वृत्त (एव) २ (गजेन्द्रानी) विस्वर (विद्यमेवहि). ३ पुष्यन्ति (तह्रपड) ४ अ०प०-
डुस्करपिशुनरुहु० (शुण्णमुखपुक्खरपिटणिज्जन्तहि०) ५ डिरविगतपयनिष्ठूह (अहिगव्वरणि०
डिशो) ६ अनुवाचषसि (अणुवाघेओ), निद्रासुखम न अभोसी (णिद्दासह ण पत्तेसि)
७ चारुकं, ८ निगल०धन सुखबन्धन (निअल० सुह०)

; प्रथमोऽङ्कः । ७
तत्कस्मात्त्वं दृढवर्मा बद्ध इति कलिङ्गराजस्योपरि रोषं बध्नासि ।
( भो । जइ दाण धम्मव्वणं सुहणिवन्धणं होइ ता कीस तुमं दिढवम्मा बद्वोत्ति
कलिङ्गरणो उवरि रोसं बन्धेसि । )
राजा—( विहस्य । ) धिङ्मूर्ख । न खलु सर्वो वत्सराजो य एवं
वासवदत्तामवाप्य बन्धनान्निर्यास्यति । तदास्तां तावदियं कथा । विन्ध्य-
केतोरुपरि बहून्यहानि विनयसेनस्य प्रेषितस्य । न चाद्यापि तत्सकाशा-
त्कश्चिदागतः । तदाहूयतां तावदमात्यो रुमण्वान् । तेन सह किंचि-
दाल्पितुमिच्छामि ।
( प्रविश्य । )
प्रतीहारी—जयतु जयतु देवः । एष खलु विनयसेनोऽमात्यो रुम-
ण्वानपि प्रतीहारभूमिमुपस्थितौ । ( जेदु जेदु देव्वो । एसो क्खु विजयसेणो
अमच्चो रुमण्वो वि पडिहारभूमिं उवट्ठिदो । )
राजा—त्वरितं प्रवेशय तौ ।
प्रतीहारी—यद्देव आज्ञापयति । (जं देवो आणवेदि ।) (इतिनिष्क्रान्ता ।)
( ततः प्रविशति रुमण्वान्विजयसेनश्च )
रुमण्वान्—( विचिन्त्य । )
तत्क्षणमपि निष्क्रान्ताः कृतदोषा इव विनापि दोषेण ।
प्रविशन्ति शङ्कमाना राजकुलं प्रायशो भृत्याः ॥ ८ ॥
( उपसृत्य । ) जयतु देवः ।
राजा—( आसनं निर्दिश्य । ) रुमण्वन् । इत आस्यताम् ।
रुमण्वान्—( सस्मितमुपविश्य । ) एष खलु जितविन्ध्यकेतुर्विजयसेनः
प्रणमति ।
( विजयसेनस्तथा करोति । )
राजा—( सादरं परिष्वज्य । ) अपि कुशली भवान् ।
विजयसेनः—अद्य स्वामिनः प्रसादात् ।
राजा—विनयसेन उपविश्यताम् ।
सुखनिवन्धनं सुप्रहृष्टं । तत्क्षणमिति । भृत्या राजसेवकाः तत्क्षणं तस्मिन्नेव क्षणे
नृपतिसकाशान्निष्क्रान्ता निर्गता अपि दोषेण विनापि कृतदोषाः कृतापराधा इव शङ्कमाना
सभयाः राजकुलं प्रविशन्ति । स्वगतोक्तिः । आर्या छन्दः ॥ ८ ॥
१ उद्वहसि (उच्छहसि). २ दिवसानि ३ आहूयताम०. ४ विन्ध्यकेतोर्विजेता. ५ स्थीयताम्

९ प्रियदर्शिकायां
( विजयसेन उपविशति । )
राजा—विजयसेन कथय विन्ध्यकेतोर्वृत्तान्तम् ।
विजयसेनः—देव किमपरं कथयामि । यादृशः स्वामिनि कुपिते ।
राजा—तथापि विस्तरतः श्रोतुमिच्छामि ।
विजयसेनः—देव श्रूयताम् । इतो वयं देवपादादेशाद्यथादिष्टेन
करितुरगपदातिसैन्येन महान्तमप्यध्वानं दिवसत्रयेणोल्लङ्घ्य प्रभातवेला-
यामतर्किता एव विन्ध्यकेतोरुपरि निपतिताः स्मः ।
राजा—ततस्ततः ।
विजयसेनः—ततः सोऽप्यस्मद्बलतुमुलकलकलावकर्णनेन प्रतिबुद्धः
केसरीव विन्ध्यकन्दरान्निर्गत्य विन्ध्यकेतुरनपेक्षितबलवाहनो यथासंनि-
हितकतिपयसहायः सहसा स्वनामोद्घोषयन्नस्मानभियोद्धुं प्रवृत्तः ।
राजा—(हर्षमन्तर्गतमवलोक्य सस्मितम् ।) शोभितं विन्

Here is the complete, line-by-line transcription of the Sanskrit drama page in Unicode Devanagari:

प्रथमोऽङ्कः । ९
सर्वत्रोत्सृष्टसर्वप्रहरणनिवहस्तूर्णमुत्खाय खङ्गं
पश्चात्कर्तुं प्रवृत्तः करिकरकदलीकाननच्छेदलीलाम् ॥ ९ ॥
एवं बलं त्रितयमाकुलमेक एव
कुर्वन्कृपाणकिरणच्छुरितांसकूटः ।
शस्त्रप्रहारशतजर्जरितोरुवक्षाः
श्रान्तोऽचिराद्विनिहतो युधि विन्ध्यकेतुः ॥ १० ॥
राजा—रुमण्वन् ! सत्पुरुषोचितं मार्गमनुगच्छतो यत्सत्यं व्रीडिता
इव वयं विन्ध्यकेतोर्मरणेन ।
रुमण्वान्—देव त्वद्विधानामेवं गुणैकपक्षपातिनां रिपोरपि गुणाः
प्रीतिं जनयन्ति ।
राजा—विजयसेन अप्यस्ति विन्ध्यकेतोरपत्यं यत्रास्य परितोषस्य
फलं दर्शयामि ।
विजयसेनः—देव इदमपि विज्ञापयामि । एवं सबन्ध

राजा—यशोधरे गच्छ । त्वमेव वासवदत्तायाः समर्पय । वक्तव्या
च देवी । भगिनीबुद्ध्या त्वयैव सर्वदा द्रष्टव्या । गीतनृत्तवाद्यादिषु
विशिष्टकन्यकोचितं सर्वं शिक्षयितव्या । यदा वरयोग्या भविष्यति
तदा मां स्मारयेति ।
प्रतीहारी—यद्देव आज्ञापयति । (जं देवो आणवेदि ।) (इति निष्क्रान्ता ।)
( नेपथ्ये वैतालिकः । )
लीलामज्जनमङ्गलोपकरणस्नानीयसम्पादिनः
सर्वान्तःपुरवारविभ्रमवतीलोकस्य ते संप्रति ।
आयासस्खलदंशुकव्यवहितच्छायावदातैः स्तनै-
रुत्क्षिप्तापरशातकुम्भकलशैवालङ्कृता स्नानभूः ॥ ११ ॥
राजा—( ऊर्ध्वमवलोक्य । ) अये कथं नभोमध्यमध्यास्ते भगवा-
न्सहस्रदीधितिः । संप्रति हि ।
आभात्यर्कांशुतापकथदिव शफरोद्वर्तनैर्दीर्घिकाम्भ-
श्

द्वितीयोऽङ्कः । ११
छायाचक्रं तरूणां हरिणशिशुरुपैत्यालवालाम्बुलुब्धः
सद्यस्त्यक्त्वा कपोलं विशति मधुकरः कर्णपालीं गजस्य ॥१२॥
रुमण्वन् । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ । प्रविश्याभ्यन्तरमेव वृत्तयथोचितक्रियाः सत्कृत्य
विनयसेनेन कलिङ्गोच्छित्तये प्रेषयामः ।
( इति निष्क्रान्ताः सर्वे । )
इति प्रथमोऽङ्कः ॥
॥ द्वितीयोऽङ्कः ॥
( ततः प्रविशति विदूषकः । )
विदूषकः—ननु भणितोऽस्मीन्दीवरिकया यथा-आर्य उपवासनियम-
स्थिता देवी वासवदत्ता स्वस्तिवाचननिमित्तं शब्दयैतेति । तद्यावद्धारा-
गृहोद्यानदीर्घिकायां स्नात्वा देवीपार्श्वं गत्वा कुक्कुटवादं करिष्यामि ।
अन्यथा कथमस्माभिः सदृशा ब्राह्मणा राजकुले प्रतिग्रहं कुर्वन्ति ।
( नेपथ्याभिमुखमवलोक्य ) कथमेष प्रियवयस्योऽद्य देव्या विरहोत्कण्ठाविनो-
दननिमित्तं धारागृहोद्यानमेव प्रस्थितः । तद्यावद्वयस्येन सहैव गत्वा यथो-
दितमनुष्ठास्यामि । ( णं भणिदोम्हि इन्दीवरिआए जह अज्ज उववासाणियमट्ठिदा
देवी वासवदत्ता सोत्थिवाअणणिमित्तं सद्दावेदिति । ता जाव धाराघरउज्जाणदीर्धिआए
ण्हाइअ देवीपासं गदुअ कुक्कुटवादं करिस्सं । अण्णहा कहं अह्राणं सरिसा बह्मणा
राअकुले पडिग्गहं करेन्ति । कहं एसो पिववयस्सो अज्ज देवीए विरहुक्कण्ठाविणोअणा-
णिमित्तं धाराघरउज्जाणं एव्व पट्टिदो । ता जाव वअस्सेण सह एव्व गदुअ जहोद्दिदं
अणुचिट्ठिस्सं । )
छत्राभावातपनकरं तनोति विस्तारयति । हरिणशिशुः आ समन्तात् लमान् जलस्रवान्
आलतीत्यालवालम् । तस्मिन् यदम्बु तत्र लुब्धः सन् तरूणां छायाचक्रमुपैति ।
मधुकरश्च गजस्य कपोलं सद्यः त्यक्त्वा कर्णपालीं श्रोत्रपुटं विशति । छायार्थ-
मित्यर्थः । स्वभावोक्तिः । स्रग्धरा वृत्तम् ॥ १२ ॥
ततः प्रविशतीति । स्वस्तिवाचनं स्वस्तिवाचनार्थं मन्त्रेणायनम् । शब्दायेत
आह्वयेदित्यर्थः । कुक्कुटवादं दम्भार्थं वेदमन्त्रानपि उच्चैः पठनम् । कुक्कुटोन्नतवादः
स्यात् इति मेदिनी । उत्कण्ठा अभिलाषपूर्वा स्मृतिः । सर्वेन्द्रियसुखास्वादे यत्रास्तीत्या-
भिसम्बते । तत्प्राप्तीच्छां ससङ्कल्पा मुद्कण्ठां कवयो विदुः ॥ इति तल्लक्षणम् । तस्या विनोद-
नमरण्यनम् । धारागृहं धारायन्त्रोपेतं गृहं धारागृहं धारागृहयुक्तमुद्यानं धारागृहोद्यानम् ।
१ वृत्ततयोचित ०, २ शब्दापयेत्, ३ यथोदितं ( जहोद्दिदं.)

१२ प्रियदर्शिकायां
( ततः प्रविशति सोत्कण्ठो राजा । )
राजा—
क्षामां मङ्गलमात्रमण्डनभृतं मन्दोद्येमालापिनी-
मापण्डुच्छविना मुखेन विजितप्रातस्तनेन्दुद्युतिम् ।
सोत्कण्ठां नियमोपवासविधिना चेतो ममोत्कण्ठते
तां द्रष्टुं प्रथमानुरागजनितावस्थामिवाद्य प्रियाम् ॥१॥
विदूषकः—( उपसृत्य । ) स्वस्ति भवते । वर्धतां भगवान् ।
( सोत्थि होदे । वड्ढउ भवं । )
राजा—( विलोक्य । ) वसन्तक ! कस्मात्प्रहृष्ट इव लक्ष्यसे ।
विदूषकः—अर्चति खलु देवी ब्राह्मणम् । ( अच्चदिक्खु देवी बह्मणं । )
राजा—यद्येवं ततः किम् ।
विदूषकः—( सगर्वम् । ) भोः । ईदृशः खलु ब्राह्मणः । यश्च-
तुर्वेदपञ्चवेदषड्वेदब्राह्मणसहस्रपर्याकुले राजकुले प्रथममेहमेव देवीसकाशा-
त्स्वस्तिवाचनं लभे । ( भो । ईदिसो क्खु बह्मणो । जो चउव्वेदपञ्चवेदछव्वेद-
बम्हणसहस्सपय्याउले राअउले पुढमं अहं एव्व देवीसआसादो सोत्थिवाअणं लहेमि । )
राजा—( विहस्य । ) वेदसंख्ययैवावेदितं ब्राह्मण्यम् । तदागच्छ
महाब्राह्मण । धारोगृहोद्यानमेव गच्छावः ।
विदूषकः—यद्देव आज्ञापयति । ( जं देवो आणवेदि । )
राजा—गच्छाग्रतः ।
क्षामामिति । नियमार्थं व्रतार्थमुपवासः तस्य विधिस्तदनं तेन हेतुना क्षामां
कृशाम् । मङ्गलानि कण्ठसूत्रनासामणिताटङ्कादीन्येव मङ्गलमात्राणि मण्डनानि बिभर्तीति
ताम् । मन्दं यथा तथा उद्यमेन प्रयत्नेनालापतीति तथा ताम् । आपाण्डुः छविः
कान्तिर्यस्य तेनापाण्डुना मुखेन विजिता प्रातस्तनस्येन्दोर्द्युतिर्यया ताम् । सोत्कण्ठां च ।
अत एव प्रथमानुरागेण जनिता अवस्था कृशत्वादिलक्षणा यस्यास्तामिव तां तथानुरा-
गिणीं प्रियामद्य द्रष्टुं मम चेतः उत्कण्ठते उत्सुकं भवति । उपमास्वभावोक्त्योः संसृष्टि-
रलंकारः । शार्दूलविक्रीडितं वृत्तम् ॥ १ ॥ चत्वारो वेदा येषां ते चतुर्वेदाः । एव-
मग्रेऽत्र । पञ्चवेदेत्यादि परिहासार्थमुक्तिः । महाब्राह्मणेति उपहासार्थम् । अत्र महच्छब्दो
निन्दापरः । तदुक्तं—शैले शैले तथा मद्ये पेये ज्योतिषिके द्विजे । यात्रायां पथि निद्रायां
महच्छब्दो न दीयते ॥ इति ।
१. मन्दोद्यता०. २ प्रथमा०. ३ प्रथममेव लभंते. ४ भाषनं. ५ धाराधरी.