पृथ्वीराज रासो (सटीक हिन्दी व्याख्या)

दसम समय ५ ] पृथ्वीराजरासौ । १८५
कियं सोल्ल कोपं । कचं वक्कल गोपं ॥ उरे ब्रह्म व्यानं । पुरष्पं पुरानं ॥ ६३ ॥
रचे किष्ण सोची । चियं अंब रोची ॥ तिनं रंग नेहं । अपं अप्प गेहं ॥ ६४ ॥
तनं संप चक्रं । चतुर्वाह वक्रं ॥ पियं पह बंधे । सहं स्वात्त नंधे ॥ ६५ ॥
अविज्जं विचारी । नले ब्रह्मचारी ॥ भ्रमे लोक पालं । बियापै सु कालं ॥ ६६ ॥

• • • । * * * ॥ थुती सा मुरारी । सुब्रह्मं विचारी ॥
      छं० ॥ ६७ ॥ रू० ॥ ३ ॥
      भुजंगी ॥ न रूपं न रेपं न सेपं न सापा । न चंद्रं न तारा न भानं न भाषा ॥
      अविद्या न विद्या न सिद्धं न सादी । तुही ० तुही ए तुही एक आदी ॥ ६८ ॥
      न अंभं न रंभं न रुद्रा न पाया । न सेतं न नीलं न पीतं न गाया ॥
      न काया न साया न पाया न काया । तुही देव सदैव सिद्धे न पाया ॥ ६६ ॥
      तुही सर्व माया दिपायान माया । तुही सर्व माया तुही घाम छाया† ॥
      न वंभा न रंभा न रुद्रे न देहं । न मंद्रे न माया न राया न गेहं ॥ ७० ॥
      न सैवं न गैलं न तापं न छाया । न गाथा न गीतं न श्रोता न ताथा ॥
      न प्रब्बी न पालं अजादं न मादं । न तारी न चारी न छारी न नादं ॥ ७१ ॥
      नवे मेप रेप न भूरो न भारी । नवे ध्यान सानं न लग्गे न तारी ॥
      न लोकं न सोकं न मोहं न मादं । तुही ए तुही ए तुही एक आदं ॥ ७२ ॥
      तहां पै न तारं न वारं न वीरं । नयं दट्ठ मट्ठं न ध्यानं न धीरं ॥
      नहं जोति चस्तं न वस्तं सरूप्पं । तहां तू तहां तू तहां तू सुरुप्पं ॥ ७३ ॥
      प्रक्रतं प्रथंमं चयं तत्त जोई । तहां नब्भ तेता सरोजं न सोई ॥
      न माया न काया न छाया न होई । तुही देव सा देव साधा न होई § ॥ ७४ ॥
      कोपं । कहा । वक्कल । गौपं । उरै । ध्यांनं । पुष्प । रचंकिष्य सोची । सोती । चय चंब रोची । चयं
      अंब रोची । तिनं रंग नेहं । अप अप्प गेहं । तन । चतुर । वंधै । नंधे । भविज्जा । नले । भ्रमे ।
      लोक । सारारी । ब्रह्मं । * पाठ नहीं मिले ॥ † सं० १८५९ में है अन्य में नहीं ॥
      ४ पाठान्तर :- रूपं । रैपं । सैपं । शेषं । शापा । चंद्र । नहूभान । भाषां । चंद्र । नहभान ।
      भाषां । तुहीं । अदी । अभ्भं । अंभ । रभं । रुट्ठा । सैनं । नील । नं । नकाया । छाया । तुहीं ।
      दैव । सदैव । सिद्धे । पीया । †यह तुक सं० १८५९ की में नहीं है अन्य में है । सरव । दियांधान ।
      सरव । तुंही । धांम । थंभा । संभा । घंभां । रुद्रा । रुद्रा । मदै । नया । गेहं । येहं । शैलं ।
      मगाहा । श्रोत । नं । प्रबीनं । नंपालं मृजांदं । मृजादं । नबारी नवांरी । हांरी । नांद्र । नवै ।
      मैप । रैपं । भुरी । नवै । ध्यानं । भांनं । लगे । लौकं । सौक । शोकं । मोदं । पें । नंध । दठ ।
      मठं । ध्यानं । धारं । तही ज्योति । नहायोंति । सरूपं । तु । तू । तौ । सुरुषं । पुरुष । प्रकतं ।
      प्रथमं । अर्थ । तत । जोइ । तौही । तहा । नभ । तैता । सरोजं । सोइ । § सं० १७७० और १८४५

१८६ पृथ्वीराजरासौ । [ दसम समय ६
तुच्ची अंबुजा अंबुकासिन्नि कामं । तुच्ची तत्त कै तत्त रासं न रामं ॥
तुच्ची दीप सूरं सिरं नब्भ तैरं । भुजा इंद्र तूच्ची नभं नाभ फेरै ॥ ७५ ॥
सुयं सायरं पेट सा मुष्प आग्गी । तुच्चो तेज ब्रह्मांड सासीस लग्गी ॥
तुच्ची बाल वृद्धं तुच्ची एक आदी । तुच्ची तंत्र मंत्रं कवी चंद वादी ॥ ७६ ॥
तुच्ची राग जंचं जगचं बजावै । तुच्ची सार पंचै सु पंचै चलावै ॥
भग्गवांन जंची सु वज्जन्ति लोई । सुरं राग बंधै बँध्यौ आप सोई ॥ ७७ ॥
प्रल्लै अभ्र अबं तुच्छी हन्य बोधै *। तहां सोच्चि अग्या सु सिष्टं सुयोधै ॥
छं० ॥ ७८ ॥ रू० ॥ ४ ॥
साटक ॥ किं सन्मान ससैव देव रजयं, दुष्टान उस्सासय ॥
किं सुब्षानि दुषानि सेवन फलं, आयास भूमी मयं ॥
किं ईसं न सुरेस सेस सनकं, ब्रह्मान ग्यानं लहं ॥
किं रंनं क्रितया क्रितं सु कमलं, बंदे सदा विष्णयं ॥ छं० ॥ ७८ ॥ रू० ॥ ५ ॥
दूहा ॥ नंदकिसोर किसोर मग । निसि पुन्निम ससि अच्छ ॥
ब्रह्म सुति ब्रह्मा करिय । गोन मिले गुन बच्छ ॥ छं० ॥ ८० ॥ रू० ॥ ६ ॥
॥ ब्रह्मोक्ति ॥
दूहा ॥ ब्रह्म कहै सुर सकल सों । गोकल चरि अवतार ॥
नारद सुर पति स्रुति करन । अप आए तिन वार ॥ छं० ॥ ८१ ॥ रू० ॥ ७ ॥
प्रथम कित्ति रवि ससि करो । अहो देव देवेस ॥
तुम गुन बरनत जनम लौं। पार न पायो सेस ॥ छं० ॥ ८२ ॥ रू० ॥ ८ ॥
की में नहीं है । तुहां । अम्बुजा । मनि । तत । तत । राम । सूर । नभ । तैं । तैरें । तैरैं । तुही ।
नभ । नांम । फेरैं । सोसुष । सामुष । अंगी । अष । ब्रहमड । सुसीस । लगी । वृद्ध । तत्र मंत्र ।
वाही । रागयंत्रं । तुही सार पंचै चलावै । भगवान । सुवजेति । लोई । बंधे । बंध्यां । सोही ।

• सं० १७९० की में नहीं है । प्रल्लै अभ्र अब तुही । हुन्यं बाधै शिट्टं । समोधै । समोधे ॥
  ५ पाठान्तरः-इसकी पहिली तुक सं० १७९० की में "किं प्रलै अभ्र अबं तूह्मा हन्य बोधै"
  है । संन्मांन । सैव । दैव । दुष्टांन । उक्कासयं । उसासयं । संषानि । दूषांनि । सैवनि । कि ।
  इसं । सुरैस । सैस । शेस । ब्रम्हान । ब्रह्रयान । भ्यांन । रन । दै सदा विषय । विषयं ॥
  ६ पाठान्तरः-नदकिसौर । किसौर । निशि । पुनिम । यूनिम । शशि । अछ । ब्रह्मस्तुति ।
  ब्रम्हा । ब्रम्हां । गौन । गोन । मिलै । बछ । बच्छा ॥
  ७ पाठान्तर-ब्रंम्ह । कहे । सौः । गोकल । किरन ॥
  ८ पाठान्तरः-कित्ती । करिय । अहौ दैव दैवेस । देवेश । तुमि । लों । पावै । पायौ ।
  शेष । सैस ॥

दसम समय ९ ] पृथ्यीराजरासौ । १८०
॥ मच्छावतार की कथा ॥
॥ वृद्ध नाराज ॥
प्रथम मंकृक् रूपयं, सरूप अंग नृपयं । सु पर्व्व रिष्पि तातयं, तमात संत भूपयं ॥ ८३ ॥
ठठुक्कि एक घहवांन, ता निसांन वज्जही । अनेक देव रंजण, सुरंभ ग्यांन सज्जही ॥ ८४ ॥
विवान क्तित रंग क्तित जित्त पंड पंडही । करन्न ण्क छैन सेत तां समंद मंडही ॥ ८५ ॥
सुरंभ हद्द तब्बिकांन क्तित कबिध चंहयं । वरन्न वांन संकरे, जमात मोद कहयं ॥ ८६ ॥
सु चंद सूर नेक भंति कित्ति जीह जंपही । कमल्ल केलि वंक मेल्लि बंधि सिंधु चंपही ॥ ८७ ॥
सु दौार दो दिसान छोरि तारि भोरि भंगही । सुरं ज नंज जेज जेत तिष्प किप्प रंजही ॥ ८८ ॥
सुरं सु देद्द विड्डचार क्तित कबिध चंदयं । सु जोग यांन जोगयं सपूरयं निकंदयं ॥ ८९ ॥
सुमान्यं न मान्न देव मान्यं सुरज्जयं । दिसान दिस्स उच्चरं सुरूप मक्कयं जयं ॥ ९० ॥
श्रवंत लोक लोक पाल फून मान्न रंभयं । सुमंन्त्र देव सीस रज्जि बंधयं जयं जयं ॥
छं० ॥ ९१ ॥ रू० ॥ ९ ॥
कवित्त ॥ सायर मद्धि सु ठाम । करन त्रिभुवन तन अँगुल ॥
देव सिंगि रषि धरिनि । सिरन चक्री चप संपन्न ॥
गैन भुजा ग्रज्जंत । रसन दसनं झुकि झांइय ॥
एक करन ओढंत । एक पचरंत सवांइय ॥
९ पाठान्तर :-मच्छ । सुरूपयं अनूपयं । सुपर्व्व । सुपरव । रिषि । भुपयं । टठुक्कि । घंटवान ।
घट्टवांन । निसांन । अनैक । दैव । सज । छिछीह । क्तित । रंकग । क्तित । जित । करन । सैन ।
हैंन । सुरभ । हर । हृद । तबिकान । क्तिति । कत । कथि । चंद्रयं । सु जोग थान । संकरैज ।
मौद । कंदयं । सुं चंद । सुर । नैक । भंति । लीह क्तिति । जंपही । भंति जीह कित्ति जंपही ।
कमल । कैलि । मैलि । मंधि । सुदौरि बौरि दौ दिसान दौरि छोरि भंपही । दिसाने । छोर ।
छोरि । सुरंगतनजननैन निपकिप रंजही । सुरंग । जतं । नञ । तेन । तिप । । तिप्प । किप ।
दैव । विट्टु । क्तिति । कथि । कायै । वंदयं । सुं । जोग पांन । जोगयं । संपूर्य । नमाजयं न ।
माल दैव माल्यं सुरजयं । दिशान । दिशि । दिसि । उचर । उचरं । सुरूप । मक्यं । श्रवन ।
लोकं । पाल आय । रजपं । सुमान । दिव । जय जयं ॥
१० पाठान्तर :-ककित्त । मद्धि सु मट्टि । मध्य । ठांम । करे । करै । अञ्जुल । “ दैव संगि
सठि हय । सियन चक्रीवप झांफल” ॥ “देव संगि संठि हथ सिर चक्री चप झंमच” ॥ नैन । गैन ।
गुरजन । गर्जत । रसन रसन । झाड्यं । झाडूय । झंन । ऋच । उदयन । उदयंत । पहरत ।
सवांईय । † बूंदी वाली में नहीं है । चलं । सप्त । सायर । इद्र । चलत । पग नलन कहि । लैंन । यहि ॥

१८८ पृथ्वीराजरासौ । [ दसम समय ८
चल चले सपत सायर अधर *। इंद्र नाग मन कवन कहि ॥
गिर धर चलंत पग मलनमल । लेन बेद अवतार गच्छि ॥ छं० ८२ ॥ रू० १० ॥
भुजंगी ॥ धरें गैन सीसं चले बेद रीसं । गदा मुद्गरं दंत पारंत चीसं ॥
पगं पिठ नठं कमठं डरानं । थके बेद ब्रह्मा कमठं भजानं ॥ ८३ ॥
भगे जोग जोगं छुटे यांन थानं । छुटे विश्व लोकं मच्चा लोक जानं ॥
फटे कन्न रानं प्रथी लोक जानं । चितं रक्त लोकं भ्रमं लोक मानं ॥ ८४ ॥
पुल्ले पिच लोकं ब्रह्मं लोक देवं । * * * * ॥
सिवं कूट थानं घरं थान लोकं । जहू रस्त लोकं परे सत्य सोकं ॥ ८५ ॥
परे दिव्य लोकं सुरंगं सु पाखं । ब्रह्मं राषिसं लोक भग्गेस काखं ॥
परे निठ तठं कमठं रच्छानं । चले दैत संषं जुटे बेद रानं ॥ ८६ ॥
ब्रह्मसा भजानं न जानं कि जानं । धरंजा फटानं ग्रहं निष्ठ भानं ॥
परे लोक सोकं करे देव कुक्कं । डकं डक्क बज्जी करै ईस डक्कं ॥ ८७ ॥
ग्रहे ब्रह्म खिद्धं धरै बेद मुषं । गजे जोग सट्टी हुवं दैत दुषं ॥
करे मच्छ रूपं धरै धार धूपं । छिले सत्तयं सायरं अंध कूपं ॥ ८८ ॥
परे छोनि छक्कं विक्छक्कं बरानं । करे कुंभ नहं विच्छहं सुनानं ॥
तच्छां संषनं पानि संषा सुरानं । नहीं पाव संषं प्रलंबंध बरानं ॥ ८९ ॥
११ पाठान्तर :- धरे । गैन । चलै । मुद्दर । मुद्दरं । पंग । पिठ । नठं । नंढं । कमठं ।
झरानं । थकै । ब्रम्हा । कमठं । भगे । जोग जोगं । छुटे । छुदै । विश्वलोकं । महालोक । चानं ।
ज्ञानं । फदै । कंच । प्रिथी । पृथी । जानं । चित । लौकं । ध्रमं । लौक । मानं । पुल्लै । लौकं ।
ब्रह्यनलोक । ब्रह्मनलोक । दैवं । * * यह तुक किसी पुस्तक में नहीं मिली । फूट । यांन । लोकं ।
जहूरस्त । जहुरस्त । नौकं । परै । सत्यको । सौकं । सौकं । लौकं । सुरंग । ब्रह्म । ब्रह्मं । लौक ।
भगे । परै । निठ । तठ । तठं । कमठ । कमठं । रंहानं । राहानं । चलै । सषं । जुटै । वैद ।
ब्रह्ममां । बृहंमा । जांन । फटांन । गृहं । निठ । निठं । ठ । जानं । शोकं । कौकं । कोंकं । डक ।
बजी । इस । डकं । यहै । लिद्धु । घरे । बंद । मुपं । गजै । जोगि । सठी । हुव्रां । हुअं । दुपं ।
मम्र । धरै । रूपं । डूबं । छिल्लै । सतयं । अध । परै । छौनि । थकं । छुकं । विक्छेकं । विछुकं ।
करै । कुभ । नंद । विह्रदं । सुरानं । पांनि । सुरांनं । नही । संष । शंषं । प्रलवं । प्रलंब । धुमर ।
धुमरं । चंवर । अब । दभी । मम्र । पौडस । कला । सुभी । धरै । गैन । मैभ । पांन । लरै । आउदानं ।
मनौ । मनौ । असुर । वासुर । सत । सुत्त । करकंत । मच्छी । कटि । कटि । मकुं । मनी । मनौ ।
आउधं । बजि । जनु वज्र वक्रं । बज्जि । वक्रं । धपै । पांनि । फटै । कैटं । कठै । पैट । मम्रं ।
सुर वैद । वैदं । धरै । चलै । ब्रह्म । यांन । किए । बजं । बज्ज । पुरात । वृष्टि । दृष्ट । दैवं ।
सुरब्रह्म । सैवं । † बूँदीवाली में इस तुक के दोनों पाठ उलट पुलट हैं । मुष । वैद । पानि ।

दसम समय ६ ] पृथ्वीराजरासौ । १८६
धजा धूसरं अंमरं चंव दख्खी । तिनं सखरू घोडष्कला अप्प सुख्खी ॥ १०० ॥
धरे गेन पानं खरे आवधानं । सनों आसुरं वासूरं सत्त पानं ॥
करक्कंत मच्छी कटिं कहि मच्छं । मनो आवधं वज्जि जौं वज्र वक्छं ॥ १०१ ॥
धपे पानि रुद्धं फटे पारि छेदं । कढे पेट सखरूं सुरं वेद वेढं ॥
धरे अप्प पानं चले ब्रह्म थानं । किये जैत बज्जैं पुरानं सुरानं ॥ १०२ ॥
करी विष्टि फूंलं सुरं सिद्ध देवं । सुचं ब्रह्म जष्यं कियं अप्प सेवं ॥
सुषं वेद पिठ्ठं न लै पानि ब्रह्मं । जन्ने षोन्नि पानं भजै अंति भ्रमं ॥ १०३ ॥
† दियं चारनं भट वेदं सु पानो । रहे ब्रह्म ग्यानं हरी सिद्धि रानी ॥
अपं इंद्र आपं भगं कोरि कोरं । कियं मक्छ रूपं छुटे वेद रोरं ॥
छं० ॥ १०४ ॥ रू० ॥ ११ ॥
॥ कच्छावतार की कथा ॥
दूहा ॥ मंडि गजिन बहु बज उच्चर । तत्त कत्त बज जल जाल ॥
मँदिराचल्ल बज विपुल पुल । थल्ल थरचर छल पाल ॥ छं० ॥ १०५ ॥ रू० ॥ १२ ॥
दंडमाली ॥ धरि कच्छ रूप सरूपयं । कुस कूप मंडित भूपयं ॥
धरि मंद प्रब्बत पुठ्ठयं । जल जात चाज गरिठ्ठयं ॥ १०६ ॥
† हमारे पाठकों को यह स्मरण में रखना योग्य है कि चंद के इस वाक्य "दियं चारनं
भट्ट वेदं सु पानी" से वास्तव में चाहे यह ऐसा ही हुआ हो अथवा न हो किंतु ज्ञात होता है
कि इन दोनों जाति के मनुष्यों में जो वर्तमान समय में अनबन दृष्टि आती है वह चंद के समय
में विद्यमान न थी किन्तु कुछ थोड़े ही काल से उस का जन्म हुआ है। यदि हम यह भी मान
लें कि चंद के समय में इन दोनों जातियों में परस्पर विरोध था; तथापि चंद कवि प्रशंसा करने
के योग्य है, क्योंकि उसने चारनों का नाम अपने इस ग्रंथ में कहीं नहीं छिपाया है बरुक पहिले
उन का नाम उसने प्रयोग करके फिर अपनी जाति का नाम प्रयोग किया है। तथा इन दोनों
जाति के मनुष्यों की उत्पत्ति के शोधकों को यह वाक्य बारहवें शतक तक का प्रमाणरूप भी
उपलब्ध समझना चाहिये। इस महाकाव्य में आगे अनेक स्थानों में ऐसे प्रयोग आवेंगे। इन
दोनों जातियों की उत्पत्ति के विषय में अनेक प्रकार के शंका समाधान हैं। परंतु इन लोगों की
उत्पत्ति का कुछ विषय हमारे पास एकत्र किया हुआ है वह अवकाश मिलने पर यदि कहीं आवश्य-
कता हुई तौ हम किसी टिप्पण में लिख विदित करेंगे ॥
ब्रह्म । जल । जलं । षोलि । बोलिं । पांन । चति । भ्रमं । वैदं । पांनी । हरै ब्रहम ग्यान हरि
सिद्धि रानी । हरे । रांनी । अयं । इद्र । भग्गै । भगे । कोर । सौर । कोर कोडिरं । किय मन रूप
छुटै वैद जोर । मद्ध । छूटे ॥
१२ पाठान्तर :-गजि गन । उर । मंदिरा । बव ॥
१३ पाठान्तर :-छंद दंडमाली । कच्छ । खुस । कुंप । जुयंयं । नूपयं । प्रबत । पुठयं । गरिडयं ।
गरिठयं । गरिष्ठयं । वांम । दिन । अदिन । वस । प्रचंडयं । श्रुति । सुति । अहिगुन । गुनगानं ।

१६० | पृथ्वीराजरासौ । | [ दसम समय १०
दिव वाम मान न खंडयं । द्वित अद्वित बंस प्रचंडयं ॥
स्रुति चषत सुर नर गुन गर्न । * * * * ॥ १०७ ॥
लिय रतन चवदसु वीनयं । बँटि बँटि निज कर दीनयं ॥
बर बिद्दरि बिहरि बोरयं । सुर असुर मिलि जजफोरयं ॥ १०८ ॥
जै चवत चंद कविंदयं । कज्जि कूरमं बर इंदयं ॥ छं० ॥ १०८ ॥ रू० ॥ १३ ॥
दूहा ॥ कक्वि सनकादिक इन्द्र सम । किम लिय पाथर तन्न ॥
कछै इन्द्र सनकादि सौं । सुनौ कछौं करि भ्यन्न ॥ छं० ॥ ११० ॥ रू० ॥ १४ ॥
दैत राज धर प्रबल धुम्र । अमर परे सब मंद ॥
गए पुक्कारज सकल मिलि । जहां लक्खि गोविंद ॥ छं० ॥ १११ ॥ रू० ॥ १५ ॥
कच्छी ईस इन्द्रादि सौं । सजौ सेन चतुरंग ॥
तुम सहाय असहाय अरि । करौ दैत सब भंग ॥ छं० ॥ ११२ ॥ रू० ॥ १६ ॥
लघु नाराज ॥
कियंति नह भद्दयं । लियंति रथ्य बह्दयं ॥ चले सु देव इंदयं । करे सु सेन वृंदयं ॥
अनेक धानुषं धरं । अनेक चक्र संवरं ॥ चले अबद्ध भेदयं । घरे भरेति वैदयं ॥
धजा पताष धूमली । सम्मूह सेन* संमली ॥ दईत दूत दौरयं । करे सनाच जोरयं ॥
चलै सु दैत चंचलं । मनो असाढ धूमलं ॥ मिले जु रिष्षि मानयं । जुँ देवता दधानयं ॥

• यह तुक घटती है । लीय । चउद । सु वीनयं । बेंटि । विदुर विदुर । विदुर । चिहुरि वारय ।
  असुर । सौमयं । ववत । कविदय । कवींढयं । जरमं । कुडमं । चर ॥
  १४-१६ पाठान्तर :- पाथौ घिर । पार्यघिर । सनकदि । सो । कहू । कहै । भिंच
  भिन्न ॥ १४ ॥ देतराज । ह्यग्र । परै । लच्छि । गोबिंद ॥ १५ ॥ ईश । इंद्रादि । सौ । सजो । सहाय ।
  दैत्य ॥ १६ ॥
  १७ पाठान्तर :- नद । भद्रयं । लियंरति । रथ । वढयं । चलै । इद्र । दैवयं । करै । सैन ।
  एवयं । अनैक । संचरं ॥ चलै सु बंह भेदयं । घरै भरैति वैधयं । वैधयं । पताक । धुमली ।
  सस्त्रह फौज संमली । सम्मह फौज संमली । करै । जोरियं । चले । चंबलं । मनौ । धुमलं । मिलै ।
  सु रिषि । रिष । ज्यां । ज्यौ । दैवता । चिलाक । नैवता । लछमी । लक्खिमि । * यह बूंदीवाली
  पुस्तक में नहीं है । कैसवं । केशवं । भालयं । यौ । यौं । यों । दइत्त । यो । यौ । दैव । भुरयं ।
  मिलै । कच्छावनिर । किद्रयं । लक्खिमि । लछमी । जित । गिरि । घरै । पिठ । नैत । मधयं । दइत ।
  मुष । दबयं । पुछ । दैव । रषयं । बिरोलि । घुमछी । घूंमही । प्रथम । लखिमी । लछमी । लत्तमो ।
  लषमी । लत्तमो । स्वपारिजात । सौम । उगि । ऊगि । सु कला । सुं घैन । गज । उजला । सु
  रंग मौधनी परा । सु रंग मेघनी परी । अस्त्र । धनुष । समैत । पषयं । दस । दर । दैव । दझयं ।
  फैन । मफ़यं कितैक सैन कुकही । मुए सु । मांन । मुकही । लषंत रन दैदयं । लयं । अमृत । अप ।

दसम समय ११ ] ˙ पृथ्थीराजरासौ । १६१
दियं सराप देवता । त्रिलोक मध्य तेवता ॥ अ्रवंत लच्छिमी गई । नराधि देव निम्मईं † ॥
न केसवं न दानवं । न नागयं न भानवं ॥ युँ देवता विचारयं । नच्ची सनाच भारयं ॥
दईत भग्गि दूरयं । युँ देव दूत झूरयं ॥ मिले त्रिलोक संमिली। बिना पराग विछली ॥
कछावतार किद्ध्यं । लक्खि जीत लिद्ध्यं ॥ मदाचलं महा गिरं । धरे सु पिष्ठ उप्परं ॥
सु नाग नेत किद्ध्यं । मछा समंद मंथयं ॥ दईत मुष्प दष्षयं । सु पुच्छ देव रष्षयं ॥
विरे। ल्ति दृष्टि ज्यौं मची। घटा तटाक घूम ची॥ लियं प्रथम लच्छमी। सु कौस्तुभं च वळ्कमी ॥
सु पारिजात पानयं। सु राधनंत मानयं ॥ जु सोम उग्गि सुक्कला। सु धेन गज्ज उज्जला ॥
सु रंभ मोच्छिनी परी। सु सप्त अश्व सुन्दरी ॥ धनुष्य ईस संषयं । विषं समेत पष्वयं ॥
सु चारि दिस्स पंचची। दिए सु देव संचची ॥ दईत वंस दभ्भयं। सु नाग फेन मम्भयं ॥
कितेक सेन कुक्कची। मुणंति मान मुक्कची ॥ लियं सु रत्न इंदयं । दईत किद्ध दंडयं ॥
अमृत्त अप्प अच्छरं । कियं सु देव कत्तरं ॥ अनाथ नाथ अष्वियं । दईत देव चष्वियं ॥
पर्वंत दोय पप्पिली । दईत देव रुप्पली ॥ अमृत्त देव पिद्ध्यं । सुरा सु दैत सिद्ध्यं ॥
जु सोमनाथ सं। कची। रवी सुरा सु देत ही ॥ हरी सु चक्र सद्धयं। जु दैत वंस बद्धयं ॥
छंदं० ॥ ११३-१२८ ॥ रू० ॥ १७ ॥
कवित्त ॥ दानव तब गय दौरि । करे इक बंध कटकं ॥
हुअ देवासुर जुद्ध । चढे देवता चटकं ॥
घरे रथ्थ दष्षरे । आइ लग्गे सम धारं ॥
रथ सौं रथ भंजियहि । कूक लग्गी पुक्कारं ॥
जोगनी जोग माया जगी । नारद तुँवर निच्छसिया ॥
दस एक रुद्र दांरद्र गत । दानव तामर चस्सिया ॥ छंदं० ॥ १३० ॥ रू० ॥ १८ ॥
अच्छरं । अच्चर । कत्तरं । कच्छरं । आथ । अप्पयं । दांनव । दानव । चपय । चपयं । पावत । पावंत ।
दोय । पपली । दानव । रुपली । अमृत । दैव । सुरा ज । सुरा जु । ज्यु । सोमनाथ । रची सुरा
स दौर ही । संधियं । सदयं ॥
† इस महाकाव्य में मुसलमानी भाषा के शब्द प्रयोग हुए देख कर शंका करनेवालों को
जानना और विचारना चाहिये कि किसी पुस्तक में फौज और किसी में सेन पाठ मिलते हैं । क्या
यह दोनों पाठ चंद ने प्रयोग किये हैं ?
१८ पाठान्तरः-गय तब । करै । कटकं । कटकं । दैवासुर । चढै बता चटक । चढै । चटकं ।
घरै । रथ । पषरै । पषरे । लग्गै । सम धार । सुं । सों । लगो । पुकर । पुकारं । जुगिनी । जोग ।
तुंबर । विच्छसिया । द्ररिद्र । तांमर । हसिया ॥

१६२ पृथ्वीराजरासो। [ दसम समय १२
भुजंगी ॥ इतें चक्रधारी कियो चक्र रूपं । उतें कुंभनी कुंभ सा दैत्य भूपं ॥
उतें दानवं बोल† बोले करारे । इतें देवता गज्जयं सार भारे ॥ १३१ ॥
रिषं छथ्य सादिष्ट दोनी असीसं । तिनं वज्रमै कोप दानव्व दीसं ॥
कुकी जोगमाया बकी थान थानं । रटैं नारदं तुंवरं ब्रह्मगानं ॥ १३२ ॥
कियौ कुंभ कोपं चली संग साधा । इतें इंद्र ब्रह्मादि सब देव धाया ॥
षरे देव देवाधि चारय्य चुरे । धजा की पतापं लगी धूरि धूरे ॥ १३३ ॥
कुट्यौ पह पीतंबरं कटि कुट्टी । मनौ स्याम आकास तें बीज तुट्टी ॥
हुए सिद्ध्यलं देव दानव्व धाए । करे रूप अनेक अनेक काए ॥ १३४ ॥
तबै भूत बेताल नच्चैति घाए । धरे षाग चीगूल अनेक धाए ॥
ततय्ये ततय्ये नच्चै तार विट्ठी । कतय्ये कतय्ये कहै देव क्रिद्धी ॥ १३५ ॥
परय्ये परय्ये कियं आर पारं । मनय्ये मनय्ये कियं दैव मारं ॥
असित्ते असित्ते हुए एक सेनं । यसत्ते यसत्ते महादेव मेनं ॥ १३६ ॥
अलुझे अलुझे करी अंत झुझे । हुए देवता दानवं अंग दक्षे ॥
फिरे रय्य सा देव कीनं अनूपं । षरे रय्य अप्पं करे कच्छ रूपं ॥ १३७ ॥
न लग्गै न लोहं न संगी न सारं । न अस्त्रं न लेपं न छेपं न पारं ॥
फिरे चक्रधारी सु राषीस छंदं । किए एकठे एक एकं मुनिंदं ॥ १३८ ॥
हुए चक्र अनेक अनेक भारी । मरे राषिसं छंद दैत्यान मारी ॥
इसौ एक अज्जेज जुद्धं अनूपं । हुयं देव देवा सुरं कंक रूपं ॥ १३६ ॥
इसं कच्छरूपं रूप ओप्यौ अपारं । धरा पिष्ठ रषी स्रापं सु धारं ॥
जुगं अंत दानव्व भूमी उपारी । तबै कोल रूपं कियौ श्री मुरारी ॥
कुं० ॥ १४० ॥ रू० ॥ १८ ॥
१८ पाठान्तर :-इतै । कियै । उतै । कुंभनि कुंभ । सा दैत । भुपं । उतै ।†-बूँदीवाली
पुस्तक में नहीं है । बालै । बोलैं । करारे । इतै । दैवता । सज्जिय । भारे । रिष । हथ । तिमं ।
मैं । कोप । दानव । जोगमाया । यांभ । यांनं । रटैं । रहे । नारदं । तुस्वरं । ब्रह्मगानं । कीयौ ।
कौपं । इतै । इद्र । सादेव । षरै । चास्य । थुरैं । धुरि धुरै । कुट्यां । यह । पीतंवर । कटि ।
कुटी । मनौ । श्याम । तैं । हुवै । सघलं । सतलं । दैव । दांनव । करें । अनेक । आये । कार्ये ।
तबै । भुत । वैताल । नचैत्रि धाए । नच्चै त्रि धाई । षरै । षग । त्रिसूल । अनेक । अनेकं । अघाई ।
धाई । ततयै । ततये । नचै । नचैं । तारि । विट्ठा । कतयै । कतथ्ये । कहै । दैव । क्रिधौ । परयै ।
षरथे । मनयै । मनये । दैव । असितै । असिते । हूंए कैक सेनं । हुए केक सेनं । यसितै । यसिरुते ।
मनं । अलुझै । अलुझे । झुझै । झुफे । हुवै । दैवता । दांनवं । दझे । दफै । फिरै । रथ । दैव ।

दसम समय १३ ] पृथ्वीराजरासो । १६३
कवित्त ॥ धरि कंक्कप कौ रूप । भूप दानव संचारे ॥
लइ लछि सागर सुमथि । रिष्य आपान सुधारे ॥
राछ सीस किय पंड । मंडि दानव सब भंजिय ॥
किय देवासुर जुड्ड । ईस वर करि अरि गंजिय ॥
धारी सु धरा धरि पिठि पर । दिए रत्न वंटिय सुरनि ॥
कवि चंद द्वंद मेटन दुनो । श्री कंक्कप तेरे सरनि ॥ छं० ॥ १४१ ॥ रु० ॥ २० ॥
॥ वाराह अवतार की कथा ॥
दूहा ॥ हिरनाषच्छ प्रथवी हरी । धर दानव अवतार ॥
इन्द्रादिक नागन सजिय । प्रति अवतार पुकार ॥ छं० ॥ १४२ ॥ रु० ॥ २१ ॥
कवित्त ॥ प्रति अवतार पुकार । लीन प्रथवी सर पारिय ॥
जवन जिह्वां न सु ठाम । धग्नि सत्त सायर गारिय ॥
'किन्नं रूप वाराछ । जोति मन जोति सु कट्ठिय ॥
वहुल रूप तन दुरद । रिसन वैश्वा नर वट्ठिय ॥
'कवि चंद चवत दानव भिरन । धरन धरा रद अग्र वर ॥
सुर राज काज उप्पर करन । कोन्न रूप जगदीस धर ॥
छं० ॥ १४३ ॥ रु० ॥ २२ ॥
कानं । अनुपं । परै । रथ । अच्य । आय । करै । कक्क । लगैं । स लौह । सु लोहं । मंनं सगी ।
कुसस्त्र । कुशस्त्रं । न लगै । न लगौं । न छैत्र । न छेवं । कुशस्त्रं न लगैं न छेवं न पारं । फिरै ।
सु राषिस । वृदं । कीण । मुनींदं । अनैकर । अनेक । मुरै । मरै । मुरे । इसो । अजैन्न । अनेज ।
अनुपं । हुश्र । सुर । कच्छयं । औय्यौ । पिठ । रषी । जुग । दान । भुमी । उधारी । उघारी । तैपै ।
कौल । क्यौ ॥
१४० पाठान्तरः-कबय । को । भुप । दांनव । संहरि । लई । लछ्छि । सुमरिपिथी ।
सुमथ्यि । रिषि । स्त्रायंन । सुधारि । शीश । काय । मोंड । दांनव । भंजिय । भंजीय । देवासुर ।
युद्ध । इससर वर करि मकिजिय । ईशवर । धारि । पिठ । परं । दए । वट्टिय । सुरन । दट ।
मैंटन । कच्छप । तैरै । सरण । सरन ॥
१४१ पाठान्तरः-हयग्रीवहि प्रथ्यीं हरी । हयग्रीवांहं पृथिवी हरी । प्रथमं । धुर । दांनव ।
ब्रह्मचार । ब्रह्मच्चार । ब्रह्माचार सुर । इद्रादिक । सुर इन्द्रादि ॥
२२ पाठान्तरः-नील प्रथी सर पारीय । जब्बन । जिहांन । ठांम । सायर । गारीय । कौंन ।
किंन्न । जोति । मनि । मोनों । जोति मनि प्रगटी । कट्टिय । क्कट्ठिय । कट्टिय । बढिय । ववत ।
धरनि । ऊपर । कौल ॥

१६४ पृथ्वीराजरासौ। [ दसम समय १४
कवित्त ॥ बल प्रचंड बल संड । ज्वाल विकराल काल कल ॥
धर बितंड वाराह । बीर वीरन विदारि पल ॥
हरि हरनक्कि सु अक्खि । वक्खि वर जक्खि विभावस ॥
विधि विधार वीधार । बिदर विकरार झार असि ॥
उद्धारि धरा रक्खि अग्र वर । सुर विकास किय चंद वर ॥
जै जया सबद धुनि सुर चवत । जोरि पानि बंदै सु चिर ॥
छं० ॥ १४४ ॥ रू० ॥ २३ ॥
वृद्धनाराच ॥
परट्ठि प्रान मै सुरांन भांनि अष्पि भज्जयं । कला गुच्छीर नीर तीर आय दैत गज्जयं ॥१४५॥
पयं पताल सीस स्वग्ग अश्व मुष दष्वयं । रटंत वेन भुज्ज गैन रैन नैन रष्पयं ॥१४६॥
भुजाय भाग मेर नाग इंद्र दाग दक्षकूयं । बरन्न धुम्म धुम्मरं, सुरं पुरं सु धुज्जयं ॥१४७॥
पया पुरं धरा धुरं, नरा नरं न रक्ष्यं । इसी अवाह अश्व दाह एक राह दक्ष्यं ॥१४८॥
जुटे जुरं भरे भरं, सुरे सुरं सु वाद्यं । चटे चटं नटे नटं लटे लटं सु साद्यं ॥१४९॥
करंत कूक मान मूक दैत दुष्प मानवं । पगांनि पानि साच्चि कांति खैरु चीरि दानवं ॥१५०॥
करी सु कित्ति दैत देव नीति जीति रक्ष्यं । धयं सु ग्रीव किड्ढरी वकट्टि जीव नक्ष्यं ॥१५१॥
सुरा निसार लिद्ध भार दैत्य मारि धारनं । अये वराह अश्व दाह दैत्य दाह दारुनं ॥
छं० ॥ १५२ ॥ रू० ॥ २४ ॥
२३ पाठान्तर :-मंडि । वितुंग । वितुंड । हरनक्कि । अक्कि । चक्कि । वक्कि । जक्कि । जग्गि ।
षट्रि विधार विद्वार । विधि विधार विद्वार । विकराल । उद्धरि । धारा । रह । शवद । सुरि ।
जोरि । पांनि ॥
२४ पाठान्तर :- परठि प्रंन मैद्य रान । परठि प्रांन मेद्य रांन । भांन । अषि । अंबि । भजयं ।
नार । आइ । देत । गज्जय । गज्र्यं । प्रिथी पताल । पृथी पताल । स्रग । मुप । दपयं । रटंतैतवै-
नभुजनैनंन । वैन । भुजनेन । रैन । नैन । नैन । रपयं । मेर । इद्र । दागभक्तयं । दफयं । वरचं ।
वरन । धुंम । धुम । धुंम्म । धूमर । सुर । स । धुजयं । पयांपुर । रखयं । इसे । दपयं । झुंदै । जुद्दे ।
सुरै सुर । सूरं । स । बाहयं । चटै चट । नटै नटं । लटै । अक । कुक्क । मांन । मुक्क । मुक ।
दैत्य । दुष । साक्षिकांन । चीरे । वीरि । किर्ति । दैव । नीति रषयं । केट्ठरी । बकट्टि । नषयं ।
नंबयं । सुरांन सार । सुरां नसार । धारिनं । औराह । धाह दारुनं ॥

दसम समय १५ ] पृथ्वीराजरासो । १६५
कवित्त ॥ करि विरूप वाराह । पगनि पुर अविगत पिल्झिय ॥
जनु कि मेघ उतकंठ । कन्ना ससि षोडस झलिय ॥
असिय मुप्प दंतलिय । तरुन तिप्पिय आधारिय ॥
मेर चंद मनु वीज । चंद्र मनि परछ सुधारिय ॥
आरोपि प्रथ्थि अंबर पुच्छ । सत साइर संसै परिय ॥
कहि चंद दंड करि दैत सों। धरनि धार अद्धर धरिय ॥
छं० ॥ १५३ ॥ रू० ॥ २५ ॥
भुजंगी ॥ वपू वीर वीरं धृतं धृत्त मारं । दिठं दुष्ट दाने कलं कोल कारं ॥
वरं तुंड तुंगं विसालंत नैनं । छिनं छीन लोकं जुरे दूत सेनं ॥ १५४ ॥
रुधिं फट्टि वज्जंग वज्जे वितूरं । गनं आंन कंतं वजं पंच पूरं ॥
श्रवं खोर भारं भिरे भूर भारी । तिनं मेक मानी अफाली असारी ॥ १५५ ॥
घटे घोष छोनी बलं छीन नूरं । घरे सुद्ध उदं दिवं संम जूरं ॥
धरे दंत धारा वरं सेष ओपं । मयं कंक लंकं कियं कंठ लोपं ॥ १५६ ॥
जयं जोगधारी मछापान पानं । हयंग्रीव नंभे तिनं तोरि तानं ॥
करे तुंड तुंडं वितारंत तारं । तियं लोक सोकं विलोकन्त पारं ॥ १५७ ॥
सुरे सूर कंतं जयं जो करालं । समं गुच्छ अच्छं करं जुल जालं ॥
चवै चंद चंडी नमो वेद चारं । नमो देव कोलं वरं रूप सारं ॥
छं० ॥ १५८ ॥ रू० ॥ २६ ॥
२५ पाठान्तरः-कर । फरी । अविगति । पलियं । पिलिय । जजु कि । जनु किं । पौडस ।
झलिय । ईसी । इसी । मुप । दंतलीयँ । दितलीय । तरुनि । तरून । तिपिय । तिपोय । आधारीय ।
मेर । मनौ । मनौं । सुधारीय । आरोष । आरोप । पृथी । प्रिथी । सायर । कवि चंद दंड करि
दैत सौं । कवि चंद दंड करै दैत सौ । कहि चंद दंड कहि दैत सौं । धरनि धार ॥
२६ पाठान्तर ः-वथं । वपं । धृत । धृत । दिवं । दानै । कौल । तुग तुडं । तुंगं तुंडं । नैनं ।
छिन । लौकं । दूत । सैनं । दरुधि । रुट्टि । वञ्ज । बज्जै । बिनुरं । आनं । पुरं । श्रवं । सौर ।
भिरै । भूर । मैक्क । मांनी । घटै । घोष । छौनी । छलं । ललं । वंत । नूरं । धरै । जुद्ध उढं ।
जुद्धं उढुं । दिव । समजूरं । समलूरं । धरै । वर । सेष । श्रोपं । कीयं । लौपं । जोगधारी । पांन ।
पानं । हयग्रीव । नंपै । तौरि । करै । बिलौकंत । सुरै । कैतिं । जों । गुच्छ । अच्छं । जुल । निमो-
दैचारं । देव चारं । नमौ । कौल ॥

१६६ पृथ्वीराजरासौ । [ दसम समय १६
कवित्त ॥ कोल रूप जगदीस । हत्यौ हयग्रीव सु दानव ॥
जय जय सवद चवंत । सुमन वरषिय सुर मानव ॥
पड़ारे चरि लोक । सोक मेट्यौ सब्बन सुर ॥
कोइक काल अंतर । हुओ हिरनंक्स आसुर ॥
तप ईस उग्र परसन्न हुअ । ब्रह्म सृष्ट नह तौ मरन ॥
कवि चंद कष्ट मेटन कलू । कोल रूप तेरे सरन ॥ छं० ॥ १५८ ॥ रु० ॥ २७ ॥
॥ नृसिंह अवतार की कथा ॥
दूहा ॥ सुबर ईस बरदान दिय । किय सुरपति अनुकाज ॥
अवनि असुर अदभुत तप्यौ । चप्यौ तीन पुर राज ॥ छं० ॥ १६० ॥ रु० ॥ २८ ॥
जाइ पुकारे सब्ब सुर । जहां आप जगदीस ॥
दानव तप त्रैलोक लिय । वर अप्यौ तिन ईस ॥ छं० ॥ १६१ ॥ रु० ॥ २९ ॥
ब्रह्म सृष्ट सौं नां मरै । सस्त्र अस्त्र नहि जाम ॥
तब हरि नरहर रूप किय । असुर विदारन काम ॥ छं० ॥ १६२ ॥ रु० ॥ ३० ॥
धरक खंड खंडे अखल । तिल तिछ छल सै भीर ॥
बिहरि थंभ सुअंभ बर । उदर दारि डर झीर ॥ छं० ॥ १६३ ॥ रु० ॥ ३१ ॥
विराज ॥ जयं सिंघ रूपं । भयं भीत भूपं ॥ बजे षग्ग षंभं । स्वरूपं स्वयंभं ॥ १६४ ॥
दृगं तेज तामं । छवी जान जामं ॥ मुखं सेन सारं । जयं देव धारं ॥ १६५ ॥
हयं रूप दानं । मृगंकस्य भानं ॥ रवंरूप पूरं । लवी लोक सूरं ॥ १६६ ॥
तिषी तषि चूरं । कनंकीक नूरं ॥ दिढं दिट्ट खूरं । बजी तार तूरं ॥ १६७ ॥
२७ पाठान्तर :-कौल । हन्यो । जै जै संवद चवंत । बरपै । बरषै । पाधारै । पधारे । शेक ।
सौक । मैट्यो । सबन कोईक । केईक । कल । अंतरै । अंतरे । हूओ । भयो । हिरनंकुस । इस ।
ईश । प्रसन । प्रसन्न । तह । तौ । मेट्न । कलु । श्रीकोल रूप तेरे सरनं । शरन ॥
२८-३१ पाठान्तर :-सुवर । ईश । बरवान । बरदान । करि । सुर पति । अदभत्त । चंप्यौ ॥
२८ ॥ जाय । पुकारै । सबनि । सब । निबर । जहां । रानव तप भै लौक लिय । दांनव । अप्यौ ।
इस । ईश ॥ २९ ॥ ब्रह्म । शिष्टि । सौं । सुं । पह जाम । शस्त्र । नह जांम । नहर । करि ।
मैछ विदारण काम । मेच्छि । कांम ॥ ३० ॥ पंडन । आपलं । बिदरं । बिरद । पंभ । अब्र । अंब ।
भर । वर । उद्दारि झार झर भीर । उदर दारि डर डींर ॥ ३१ ॥
३२ पाठान्तर :-सिघ । भुपं । बजै । षंभ । स्वरूप स्वयंमं । तैज । जांनि । जांमं । सैंत ।
चारं । दैव । मृगकस्य । पुरं । लौक । शूरं । सुरं । तिषी । तिष्य । चुरं । नुरं । दिठं दिठ खुरं । हिय

दसम समय १० ] पृथ्‍वीराजरासौ । १६७
जयं देव दूरं । सिरं संम जूरं ॥ दिषे त्रिप्पनन्दी। भयं भी अनंदी॥ १७८॥
द्रिगं दिट्ट चक्की। रही मौन पक्की॥ मनं जोग जक्की। थलं घूर थक्की ॥ १७६॥
प्रहह्लाद तक्की। करं हूरि वंकी ॥ दिवं काम अंकी। सुपं लोक जंकी ॥ १७०॥
बढी बेद वानी। कविन्ता बपानी ॥ कथं गक्कू कक्की। चवं लोक वक्छी॥१७१॥
जयं देव रक्छी। वटं बीर मक्की ॥ उरं मम्झ पक्षी। तिनं तांम अछछी॥ १७२॥
सुपं सुष्प सानी। घरी रूप रानी ॥ बजी दिव्य भेरी। श्रियं सिंघ केरी ॥ १७३॥
कवी चंद चंदं । जयं जै अनंदं ॥ * । * *
॥ छं० ॥ १७४ ॥ रु० ॥ ३२ ॥
कवित्त ॥ बीर छह वर वज्जि । थंभ फट्‌यो धर फहिय ॥
निडर जोति निब्बरिय । लयौ मृगकास्य दबट्टिय ॥
धरनि धूरि धुंधरिय । तीन भुवनं परि भग्विय ॥
भयौ सह्र हुंकार । जोग माया ते जग्गिय ॥
प्रह्लाद थप्पि उध्यपि अरिन । तीन लोक सुर असुर डरि ॥
जिल अप्पिल पेल पेलन पलन । कहर रूप नरसिंह धरि ॥
छं० ॥ १७५ ॥ रु० ॥ ३३ ॥
॥ लघुनाराच ॥
न्त्रियंत रूप नारसं । वदंत वेद चारसं ॥ अरुन्न तेज उग्गयं। भरक्ति देव भग्गयं ॥ १७६ ॥
उचाय धाय उंडले। हिरन्नकस्य पंडले ॥ कुदंत कहि ठुम्मरं । उठंत मुङ्क धुंमरं ॥ १७७ ॥
लखंत लह लै लटा। भ्रटा पटाक छू क्टा॥ षटाक पह षल्लरी। क्टाक वज्जि गल्हरी॥१७८॥
दिट्ठ मूरं । जुरं । दैव । सिर । सम । जूरा । दिपै । त्रिप । वृप्य । भयं भीय नदी । भयं अनंदी ।
दिवाहे छुवकी । रही मौन यकी । दिव । दट्ट । चक्री । मौन । पकी । मन । जोग । जांग ।
जंकी । धुर । धुन । थकी । प्रहिलाद तकी । प्रहलाद तकी । कर । हूर । काम । लोक । बैद ।
घपांना । कवै गछ कछी । लोक । चक्री । जय दैव रखी । खटं वीर मळ्छी । मंझ । मझ । पछी ।
अछी । सुखी सुख सानी । रानी । भैरी । श्रीयं । सिंध कैरी । कवि । आनंदः ॥
३३ पाठान्तर :-बीर । हक । वरञ्जि । निर्भर ज्योति निधरयं । ज्योति । निधरी । लीयौं
लीयौ । दबट्टिय । धुरि । भवनं । भगिय । सबद । हुंकार । जोग । तैं । थपि । थापि । उद्यपि
लोक । लिपि अप्पिल पैल पैलन पुलन । पिल अप्पिल पेल नश्चन कहर ॥
३४ पाठान्तर :-लीयंत । वदत । बैद । वारसं अरुनं । तेज । उगयं । भरकि । दैव । भगयं ।
उंडलै । हिरन्यकस्य । हिरनक्रस्य । पंडलै । खुदंतं । कटि । कट्ठि । जुम्मरं । ठूंमरं । उकंत । मुझ ।
धूमरं । घुंमरं । घुमरं । ललित । ललित । लट । लै । हु । पदाकि पद बिल्लरी । पटाकि । षट ।
१४

१६८ पृथ्वीराजरासौ । [ दसम समय १८
दटाक वज्जि दोटयं। कला अनेककोटयं॥ नषं बिदारि नष्वंयं। भराकि भंजि भष्वयं॥ १८८॥
उरक्त माज्र अंतयं। भगे भगत्त संतयं। नराधिपन्न देवता। न नागयं न सेवता॥
कूं० ॥ १८० ॥ रू० ॥ ३४ ॥
दूहा ॥ मुनिवर नरहर कथ्य सुनि। भए सकलं मन पंग॥
कैंआन समै नरहर असुर। जुटे जुद्ध जोधंग ॥ कूं० ॥ १८१ ॥ रू० ॥ ३५ ॥
॥ वेली भुजंग * ॥

• • चरनं सरनं सु मित्रं । प्रभा सूर षेवं सु पावं पवित्रं ॥
    तिहूं लोक कौ सोक मेटन्न काजं । धस्यौ रूप अत्युग्र अद्भुत राजं ॥ १८२ ॥
    तिनं तेज तं चास (अति)* आसूर जारे। सुती अर्भ भे गर्भ प्रहीय डारे ॥
    मचा मुद्दितं (अति)* तेज तिं रक्त नैनं । प्रलौकाल (रवि)* कोटी प्रगहंत गैनं ॥ १८३ ॥
    करं कंपितं चंपितं सेस सीसं । गरं गर्जितं तर्जितं ब्रह्म ईसं ॥
    डिगे षंभ ब्रह्मांड दिग्पाल हल्ली । धरा चन्न भारंतु लाजै मतुल्ही ॥ १८४ ॥
    इसौ देष रूपं असूरेस धायौ । ग्रहे भग्गता बीरसो षेत आयौ ॥
    उठ्यौ सज्जि आवद्ध सन्मुष प्रवृत्ते । मनो मत्त दै जुद्ध तथ्यै निष्टत्ते ॥ १८५ ॥
    गयो धाइ दानं भुजं बीच गाढौ । न जुट्यो विकुट्यो भयौ दूरि ठाढौ ॥
    दिषै इंद ब्रह्मा भयौ चास छीयं । गयौ हाथ तैं तथ्य आचिज्ज कीयं ॥ १८६ ॥
    षटाकि। वजि किलरी कल्लरी । दडाक । दटाकि । वज़ि । दौटयं । अनेक । कोटयं । नष ।
    नक्ष्यं । भंज़ि । भक्ष्यं । अरंक्त । आरक्त । आतयं । भगे । भगंत । क्षतयं । नराधिपंत । दैवता ।
    सेवता । मनागयं न सेवता ॥
    ३५ पाठान्तरः-सुनि । न॑रहर । कथन । भयं । मु॑नि । कोंन । कौन । समे । जुद्दै । जोधयं ॥
    ३६ पाठान्तरः-चरन । वरन । सरनं । सुंमित्रं । प्रना । सैव । पावन । लौक । सौक ।
    शोकं । मेटंन । मेटन । प्रति उंग । अदभूत । अदभुत । अद्भुत । राज । विराजं । तिनू । तैज ।
    तन * अधिक पाठ है । असुर । असूरे । जार । सुती । अरभ । भयं । भयं । गरभ । अति दीप
    भारै । अति दिए डार । मुदित । * अधिक पाठ है । तैज । तिन । नैनं । प्रले । * अधिक पाठ
    है । कोट । कोटि । कौट । प्रगटेट । प्रगटंत । प्रगठंत । गेगैनं । कर । कंपितं । कंपित । चपितं ।
    सैस । सीस । गय । गय । गरजितं । तरजित । ब्रह्म । ईस । डिगें । षंड । ब्रहमंड । बृह्मंड ।
    दिगपालं । हली । चरन । लाजै । मतुली । देषतैं । दैष सरू रूप । रूप । असुरेस । असुरैस ।
    गृहे । यहै । बीर । सौ । षैतं । सजि । आवडु । सनमुष । प्रवृत्ते । वरतं । मनौ । मनौं । भत ।
    हुय । दुय । तथ्यै । तथै । तथे । निष्टतै । गृहभो । यहभो । धाय । दांनव । दानव । भुज । बीच ।
    बीचि । न जुम्रा । दूर । दिषे । ब्रह्मा । भयौ । झांस । हथ । तै । तैं । तय । आर्वार्जं । अचि-

दसम समय १६ ] पृथ्वीराजरासौ । . १६६
भयौ जुद्ध तिं बेर तासों अपारं । कहा वर्नियै सेष पावै न पारं ॥
दबट्यौ झपट्यौ उक्कास्यौ पक्कास्यौ । हुती जुद्ध की आस तातैं न मासौ ॥ १८७॥
तवै कोपिकै दुष्ट उक्कंग लीनौ । छिदै फारि तत्काज सो डारि दीनौ ॥
गरज्या गुंजास्यौ अरी चंपि असैं । कहा ब्रन्नि कौं रूप तिं बेर तैसैं ॥ १८८ ॥
रची दंत विचंत सोहंत सारं । मनो मेरु गिस्रंग तैं गंग धारं ॥
सुभै सोस पै मुक्छ कौ भौर असैं । महारज सीसं दुरै चैंर जैसैं ॥ १८८ ॥
जुल्लित् पावकं तेज लोचंन भारी । सकैं दिए को देव दानं सघारी ॥
तप्यौ हेम ज्यौं देह की क्रांति सोहै । सुजोती रवी कोटि दिब्यंत मोहै ॥ १८० ॥
तिनं तेज ज्वाला जरे दुष्ट तेतं । रहे संत सरनं लहै पुष्ट चेतं ॥
हुतौ दुष्ट दानं अमानं सु हत्यौ । सुतौ मृत्यु तत्काल सुर पुर पहुत्यौ ॥ १८१ ॥
भई जैत जै सह सुर सर्व हर्षे । सिरं देव नसिंघ पै पुप्पु वर्षे ॥
अये देव अस्तुति के काज सोई । महा रूप कौ भेद पावै न कोई ॥ १८२ ॥
सबै सोचि आजी बिचारे निहारे । जिनं दिए पल्नेक कोई सद्दारे ॥
फुरै वाच काहू न भै भीत सध्यै । कह्यौ जाइ कैं श्रीय देवं सुतथ्यै ॥ १८३ ॥
तवै लच्छमी आप सोचे विचास्यौ । दूसौ रूप गोविन्द कवहू न धास्यौ ॥
इतो तेज जाजुल्य कवहू न देष्यौ । प्रजै पावकं जोति ताथें विसेष्यौ ॥ १८४ ॥

रज । अचिरन्ज । युद्ध । तन । तिन । बैर । तासो । कहां । वरणीयै । घरनीयै । वर्निये । सैस ।
सेस । दपट्यौ । झपट्यो । हुंती । हनी । युद्ध । तायें । तातें । तवैं । कौंपिक्र । कोपिकें । उक्कंग ।
रिदै । तत्तकाल । सों । दीनाँ । गरण्डौ । गरण्यों । गुनास्यौ । गुंजास्यौ । धपि । असै । जैसे ।
वरनि । वरंनि । कहुं । कहूं । तिन । बैरि । बैर तैसे । तैंसे । दंति । दंतं । बिच । विवि ।
बिचि । अंत । सौभंन । सोहंत । सोभंत मनौ । मेर । मेर । गिरि । गिर । भ्रंग । ते । तैं । तै ।
पर । पुछ । मुछ । कौ । डोंर । असै । सीस । दुरे । दुरि । चौर । चैंर । जैसे । जैसै । जुलित ।
ज्वलित । पावक । तैज । लोचन । लोचन । सके । दिष्टि । कौ । दैव । दानव । संहारी । हेम ।
ज्यौ । दैह । क्रांति । महा जोति रवि । जोति । क्योौटि । मोहै । जो है । तैज । जरै । रहे ।
संस । सरन । लहे । हैतं । हुंतौ । दानव । अमानं । हत्या । सुतो । मृत्यु । तकाल । तत्तकाल ।
सुर । पुर । पहुतौ । यहुतौ । सद । सर्व्वे । सरन । हरर्षै । सिर । दैव । नरसिंघ । रनसिंह । पर ।
फल पुफ । पुष्प । वरषै । बरषे । आए । आय । आएं । दैव । अस्तुति । कै । सोई । को । भेद । पावै ।
कोई सबै । सोचि । आजी । विचारे । निहारै । जिन । पल एक । कोइन । कोइ । संहारै ।
संहरि । काहूं । भय । सथे । सर्व्थै । सथै । जाय कर । करि । देवे । दैव । तथ्ये । तथै । लखिमी ।
सोचे दूंसौ । रूप । गोविद । कबहून । कबहून । ईंसौ । तैज । कबहूंन । देष्यो । दिष्यो । जोति ।

यहाँ प्रस्तुत पृष्ठ का पंक्ति-दर-पंक्ति देवनागरी लिप्यंतरण है:

· २०० पृथ्वीराजरासौ । [ दसम समय २०
धरे रूप जेते तिते सर्व जानों । लगै वार कहते न ताथे वषांनों ॥
अबै आइ प्रह्लाद जो होइ ठाढौ । जिनं हेत कीनों इसौ रूप गाढौ ॥ १९५ ॥
इहै बत्त ब्रह्मादि के चित्त आई । सुतौ जाइ प्रह्लाद कौं कै सुनाई ॥
छं० ॥ १९६ ॥ रु० ॥ ३६ ॥
दूहा ॥ सुनत वचन प्रह्लाद गय । श्री नरसिंघ के पास ॥
सुति जुति सौं ठाढौ रह्यौ । फुल्लौ नहीं ककु सास ॥ छं० ॥ १९७ ॥ रु० ॥ ३७ ॥
सीस नाइ कर जोरि तब । रह्यौ सनमुख चाहि ॥
क्रिपा दृष्टि देख्यौ हरी । भगत वच्छल प्रभु आचि ॥ छं० ॥ १९८ ॥ रु० ॥ ३८ ॥
॥ वेली भुजंग ॥
क्रिपा दिष्ट दिष्यौ सु ठट्ठौ निनारौ । सु तौ प्रान कै प्रान तें अति प्यारौ ॥
लयौ लाइ छाती धर्यौ जंघ दोसं । दियौ अध्य मध्यं कियौ दूरि दोसं ॥ १९९ ॥
चुम्यौ मुख नैनं प्रह्लाद केरै । जरा मृत्यु भै दूर दोसं न नेरै ॥
भई बुधि र्निमल महा सुद्ध बानी । तवै अस्तुतं ऋन्न प्रह्लाद ठानी ॥ २०० ॥
तायै । बिशेष्यो । बिसिख्यो । धरै । जैतै । तितै तंतै । सरव । सर्व्वे । जानौ । झांनीं । लगें । बार ।
कहतै । कहतैं । तायै । बषानु । वषानाँ । अबैं । आस । आई । आय । प्रहलाद । जौ । हौई ।
टढौ । ठंढौ । तिनं । हेन । कीनौ । गढौ । इहि । इहैं । वत । चित । कै । सुठौ । जाय ।
प्रहलाद । कौ । कुं। कहिं। ककहि । कह ॥** इस रूपक की पहिली पंक्ति के खाली स्थान में हमारे
पास की सब पुस्तकों में - "बंदे वरुन हारे" - यह अशुद्ध पाठ है। इस को शोधने को कोई प्रा-
माणिक आधार हम को अभी नहीं मिला और यही दशा अंत की पंक्ति, की भी है अतएव वह
खाली प्रकाश कर दियो गई हैं कि विद्वान लोग विचार कर पाठ को निश्चय करें । हमारी सम्मति
में तो इन का पाठ हमारे पास की पुस्तकों से भी पुरानी पुस्तकों के मिलने पर ठीक २ शुद्धना
संभावित है । इस की अंत की तुक भर का पाठ बूंदीवाली पुस्तक में- 'सुनत प्रह्लाद इह बात
चल्यो । रहै पछ ब्रह्मादि निज गौ इक्कलै'; - सं० १७१० वाली में - "सुनिन हत्ति प्रहलाद इह
बात चल्यौ ॥ दहे पछ ब्रह्मान्दि निज गौ इक्कलौ"; - सं० १८५६ वाली में - "सुनत हेत प्रहल्हाद
इहै बात चल्ल्यौ ॥ रहे पछ ब्रह्मादि निज गौ इक्कल्यौ"; - और सं० १६४५ वाली में इस का
पाठ संवत् १७१० के सदृश ही है ॥
३७-३८ पाठान्तर :- दोहा । सनत । । पदलद गौ । श्रीनरसिंघ । श्रीनृसिंह । कै ।
युत । सौं । ठठौ । ठाठौ । फुंल्यौ कुस्र्यौ ॥ शीश । नांइ । जोरि । सनमुख । चाहिं । क्रियादिष्ट ।
क्रियादृष्ट । क्रियाद्रिष्ट । दिष्यौ । संही ॥
३९ पाठान्तर :- छंद भुजंगी प्रयात । द्रष्टि । दृष्टि । ठठो । ठठौ । ठट्ठो । प्रांन । कै ।
प्रान तै । अति । पियारो । लाय । कोस । घमथं । सयं । मन्यं । कीयौ । दोसं । चुम्यो । चुम्यो ।
सुष । नैनं । नैनं । प्रहलाद । कैरो । मृत्य । दूरि । दौस । हौसं । नैरो बूंदीवाली में - भंयं भइ
बुधि निर्मल उन्नु ही अ । आय बोल महा सुद्ध बानी - निर्मल । बांनी । तबैं । अस्तुतं । अस्तुति ।

दसम समय २१ ] पृथ्थीराजरासौ । २०१
अहो देव देवेस देवाधि देवं । तुही अनप अप्पार पावै न सेवं ॥
अभेदं अभेवं तुही सर्व वेदं । तुही सर्व विद्या विनोदं सुभेदं ॥ २०१ ॥
तुही ग्यान विग्यान सोग्यान कर्त्ता । तुही बुद्धि कर्त्ता तुही बुद्धि हर्त्ता ॥
तुही धरनि आकास है पौन पानी । तुहीं सर्व में एक अनेक वानी ॥ २०२ ॥
तुही जोति संसार सारं सरूपं । तुही अद्यधकालं अकालं अरूपं ॥
तुही कोटि सूरज्ज सें तेज साजै । तुही चंद्रमा कोटि सीतं विराजै ॥ २०३ ॥
तुही कोटि ब्रह्मा सहादेव जेते । तुही कोटि कंदर्प लावण्य तेते ॥
तुही छेत संतोप आनंद कारी । तुही सोक संताप सर्वं प्रहारी ॥ २०४ ॥
तुही जोग जोगेसु जोगी सु भोगी । तुही भेद अभेद संदेस सोगी ॥
तुही मानवं देव दानं सिधानं । तुही कोटि ब्रह्मादि अंतस्समानं ॥ २०५ ॥
जिती थावरं जंगमं पांन चाऱ्यौ । तिनी आप ही आप तें भेद धाऱ्यौ ॥
करे जे गुसांई अगें रूप तेते । कहै बन्नि को देव रिष् नाग जेते ॥ २०६ ॥
कियौ मच्छ औतार पैन्है अनूपं । गयौ वेद लै दैत्य सागर अलूपं ॥
हने स्वामि संधासुरं वेद लीने । सुनौ आनि तत्त्काल ब्रह्मादि दीने ॥ २०७ ॥
महापिष्ट के धार धारी धरत्ती । करी न॑मलं कस्यपं रूप कत्ती ॥
बली वामनं पावनं क्कित्ति राजै । पगं नष्प अग्यं सु गंगा विराजै ॥ २०८ ॥
सबै षंडि भिची सुतौ विप्र तामं । महापुण्य सम्कर् सकै पर्सरामं ॥
श्रियं राम रघ्वीर लीनौ वतारं । कियौ रावनं कुंभ कर्नं सचारं ॥ २०९ ॥
अस्तुतिं करन । प्रहलाद । ठांनी । अहो । दैव । दैवम । देवाधि दैव । तुहीं । अलप । अपार ।
पावै । मैवं । अच्छेद । अभैदं । सरव । वैदं । तुहीं । सरव । वीद्या । विनोद्दं । सु भैदं । तुहीं ।
ग्यांन । विग्यांन । सौग्यांन । करता । तुहीं । करता । तुहीं । बुधि । हरता । तुहीं । हैं । पौंन ।
पांनी । तुहीं । सरव । मै । ए । अनेक । वांनी । तुंही । जैति । ज्योति । तीही तुहीं । अद्य-
कालं । तुहीं । तीही कोटि । सुरज । सूरज । मै । तेज । तौही । तुंहीं । कोटि । सीतल । तुंही ।
तौही । कोटि । ब्रह्मा । महादेव । जैंतै । तुहीं । तौही । कोटि । कंदरप । लावण्य । तैते ।
तीही । संतोप । तौही । तुहीं । सोक । शोक । सरवै । तैही । जोग । जोगेस । भौगीसं । च्यौगी ।
तुहीं । तीही । मैद । अभैद । संदेस । रोगी । तीहीं । तुहीं । दैव । दानव । तौही । तुंही । कोटि ।
ब्रह्मादी । अंतर । समानं । जिनी । पांनि । च्यारौ । च्यारौं । नितौ । आपतै आप हों । भैद ।
धास्यौ । करै । जै । अगै । तै तै । कहैं । वराने । को । रिषि । रिप । जै तै । कीयै । मच्छ ।
अवतार । पहिलै । अन्रुपं । जे । दैत्यं । सागर । अलुंपं । इनै । स्वामि । शंघासुरं । बैद । लीने ।
सुतै । सुती । ततकाल । दौनै । महापिष्ट । कै । भार । धरनी । धरंती । नमली । रूपकंती ।
रूपकती । बल्यं । बलिं । बामनं । क्रिति । नष । सुरंग । सुरगं । सबँ । पंड । विभी । महापुन्य ।
सम । करि सकै । पर्शरामं । फरसरामं । श्रीय । श्रीयं राम रघुबीर । अवतार । कियौ । कियौ ।

२०२ पृथ्वीराजरासौ। [दसम समय २२
वसुद्देव गेहं गच्छो कृष्ण वासं। छते दुष्ट सर्वं कियौ कंस नासं ॥
करे जय्य जीयं धरा भ्रमं सुद्धं। प्रगय्यौ कली काल अवतार बुद्धं ॥ २१० ॥ .
जुगं अंत सो सत्ति व्है हैं कलंकी। इदँ बात सांची सदा देव अंकी ॥
जिते सैल सुर हेति सुरपत्ति कीने। तिते सेस गन्नेस जाच्चैं न चीने ॥ २११ ॥
सबै दुष्ट भंजे सु सेवक् उंगारे। करे काम निज धाम नरहर पधारै ॥
छं० ॥ २१२ ॥ रु० ॥ ३८ ॥
कवित्त ॥ पधारे निज धाम । काम सुर सेव किए सब ॥
जुग जुग सब जन हेत । लिए अवतार तबहि तब ॥
निकसे थंभ विदारि । हने हिरनंक्स दानव ॥
प्रहह्लाद उद्धार । कियौ पूरन पद जाह्नव् ॥
श्री नृसिंहदेव समरंत जन । कलि कलंक दुषन हरन ॥
बज्रिरूप सरूप अनूप किय । श्रीनृसिंह तेरे सरन् ॥ छं० ॥ २१३ ॥ रु० ॥ ४० ॥
॥ वामनावतार की कथा ॥
दूहा ॥ बहुत काल धरि सुष कियौ । सब देवादिक रिष्ष ॥
पाछै बलि प्रगयौ बली । किये सत्त जिन मष ॥ छं० ॥ २१४ ॥ रु० ॥ ४१ ॥
तब इंद्रासन डग मग्यौ । जेम तुलाकी डंड ॥
सुर सुरपति आंकंपि भय । जांचि कहां इम खंड ॥ छं० ॥ २१५ ॥ रु० ॥ ४२ ॥
जाइ जगाए श्रीपती । बलि असुर अनपार ॥
तब सु पधारे नरहरी । धरि वामन अवतार ॥ छं० ॥ २१६ ॥ रु० ॥ ४३ ॥
गवन। कुभंकश। सहार। संहारं। वसुदेव। वसुदेव। गेह। गेहं। गृछो। यह्यो। कृष्णावासं।
छते। सरब। कोयौ। कंस। करै। भ्रम। बुद्धिं। बुधं। जुग। सो। सति। वै है। व्है हे।
यहै। यहैं। साची। देव। जितैं। जिते। शैलसुर। सुलसुर। है त। हे त। सुरपति। कीनै।
तितै। सैसं। गंनेस। जाचै। चिन्है। चीन्हे। दुष्टं। भंजै। सैवक। उधारै। करै काम।
धांम। पधारै ॥
४० पाठान्तर :-पधारे। पधारै। धांम। कांम। सेव। कीए। युग। युग। हैत। लीए।
बहि तब। निकसै। हनै। हिरणांक्स। प्रह्लादै। प्रह्लादै। उधारि। कीयौ। बूंदीवाली में-
नरहंसुदेव-सं० १७५० में-नरहसु देख-दुषन। रुप। सरू। अन्रुप। श्रीनृसिंघ। तैर। शरन ॥
४१-४३ पाठान्तर :-बहत। सुष। कीयौ। सम। ऋषि। रिषि। पाछे। पाछैं। बली
बल। बूंदीवाली में-वरि कीए संित जिंत जिंमन मख-कीए। सित। मष ॥ ४१ ॥ इंद्रासन।
जैन। आकंप। जाहि। कुंडि ॥ ४२ ॥ जाय। पधारै। नरहीरी ॥ ४३ ॥

दसम समय २३ ] पृथ्वीराजरासो । २०३
कवित्त ॥ सवा लाख वर विप्र । दियौ इक इक प्रति दानं ॥
दुरद अयुत रथ अयुत । एक हज्जार के कानं ॥
दासि दास दुय सहस । चरचि आभूषण अंबर ॥
साठि सहस मन कनक । अवर बहु भंति अडंबर ॥
असै कि जग्ग पूरन्न करि । निंनानू बन्नि राय जब ॥
वामन सरूप धरि चंद कहि । अप पधारि गोविंद तब ॥छं०॥२१७॥ रु०॥ ४४ ॥ *
दूहा ॥ बलि लग्यौ जुध इन्द्र सम । सुर आसुर मन षेध ॥
साचस संकर विष्णु वर । बेद सम्म्वर वेध ॥ छं० ॥ २१८ ॥ रु० ॥ ४५ ॥
॥ गीता मालची † ॥
लगेति बेधं वानवेधं, इंद्र वज्रं सज्जयं । कुहंत तारं नंपि भारं, काम कामं कज्जयं ॥
धमंकंत धारं वार पारं, मार मारं मुष्ण । संधेति वानं कर कमानं, कान तानं नष्ण॥२१८॥
विकसंत व्योमं सट्टि गोमं, भिरे भोमं धुज्जए। देवकी नंदं अरिनिकंदं, चले गंजन रज्जए॥
बलिराइ वट्ठिय देव दट्ठिय, इंद्र कट्ठिय आसुरे। मिलि तथ्य सथ्यं लथ्य चथ्यं पारि रथ्यं पासुरे ॥ २२० ॥
देवता मारे घन संघारे, चार भारे वल्लि जुरं। डक्कंत डक्कं पारि धक्कं, चारि थक्कं चैपुरं ॥
कुहंत पहं बान कुहं, तौन षुहं चच्चलं। बलिराय जग्गं मान मग्गं, भिरे भग्गं अचचलं ॥ २२१॥
४४ पाठान्तरः-दानं । दोय । वांमन । धारिं ॥

• यह रूपक हमारे पास की पुस्तकों में से सं० १६४७ और सं० १७९० और बूंदीवाली में
  नहीं है किन्तु सं० १८५९ की लिखी हुई में है ॥
  ४५ पाठान्तरः-लगै। जुहु । ओसूर । मनि । पैध । विष्ण । पैध । समर । वैध । सम्मवर ॥
  † इस रूपक के छंद के निर्णय को सहज में यों समझ लेना चाहिये कि जिस को इन
  दिनों हरिगीत छंद कहते हैं, वह यह है। उसके नामान्तर इस महाकाव्य के पाठान्तरों से विदित
  ही हैं तथापि The Revd. Joseph Van. S. Taylor B. A. साहब ने इस को गोय नाम से लिखां
  है । इस के चार चरण होते हैं, उनमें से प्रत्येक चरण में दो यति १६+१२ और २८ मात्रा होती
  हैं, जिन में ९+७+१२ पर विश्राम और ८ ताल होते हैं ॥
  ४६ पाठान्तरः-गीता । मालती धुय्यैः । छंद गीतामालती । छंद माधुर्य्यः । छंद गीत मालती ।
  लगेत । लगेत्त । पैदं । पेंध । बांन । वांन । वैधं । इद्रवज्ज । सभ्रयं । कुठंत । तार । भार । कांम ।
  काम । धार । वारं । पार । मुषण । सधै । वांनं । नपरा । विहसंत । ब्योम । सठि । गोम । भिरे ।
  भौमं । देवकीनंद । चले । रजए । बलिराय । बठिय । कठिय । दैव । दठिय । आसुरै । मिलितथ
  सथं लथयथं पारि रषं पासुरै । दैवता । मारै । संघारै । भारै । युरं । जुर । डक्रहकंतडक्रं पारि
  धक्रंहारि चक तैपरं । थ्यक्कं । कुदनं पट्ठं तौनषुटं बांन छुट्टं चवलं । कुंटंत पट्टं तीन युट्टं बान छुट्टं
  चलं । बलिराय जंम मांग भंग भिरैमरां अचलं । बलिराय जगं भिरे मग्गं अंचलं । चौसठि । जोगं ।

२०४ पृथ्वीराजरासौ । [ दसम समय २४
चौसट्टि जोगं करे लोगं, देव लोगं दषण । रुंडंत झुंडं मुंडि सुंडं, चार हुंडं रषण ॥
लग्गंत वानं आन छानं, इंद्रेठानं चाण । भूमी भजानं गरि गुमानं, राज भानं दाषण ॥२२२॥
बलिराडू अगै भूमि मग्गै, भूमि भग्गै पारनं। वरदान रहे बेद पढ़ढ़े, काल कहे कारनं ॥
वामनं रूपं धारि धूपं, अस नूपं दल मक्कं । हुंकार सहं कियं नहं, बेद वहं संमक्कं ॥ २२३॥
धोमंत लग्गं चेवदग्गं, कियं जग्गं कारनं । दिसि दिसिन दौरं कियं सौरं पौरि पौरं धारनं॥
नसि सिष्य भौरं कात्थ्यथोरं, काल कोरंकलककरी । आहुट्ट पेंडं भोमषंडं चोरि कुंडंड परवरी ॥२२४॥
बलि दौरि आयो इंद्र भायौ, बेद गायो बच्चयं । मुचमंगि दानं तिय पुरानं मंडि भानं लच्छयं ॥
बाजिच वायंदेव गायं, बलिसुरायंदिद्वयं । आहुट्ट पग्गं दीनमग्गं, भीर भग्गंसिद्वयं ॥ २२५॥
नाषंत बानं गंग तानं, राज भानं रुक्कयं । चालंत धारं सुक्तसारं, रुक्क धारं सुक्कयं ॥
ढेलंतझारी बारपारी, चञ्चचारी मक्कयं। बलिराडू अग्गंभूमि मग्गं, बत्त सुजग्गंभज्जयं ॥ २२६॥
पाताल पग्गं दान सग्गं, सीस स्वग्गं सज्जयं। भरि पाउभारं धरनधारं, पगडभारं मग्गयं॥
असुरान भञ्जं बलिय गञ्जं, पीठ सज्जं अग्गयं । चंपंत पीठं दाझदीठं, दैतरुठंतारयं ॥ २२७॥

• बंधान बद्धं वरष अद्धं, देव किद्धं सारयं । घर प्ट्टि नटृं मारि सुट्टं स्वग्ग दिठ्ठं पारयं ॥
  रचिश्चटु पष्षंसांष्षलष्षं, धाररष्षंध रयं । चंप्या पयानं चीं कालं, राज भानं भाख्यं ॥ २२८॥
  तुसं सुनाथं रषिनाथं, सब्व सायं पालयं । असुरान भग्गं षेषषग्गं, इंद्र स्वग्गं वासयं ॥
  वामन्न रूपं कला अनूपं, बलिय कूपं चासयं ॥ कूं० ॥ २२९ ॥ रू० ॥ ४६ ॥
  करै । भौग । दैव । सौग । दषण । रुंडंत । झुंडं । मुडि । सुडि । सुडं । रुड । रपण । लगंत । बांन ।
  आंन । छांनं । दृठानं । वाहण । गुमान । भान । दाह । दाहये । बलिराय । आगै । अग्रे । भुमि ।
  मृगैं । मयें । भुमि । पगैं । पगें । गारनं । दरवांन । रहै । वैद । पढै । काल कटे । वामन । रूप ।
  नृपं । दलमझं । हुंकारणदं । शद्धं । कीयं । कीय । सदं । नदं । वैद । वद । वदं । मसमझं । धौमंत ।
  लगं । चैवदग्गं । चेवदग । कीय । जगं । षगं । कारयां । दौर । कीयं । सौर । सिष । भौरं । कत्थि ।
  थौर । काल कोरं । आकुंठ । प्राहुठ । पिंड । भौम । षंड । छोरि । कुंड । परवरी । बलिदौरि
  आयो इद्र भयौ। वछ्यं तिथ । पुरांन । मम्नि । लक्ष्यं । वयं । दिठयं । आहुंठ । आहुठ । पेंडं ।
  मंग । भगं । सद्वयं । नाषंत तान । गंगवानं । भांनं । रुकयं । रुक्यं । बलंत । सुक्ततारं । सुक्क्षपारं ।
  रुक । मुक्यं । ठेलंन । चष । मक्यं । बलिराय । अंग । भुमि । मंग । मगं । वल्लि । जिगं । जगं ।
  भज्यं । पगे । दांन । मगं । अग स्वृगं । सज्यं । धरनं । मंगयं । असु रण । भजं । बलीय । गंञ्जं ।
  गजे । पीर । सजं । अगयं । अग्यं । चपंत । दाघ । दाह । रुषठं । रुठं । पारयं । * यह तुक स० १८५८
  की लिखी पुस्तक मैं तौ है अन्य किसी में नहीं है । आछे । पष । संषिन । सष्षं । रपं । चप्या ।
  पयानं । नही । नहौय । तुसं । सनाथं । रषि । अव । भगं भंग । पंगं । पगं । अग शृगं । वामंनं ।
  रूप । नुपं । नूपं आनूपं । वलीय ॥