न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

१६२ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ १६ कारिकाव्याख्यायां
परस्परपरिहारवत्योर्न समावेशः स्यात् । दृश्यते तावदिदमिति चेत् । गोत्वाश्वत्व-
योरपि न दृश्यते इति का प्रत्याशा ? तथा च गतमनुपलब्धिलिङ्गेनाऽपि । क्वचिदपि
बोधनी ।
म्पकारिणः शिंशपात्वात् कम्पकारिणो वैजात्यमभ्युपगन्तव्यम् , ततश्च कम्पजनकजनकयोः
शिंशपातदवान्तरविशेषयोरसमावेशप्रसङ्गः । तयोरपि परस्पराभावत्वादिति । यद्वा, कार्ययोः
परस्परपरिहारेण स्थितेः सामग्रीविरोध इति तत्कार्ययोरित्यनेनाशङ्कय यदि क्वचित्परस्परपरिहार-
दर्शनेन सामग्रीविरोधमुच्चीय कार्ययोः सर्वदा सर्वत्रासमावेशः कल्प्येत तर्हि कम्पशिंशपयोः कदा-
चिदसमावेशदर्शनात् सर्वदा सर्वत्रासमावेशप्रसङ्ग इति परिहारमाह-तर्हि-इति । दृश्यत इति ।
परस्परपरिहारेऽपि कम्पशिंशपयोः समावेशो दृश्यते न तु गोत्वाश्वत्वयोरिति नाप्रसङ्गाति-
प्रसङ्गाविति । गोत्वाश्वत्वयोरिति । परस्परपरिहारवतोरपि क्वचित्समावेशदर्शनादत्रापि तत्सं-
भावना दुष्परिहरेति । एवं तावज्जनकजनकयोः समावेशाङ्गीकारे सर्वत्र गवाश्वादिविरुद्धसमा-
वेशसंभावना निष्प्रत्यूहं प्रवर्तेत इति स्थितम् । एवं भूमिकामारचय्य तत्र विवक्षितमनुमाना-
भावं निवेशयति-तथा च-इति । कार्यलिङ्गवदनुपलब्धिलिङ्गेनापि गतमिति । तथा चेति
परामृष्टं हेतुं स्पष्टयति-क्वचिदपि-इति । एषा हि बौद्धपरिभाषा अनुपलब्धिरसद्व्यवहारयो-
ग्यत्वं प्रतिबन्धबलेनानुमापयति । प्रतिबन्धश्चानुपलब्धेः सद्ब्यवहारविरोधात्सिद्ध्यति यथाह
न गोत्वमस्ति अश्वत्वादिति गोत्वविरुद्धाश्वत्वोपलब्धिरूपा गोत्वानुपलब्धिर्गोत्वाभावं गमयतीति ।
तत्र यदि विरुद्धयोरपि समावेशः स्यात् तदानुपलब्धेरपि सद्ब्यवहारयोग्यत्वसमावेशसंभवेना-
सद्ब्यवहारयोग्यतया प्रतिबन्धासिद्धेर्गतमनुपलब्धिलिङ्गकमिति । अत एव स्वभावहेतुरपि निरस्त'
प्रकाशः ।
स्थितेरितिमर्थः । दर्शनादर्शनकृत एव समावेशासमावेश इत्याह । दृश्यत इति । यथा तयोर-
न्योन्यपरीहारस्थितयोरपि क्वचित्समावेशस्तथा तादृशयोर्गोत्वाश्वत्वयोरपि समावेशः स्यादित्या-
शङ्क्येतेत्याह । गोत्वेति । गोत्वाश्वतवयोः समावेशे दूषणमाह । तथा चेति । गोत्वाश्व-
त्वयोः समावेशेन विरोधासिद्धौ गोत्वस्याश्वत्वविरुद्धस्योपलब्ध्याऽश्वत्वाभावानुमानं न स्यात् ।
तथा च कार्यलिङ्गकमनुमानं गतमिति प्रागुक्तं, सम्प्रत्यनेनापि गतमित्यर्थः । क्वचिदपीति ।
अन्यत्र समावेशसंशयादिति भावः । एवं च वृक्षं विना शिंशपाऽनुपलब्धिरूपविपक्षबाधकनिश्चयं
शिंशपाया वृक्षस्वभावत्वमपि न निश्चीयेत । शिंशपात्वमपि वृक्षत्वं व्यभिचरेदिति शङ्कायाः स-
जायते । अश्वस्याप्ययं स्वभावो यद्गोत्वपरिहारेणैव जायत इति स्वभावादेव यावत्कार्ययोर्धर्मपरि-
हारनियम इति कुतो धर्मयोः समावेशसम्भव इति भावः । परिहारवत्योरिति । परिहारः
परस्परधर्मयोः कम्पत्वशिंशपात्वयोर्बोध्यः । समावेशः स्यादिति । न च तयोरसमावेशः कम्प
त्वस्य क्रियाधर्मत्वादिष्ट इति वाच्यम् । गुणक्रियाद्रव्याणां भेदस्य तैरनभ्युपगमेन कम्पात्मकशिं-
शपालक्षणक्षणिकव्यक्तौ समावेशस्य सम्भवादिष्टापत्तेरयोगात् ।
कम्पत्वशिंशपात्वयोः समावेशदर्शनात् परस्परपरिहारो न स्वभावः कम्पशिंशपयोः किं तु
सामग्रीसमावेशासमावेशनिबन्धनः । गवाश्वयोस्तु स्वभाव एव समावेशदर्शनात् स्वभावत्यागो
न कस्यापीष्ट इति शङ्कते । दृश्यत इति ।
मनुपलब्धिलिङ्गेनापीति । अनुपलब्धिलिङ्गज्ञापकं यन्न तथा चानुपलब्धिमूलकेनेत्यर्थः ।
गोत्वेनाश्वत्वाभावानुमाने विरोधग्रहो मूलम् तत्रापि गोत्ववत्यश्वत्वानुपलब्धिर्मूलमिति भावः ।

प्रथमस्तबके ] क्षणभङ्गनिरकरणम् । १६३
विरोधासिद्धेः । ततो विपक्षे बाधकाभावात् स्वभावहेतुरप्यपास्तः ।
नन्वस्ति तत् । तथा हि । वृक्षजनकपत्रकाण्डाद्यन्तर्भूता शिंशपासामग्री, सा,
वृक्षमतिपत्य भवन्ती स्वकारणमेवातिपतेत् । एवं, शाखादिमन्मात्रानुबन्धी वृक्ष-
व्यवहारः तद्विशेषानुबन्धी च शिंशपाव्यवहारः, स कथं तमतिपत्याऽऽत्मानमा-
सादयेदिति चेत् । एवं तर्हि शिंशपासामग्र्यन्तर्भूता चलनसामग्री, ततस्तामति-
पत्य चलनादिरूपता भवन्ती स्वकारणमेवातिपतेत् । तथा, शाखादिमद्विशेषानु-
बन्धो शिंशपाव्यवहारस्तद्विशेषानुबन्धी च चलनव्यवहारः । स कथं तमतिपत्या-
त्मानमासादयेदिति तुल्यम् ।
बोधनी ।
इत्याह-ततः-इति ।
तादात्म्येन प्रतिबद्घो हेतुः स्वभावः, यथा शिंशपात्वं वृक्षत्वस्य । कचिदपि विरोधासिद्धाव-
वृक्षेऽपि शिंशपात्वसमावेशसम्भवात्तस्य प्रतिबन्धो नास्तीति । स्वभावहेतोर्विपक्षे बाधकमशङ्कते-
ननु-इति । वृक्षसामग्र्यन्तर्भूता शिंशपासामग्री तदविनाभूता तत्कारणिकेति यावत् । ततश्चा-
वृक्षे वृक्षसामग्र्यभावेन स्वभावसामग्र्यभावाच्छिंशपा न भवति । तेनावृक्षलक्षणे विपक्षेऽपि
शिंशपात्वस्य सामग्र्यभावो बाधकमित्यर्थः । शिंशपाव्यवहारेण वृक्षव्यवहारे साध्येऽप्येतदेव
विपक्षे बाधकमित्याह-एवम्-इति । यदि च शिंशपाव्यवहारो वृक्षव्यवहारमतिपतेत् तत-
स्तयोः सामान्यविशेषभावो न स्यादिति भावः । यद्यप्यत्र कचिदपि विरोधासिद्धौ शिंशपातद्व्य-
वहारयोर्वृक्षतद्व्यवहारातिपातेऽपि न विरोध इत्यपि परिहारः संभवो तथापि परिहारवैभवाद-
न्यथा परिहरति-एवं तर्हि-इति । एवंविधस्य विपक्षे बाधकस्य तुल्यत्वाच्छिंशपात्वावान्तरजा-
तिविशेषेण कम्पकारित्वेन शिंशपात्वानुमानं तद्व्यवहारेण शिंशपाव्यवहारानुमानं प्रसज्येत । न
च तच्छक्यं शिंशपात्वानन्तर्भूतस्य पलाशादेरपि कम्पजनकत्वादिति ।
प्रकाशः ।
स्त्वादित्याह । तत इति ।
विपक्षे बाधकान्तरमाह ।
नन्वस्तीति । तद् = विपक्षे बाधकम् । शिंशपात्वेन वृक्षत्वं साध्यं, वृक्षव्यवहारो वा ?
उभयत्र कार्यकारणभावो विपक्षे बाधक इत्यर्थः । तथा च चलपत्रता शिंशपात्वं, तद्व्यवहारश्च
शिंशपाव्यवहारं न व्यभिचरेदित्याह । एवं तर्हीति । न च शिंशपासामग्र्यन्तर्वर्त्तिन्येव चल-
पत्रतासामग्री, किन्तु तद्भिन्नैवेत्याह ।
ततो विपक्षे बाधकादिति । यद्वान्वयव्यतिरेकेण कार्यकारणभावः शिंशपावृक्षसामग्र्यो
र्गृहीतः, स च सहकारिनियमानादरेण त्वया तिरस्कृतः कुर्वद्रूपत्वेनातीन्द्रियेण कार्यदर्शनैक-
समधिगम्येन कारणता चावृक्षसामग्र्याः कदाचित् क्वचिच्छिंशपोत्पत्तिदर्शनसम्भावनयाऽवृक्षसामग्री
साधारणतया सम्भाविता सत्यवृक्षमूलभूतामपि शिंशपां सम्भावयतीत्यत इति ततः शब्दार्थः ।
उक्तयुक्त्या विरुद्धजातीनां समावेशशङ्कायां कार्यकारणभावमात्रोच्छेदसम्भावनात् इति चार्थः ।
स्वभावहेतुरिति । वृक्षत्वानुमापकत्वेन सम्प्रतिपन्नस्य वृक्षस्वभावशिंशपात्वस्य व्यभिचार-
शङ्कयाऽनुमापकत्वासम्भवात् ।
शिंशपेति । शिंशपादीत्यर्थः । चलनादिसामग्रीति । त्वन्मतप्रसिद्धेति शेषः । अति-
पत्येति । शिंशपात्मकचलनस्थले प्लक्षसामग्र्या प्लक्षात्मकचलनस्थले शिंशपासामग्र्या अति-
पतनेऽपि यथा चलनरूपताया आत्मलाभः, तथा वृक्षसामाग्र्यतिपातेऽपि शिंशपाया आत्मलाभः
२५ न्या० कु०

१६४ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ १६ कारिकाव्याख्यायां
नोदनाद्यागन्तुकनिबन्धनं चलनत्वं, न तु तद्विशेषमात्राधीनमिति चेत् । यदि
नोदनादयः स्वभावभूतास्ततस्तद्विशेषा एव, अथास्वभावभूतास्ततः सहका-
रिण एव, ततस्तानासाद्य निर्विशेषैव शिंशपा चलनस्वभावानारभते इति,
तथा च कुतः क्षणिकत्वसिद्धिः ? । स्वभावभूता एवागन्तुकसहकार्यनुप्रवेशाद्भव-
न्तीति चेत् । एवन्तर्हि वृक्षसामग्र्यामागन्तुकसहकार्यनुप्रवेशादेव शिंशपाऽपि
जायते इति न कश्चिद्विशेषः । एवमेतत्, किन्तु शिंशपाजनकास्तरुसामग्रीमुपा-
दायैव, चलनजनकास्तु न तामेव किन्तु मूर्त्तमात्रम्, तथा दर्शनादिति चेत् ।
बोधनी ।
नोदनादि-इति । यथा वृक्षसामग्रीविशेषः शिंशपासामग्री, नैवं शिंशपासामग्र्यन्तर्भूता कम्प-
सामग्री, किन्तु नोदनाभिघाताद्यागन्तुकहेतुकत्वाच्चलत्वस्य शिंशपात्वातिपातेऽपि न कश्चिद्विरोध
इति । एतद्विकल्प्य निराचष्टे-यदी-इति । किं नोदनादयो भवन्मतानुरोधेन शिंशपास्वभावभूता
भवेयुः, अस्मन्मतानुरोधेनास्वभावभूता वा ? पूर्वत्र शिंशपाविशेषा एव नोदनादयः, अशिशपायाः
शिंशपास्वभावत्वायोगात्; तत्र च पूर्वोक्तं शिंशपातुल्यत्वं तदवस्थमेव । उत्तरत्र कम्पजनने
शिंशपायाः सहकारिणो नोदनादयः स्युरिति । सन्तु सहकारिणः का नो हानिरित्यत्राह-ततः-
इति । निर्विशेषैव जातिभेदं व्यक्तिभेदं विनेति यावत् ; चलस्वभावान्=चलनात्मकान् स्वभा-
वान् धर्मान्, चलनात्मिकाः क्रिया इत्यर्थः । पुनः शङ्कते-स्वभावभूताः-इति । स्वभावभूताः=
शिंशपायाः स्वभावभूता एव नोदनादयः ते चागन्तुकनोदकादिसहकारिसंनिधानाधीनजन्मानः,
ततश्चागन्तुकसहकार्यनुप्रवेशाच्चलनजननस्वभावं शिंशपान्तरं जायत इति क्षणिकत्वं सिद्ध्यति,
सिद्ध्यति चाशिंशपाया अपि चलद्रूपत्वं नोदनाद्यागन्तुकसहकारिणां पलाश्यादावपि संभवादिति ।
तर्हि शिंशपाया अपि वृक्षातिपातः स्यादित्याह-एवं तर्हि-इति । शङ्कते-एवम्-इति । एव-
मविशेषे सत्येतत्त्वदुक्तं स्यात् , किंतु विशेषोऽस्तीत्यर्थः । यथा वृक्षसामग्र्यामागन्तुकशिंश-
पाबीजत्वादिसहकार्यनुप्रवेशात् शिंशपोत्पत्तिरित्येतत्सत्यं, तथाप्ययं विशेषोऽस्तीति तमेव विशे-
षमाह-शिंशपा-इति । उपादायैव शिंशपा जनयन्तीति शेषः । न तामेव शिंशपासामग्री-
मुपादायैव चलत्वं जनयन्ति किन्तु मूर्त्तमात्रमुपादाय, पलाशादीनामपि कम्पदर्शनात् । शिंश-
पासामग्री तरुसामग्रीं न व्यभिचरति, चलसामग्री तु शिंशपासामग्रीं व्यभिचरतीति विशेष
प्रकाशः।
नोदनेति । नोदनादयः किं {शिंशपाविशेषा एव, तद्विशेषजनका वा ? द्वयमपि नास्ती-
त्याह । यदीति । तथा च तेषां तथाभूतानामेव शिंशपान्व्यभिचारे शिंशपा वृक्षं व्यभि-
चरेदिति भावः । ननु सदृशरूपेषु उपादानकारणेषु सत्सु सम्भूयमात्रकारिणो नोदनादय
इत्यत आह । अथेति । भावस्य समर्थैकस्वभावत्वेऽपि कार्यकारणकरणयोः सहकारिलाभा-
लाभप्रयुक्तत्वात् प्रसङ्गतद्विपर्यययोरभावे प्रतिबन्धासिद्धेरनुमानात् कुतः क्षणिकत्वमित्याह ।
तथा चेति । शिंशपायाः स्वभावभूता अपि नोदनादय आगन्तुकसहकार्यनुप्रवेशाज्जाय-
मानाः शिंशपां विना भविष्यन्तीत्याह । स्वभावति । एवं वृक्षस्वभावभूता शिंशपाऽऽ-
गन्तुकसहकारिवशेन जायमाना वृक्षं विनाऽपि स्यादिति गूढाशय आह । एवं तर्हीति । आश-
यमविद्वान् शङ्कते । एवमिति । किन्विति । आगन्तुका अपि तद्व्याप्या एवेत्यर्थः ।
प्रकाशिका।
नोदनादय इति । संयोगस्यानङ्गीकारात् सकम्पशिंशपापूर्ववर्त्तिशिंशपा नोदनपदेनोच्यते ।

प्रथमस्तवके ] क्षणभङ्गनिराकरणम् । १६५
मैवम्। कम्पजनकाः शिंशपाजनकविशेषा अपि सन्तस्तानतिपतन्ति, न तु
वृक्षजनकविशेषाः शिंशपाजकास्तानिति नियामकाभावात् । शिंशपाजनकास्त-
द्विशेषा एव कम्पकारिणस्तु न तथा, किन्त्वागन्तवः सहकारिण इति चेत् ।
एवं तर्हि तानासाद्य सदृशरूपा अपि केचित् कम्पकारिणोऽनासादितसहकारि-
णस्तु न तथा, तथा च तद्वा तादृग्वेति न कश्चिद्विशेषः स्यात् । तस्माद्विरुद्धयो-
बोधनी ।
इत्यर्थः । निराकरोति—मैवम्-इति । विशेषा एव केचित्स्वपरसामान्यं व्यभिचरन्ति केचि-
न्नेति न नियमहेतुरस्तीति । दर्शनं त्वन्यत्र नोदनादीनामस्वभावभूतानामेव सहकारित्वादुपप-
न्नमिति भावः । एवं नोदनादीनां स्वभावत्वे दूषिते प्रामाणिकं सहकारिवादमगत्यावलम्बते—
शिंशपा-इति । तद्विशेषा एव=वृक्षजनकविशेषा एव, तथा=शिंशपाया एव जनकविशेषाः, ततश्च
सिद्धः कम्पशिंशपयोर्विशेष इति पूर्वोक्तमेव निराकरणं स्मारयति—एवं तर्हि-इति । सदृश-
रूपा=जातिभेदसामर्थ्यविरहिण इत्यर्थः । न तथा-न कम्पकारिण इत्यर्थः । जात्यभेदेऽपि व्य-
क्तिभेदादेव सिध्यति क्षणिकत्वमित्यत्राह—तथा च-इति । एकजातीयस्यैव सहकारिलाभात् कार्य-
जनकत्वाङ्गीकारे सति पूर्वैव शिंशपाव्यक्तिः सहकारिसंनिधानात् कम्पहेतुर्वा भवेत् , स्वोत्पत्त्य-
नन्तरमेव न दृष्टा पूर्वव्यक्तिः, तज्जातीया तत्संतानान्तःपातिनी त्वन्या सहकारिसमवधानात्
कार्यजननीह भवेदित्यत्र न कश्चिद्विशेषः उभयत्रापि सहकार्यायत्तत्वात्कार्यकारणस्य; तथा च न
क्षणिकत्वसिद्धिरिति । तदेवं विरुद्धयोरेव क्वचित्समावेशे क्वचिदपि विरोधासिद्धेर्विपक्षे बाधका-
भावात् स्वभावहेतुर्न सिध्यतीत्युक्ते तस्य विपक्षे बाधकाशङ्कथ यया तन्न सिध्यति तथोक्तम् ।
इदानीं प्रकृतमुपसंहरति-तस्मात्-इति । ननु नीलमुत्पलं चलतीत्यादौ विरुद्धानामपरापरभूता-
नामेव नीलत्वादिसामान्यादीनां समावेशो दृश्यते । न च तत्र परापरभावः, नीलस्य परत्वे रक्त-
मुत्पलं न स्यात् , उत्पलस्य परत्वे नीलं नीलीपुष्पं न स्यात् , न च नास्ति विरोधः ? कुर्वत्त्व-
प्रकाशः ।
तामेव=शिंशपासामग्रीमेवेत्यर्थः । आशयमुद्घाटयति । कम्पजनका इति । शिंशपाजन-
कानां कारणानां विशेषाः । तान्=शिंशपाजनकान् , वृक्षजनकानां कारणानां विशेषाः । तान् =
वृक्षजनकानित्यर्थः । तद्विशेषाः=वृक्षजनकविशेषा इत्यर्थः । एवं तहीति । तजातीय एव सह-
कारिलाभालाभाभ्यां कार्यजननाजनने इतिकुतः क्षणिकत्वमित्यर्थः । वैजात्यनिराकरणमुपसंहरति ।
स्यादिति भावः । कम्पजनका इति । अस्मन्मते चलनं नोदनं मूर्त्तद्रव्यं च परस्परं भिन्नं सह-
कारिषादश्वास्तीति शिंशपासामान्यन्तर्भूता चलनसामग्री सम्भवति । तव तु मते शिंशपैव
चलनात्मिका उत्तरव्यक्तिः, शिंशपैव नोदनात्मिका पूर्वव्यक्तिरिति चलनकार्य प्रति कुर्वद्रूपत्वविशे-
षापन्ना नोदनात्मिका शिंशपैव कारणमिति चलनसामग्री शिंशपासामान्यन्तर्भूतैव भवतीति
कम्पजनकाः शिंशपाजनकविशेषतया केनचित् प्लक्षादिजनकविशेषतया शिंशपादिकम्पमात्रदर्शि-
ना गृहीता अपि कार्ये शिंशपाद्यात्मककम्पे वैजात्यस्य त्वयानङ्गीकारात् । कम्पसामान्यजनकाः
प्लक्षात्मककम्पकार्यजननस्थले पश्चाद् दृष्टे शिंशपाजनकविशेषानतिपतन्तीत्यभ्युपेयम् । तथा
वृक्षशिंशपास्थले कुतो न स्यात् दर्शनं नियामकमिति चेत् , तत्र न द्रक्ष्यते इत्यत्र का प्रत्याशे-
त्यस्योक्तप्रायत्वादिति भावः । अथ न्यायमते कथमेवं न शङ्केति चेन्न । व्यभिचारादर्शनसहकृ-
तेनान्वयव्यतिरेकेण दृष्टजात्यवच्छेदेन कार्यकारणभावे परिच्छिन्ने तज्जातिविरहानिबन्धनत्वाद-

१६६ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ १६ कारिकाव्याख्यायां
रसमावेश एव, समाविष्टयोश्च परापरभाव एव । अनेवम्भूतानां द्रव्यगुणकर्म्म-
दिभावेन उपाधित्वमात्रम् । तेषान्तु विरुद्धानां न समावेशो व्यक्तिभेदात् । जाती-
बोधनी ।
बीजत्वयोर्विरोधप्रसङ्गात्, तत्कथमयं नियम इत्याह - अनेवम्-इति । अनेवंभूतानां विरोधे
सति समाविष्टानां समावेशे सत्यपरापरभूतानां च द्रव्यगुणकर्म्मस्वरूपेणोपाधित्वमात्रं, न सामा-
न्यरूपेण समाविष्टत्वम् । तथा हि नीलगुणयोगात् नीलमुत्पलं न तु नीलत्वयोगात्, तथा द्रव्य-
सम्बन्धाद् द्रव्यं नीलं न तु द्रव्यत्वयोगादिति । एवं चलनयोगात् चलं न तु चलत्वयोगादिति ।
जात्यात्मकानां तु सामान्यानां विरोधे सति न समावेश इतोमं तात्पर्यगोचरमर्थं पृथक्कृत्याह-
तेषां तु-इति । कुत इत्यत आह-व्यक्तिभेदात्-इति । सामान्यव्यञ्जकानामाश्रयाणां भेदा-
दिति । मियन्तां व्यञ्जकानि किमायातमसमावेशस्य तत्राह-जातीनाम्-इति । व्यक्त्याश्रय-
त्वाज्जातीनां तद्भेदेन तदाश्रयाणां जातीनां च न समावेशः । तस्माद्विरुद्धानां नीलत्वोत्पलत्व-
चलत्वादीनां गुणद्रव्यकर्म्मव्यक्तिसमवेतत्वेन नैकव्यक्तिसमावेशः, समाविष्टानां गुणादिव्यक्तीनां
न विरोध इत्यर्थः । मा भूत्तर्हि कुर्व्वत्त्वबीजत्वयोः समावेश इत्यत्र न वैजात्यं विनेत्येतदेव स्मा-
प्रकाशः
तस्मादिति । अनेवमिति । येषां न विरोधो न वा परापरभावः, तेषां सहभावमात्राद्
व्यवस्थितानां भूतत्वकार्य्यत्वमूर्त्तत्वानां द्रव्यादिभावेन द्रव्यादिरूपतया उपाधिमात्रत्वं, न तु
जातिरूपत्वमित्यर्थः ।
ननु द्रव्यत्वगुणत्वादीनां कथमित्यत आह । तेषामिति । तेषां द्रव्यत्वादीनां कुतो न
समावेश इत्यत आह । व्यक्तिभेदात्=व्यञ्जकाश्रयभेदादित्यर्थः । एतदेव स्पष्टयति । जातीनां
प्रकाशिका ।
कम्पभिन्नशिंशपाजनककारणं वेत्यर्थः । न जातिरूपत्वमिति । ननु परस्परात्यन्ताभाव-
समानाधिकरणयोरेकत्र समावेशे तदतज्जातीयताविरोधभङ्ग एव विपक्षबाधकः । साध्योपा-
ध्योरपि तादृशयोः समावेशे समान एवेति कथं नोपाधिसङ्कर्य्यं दोषाय । अत्राहुः । उपाधिः पर-
म्परासम्बन्धेन जातिरेवेत्युपाधिविरोधः परम्परासम्बन्धेन जातिविरोध एव पर्य्यवसितः स चा-
संभवी परम्परासम्बन्धेन सर्वजातीनां सर्वत्र वृत्त्या विरोषोदाहरणाभावात् । एवञ्च साक्षात्सम्ब-
न्धेनैव तदतज्जातीयत्वं विरुद्धत्वं न तु परम्परासम्बन्धेनापीति जात्योरेव तादृशयोन सहभावो
न तूपाध्योरपीति । न चैवं घटाभावत्वपटाभावत्वयोरपि समावेशः स्यादिति वाच्यम् । केनचित्
सम्बन्धेन विरोधसिद्धावपि सामान्यतः परम्परासम्बन्धेन विरोधासिद्धेः । स च विरोधप्रयोजकी-
भूतः सम्बन्धः प्रतीतिबलकल्पनीय इति । जात्योस्तु तादृशयोः समवायेन सामान्यत एव विरोध
कारणत्वस्यान्यत्र परिच्छेदसम्भवात् । अधिकाशङ्काया व्याघातेन प्रागेव निरस्तत्वात् । तव तु
मते सहकारिवादानभ्युपगमात् , जातेः कारणतायामिव तद्विरहस्याकारणतायामप्यप्रयोजकत्व-
प्रसङ्गात् । प्रयोजकतया कल्पितस्य कुर्व्वद्रूपत्वस्याभावोऽन्यजातीये प्रत्यक्षेण न हि निश्चयः कार्य्या-
भावेनैव तन्निर्णये परस्पराश्रयप्रसङ्गात् । अन्यजातीयात् कार्य्योत्पत्तिसम्भामनाया दुर्वारत्वादिति ।
अनेवम्भूतानाम् = भूतत्वमूर्त्तत्वकार्य्यत्वादीनामित्यर्थः । विरुद्धानाम् = परस्परपरि-
हारवताम् । व्यक्तिभेदात् = व्यञ्जकाश्रयभेदात् ।

प्रथमस्तबके ] क्षणभङ्गनिराकरणम् । १६७
नाञ्च भिन्नाश्रयत्वात् । तथा च कुतः क्षणिकत्वम् ? । वैजात्याभ्युपगमे च कुतोऽ-
नुमानवार्त्ता ? । मा भूदनुमानमिति चेन्न । तेन हि विना न तत् सिद्ध्येत् । न हि
क्षणिकत्वे प्रत्यक्षमस्ति । तथा निश्चयाभावात्, गृहीतनिश्चित एवार्थे तस्य प्रामा-
ण्यात्, अन्यथाऽतिप्रसङ्गात् ।
ननु वर्त्तमानः क्षणोऽध्यक्षगोचरः । न चाऽसौ पूर्वापरवर्त्तमानक्षणात्मा ।
ततो वर्त्तमानत्वनिश्चय एव भेदनिश्चय इति चेत् । किमत्र तदभिमतमायुष्मतः ?
यदि धर्म्येव नीलादिर्न किञ्चिदनुपपन्नम् । तस्य स्थैर्य्याऽस्थैर्य्यसाधारण्यात् । अथ
धर्मः । तद्भेदूनिश्चयेऽपि धर्मिणः किमायातम् ? तस्य ततोऽन्यत्वात् । वर्त्तमाना-
बोधनी ।
रयति-तथा च-इति । अस्तु तर्हि समावेश इत्याशङ्क्य महता प्रबन्धेनोपपादितमनुमानभ-
ङ्गमपसंहरति-वैजात्य-इति । विना तेन न तत्सिद्धिरित्येतच्छङ्कापूर्वकं व्याचष्टे-मा भूत्-
इति । कुतः प्रमाणान्तरात् तस्य क्षणिकत्वसिद्धिरिति । ननु प्रत्यक्षमेव तत्र प्रमाणमित्यत्र नाध्यक्षं
निश्चयं विनेत्येतदुत्तरयति-न हि-इति । क्षणिकमेतदिति निश्चयस्य विकल्पस्याभावादिति ।
मा भूद्विकल्पः, निर्विकल्पकमध्यक्षं तत्र प्रमाणमित्यत्राह-गृहीत-इति । निर्विकल्पकेन गृहीते
विकल्पिते चार्थे तस्य प्रत्यक्षस्य प्रामाण्यादिति विपर्यये बाधकमाह-अन्यथा-इति ।
यद्यनिश्चित एवार्थे प्रत्यक्षं प्रमाणं स्यात् किमिति वह्निक्षणिकत्व एव तत्प्रमाणं न स्यात् इति
चोदयति-ननु-इति । द्वितीयप्रत्यक्षं तावद्धर्मिणं घटोऽयमिति वर्त्तमानत्वविशिष्टमेवाव-
गाहते, वर्त्तमानस्य चातीतानागतात्मकत्वविरोधात् । तेन वर्त्तमानत्वं निश्चाययदेव प्रत्यक्षं
धर्मिणः पूर्वापराभ्यां भेदं निश्चाययतीति क्षणिकत्वे प्रमाणमिति विकल्पं दूषयितुं पृच्छति-
तत्त्-इति । तद् वर्त्तमानत्वं किमित्यभिमतं, किं नीलादिधर्मिस्वरूपमेव, अथवा तद्धर्म कालविशेष-
संबन्ध इति भावः । द्वितीये दूषणमाह-अथ-इति । तस्य वर्त्तमानत्वधर्मस्यातीतानागतत्वाभ्यां
भेदनिश्चयेऽपि धर्मिणो नीलादेर्न भेदः सिध्यति । तस्य धर्मिणस्ततो धर्मादन्यत्वादिति । बौद्धः
स्वाभिसन्धिमुद्घाटयति । वर्त्तमान-इति । न वयं धर्मिमात्रनिश्चयाद्धर्मभेदनिश्चयाद्वा धर्मिणो
प्रकाशः ।
चेति । द्रव्यादिव्यक्तिगतत्वेनैकाश्रयत्वाभावादित्यर्थः । तथा चेति । परापरभावाभावेन वैजा-
त्याभावादित्यर्थः । तथापि तत्स्वीकारे दण्डमाह । वैजात्येति । तथेति । नीलमिदमितिवत्
क्षणिकमिति निश्चयाभावादित्यर्थः । तथाप्यध्यक्षं निर्विकल्पकं तथा स्यात् तत एव प्रकृतसिद्धेरि-
त्यत आह । गृहीतेति । निर्विकल्पकस्य सविकल्पकोन्नेयत्वात् तदसिद्धौ निर्विकल्पकसत्तायां
मानाभावादित्यर्थः ।
नन्वयं घट इत्यनुभवोऽस्ति । स च घट इति धर्मिणम्, अयमिति वर्त्तमानत्वं विषयीक-
रोतीति वर्त्तमानत्वनिश्चय एव क्षणिकत्वनिश्चय इति तद्गृह्णीतमध्यक्षमस्त्येवेत्यत आह ।
नन्विति । वर्त्तमानत्वं किं घट एव, तद्धर्मो वा ? आद्ये तदवच्छिन्न एव कालस्तस्य वर्त्त-
मानः कालः स च तस्य स्थैर्येऽपि सम्भवति, एकक्षणात्मकत्वं तस्य घटस्यासिद्धमेव । अन्त्ये,
प्रकाशिका ।
इति । वर्त्तमानत्वनिश्चय एवेति । अतीतानागतक्षणागोचरं क्षणगोचरं प्रत्यक्षमेव क्षणिकत्वे
मानमिति भावः । एकक्षणात्मकत्वमिति । परमसूक्ष्माणां क्षणानामप्रत्यक्षत्वात् स्थूल एव
कालोपाधिर्वर्त्तमानतया प्रत्यक्षे भासत इत्युपेयम् । तादृशी च सा स्थैर्य्येऽसाधारणीति भावः । ननु
गृहीतेति । निर्विकल्पकविषयेत्यर्थः । निश्चितेति = सविकल्पकविषयेत्यर्थः ।

१६८ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनोयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ १७ कारिकावतरणिकायो
वर्त्तमानत्वमेकस्य विरुद्धमिति चेत् । यदि सदसत्त्वं तत् , तन्न । अनभ्युपगमात् ।
ताद्रूप्येणैव प्रत्यभिज्ञानात् । सदसत्संबन्धश्चेत्, किमसंगतं ? ज्ञानवत्तदुपपत्तेः ।
क्रमेणानेकसंबन्ध एकस्यानुपपन्न इति चेत् । न । उपसर्पणप्रत्ययक्रमेणैव तस्याऽ-
प्युपपत्तेः । प्रत्यभिज्ञानमप्रमाणमिति चेत् । अस्ति तावदतो निरूपणीयं, क्षण-
प्रत्ययस्तु भ्रान्तोऽपि नास्तीति विशेषः ॥ १६ ॥
स्यादेतत् । मा भूदध्यक्षमनुमानं वा क्षणिकत्वे, तथापि सन्देहोऽस्तु । एतो-
बोधनी ।
भेदं ब्रूमः, किन्तु वर्त्तमानत्वावर्त्तमानत्वलक्षणविरुद्धधर्मसंसर्गादिति दूषयति-यदि-इति । सद-
सत्त्वरूपं तावद्वर्त्तमानत्वावर्त्तमानत्वमेकस्य धर्मिणो नाभ्युपगच्छाम इति । कुत इत्याह-
ताद्रूप्येण-इति । शङ्कते-सदसत्-इति । सता वर्त्तमानेन कालेन संबन्धो वर्त्तमानत्वम् ,
असताऽतीतेनानागतेन वाऽवर्त्तमानत्वमिति किमसंगतमिति । यथा प्रत्यभिज्ञानमेकमेव वर्त्तमा-
नत्वं सच्च विषयीकरोति असच्चातीतत्वम् , यथा वा अघटं भूतलमिति ज्ञानं भावाभावौ,
तथैक एव धर्मो सदसद्भ्यां संभन्त्स्यते, को विरोध इति । नन्वस्तु युगपदेकस्यानेकसंबन्धो न
तु क्रमेण, तथा हि यद्येकसम्बन्धक्षणे भावः संबन्धन्तरेणापि संबद्धुं समर्थः, तर्हि तदानीमेव
तेनापि संबध्येत, समर्थस्य क्षेपायोगात् । असमर्थश्चेन्न पश्चादपि । तदन्यदेव पश्चात्संबध्यत
इति सिद्धः क्षणभङ्ग इत्याशयेन शङ्कते क्रमेण-इति । प्रत्यभिज्ञया तावदेकत्वं प्रतीयत इत्युक्तं, न
चैकस्यानेकसंबन्धोऽनुपपन्न इति केवलमत्र सम्बन्धक्रमे कारणं वक्तव्यं, तच्च संबन्धिसन्नि-
धापकानां क्रम एवेत्याह-उपसर्पण-इति । ननु प्रत्यभिज्ञायाः प्रामाण्ये सति सर्वमेतदेवं
स्यात् , तदेवासिद्धमित्याह-प्रत्यभिज्ञानम्-इति । मा भूत् प्रामाण्यसिद्धिस्तथापि भवन्तं वि-
जयामह इत्याह-अस्ति तावत्-इति । स्थैर्यसाधकं प्रत्यभिज्ञानं तावदस्ति, अन्यथा धर्मिण
एवासिद्धौ तत्राप्रामाण्यविधानायोगात् । तेन धर्ममात्रप्रामाण्यमेव तस्य निरूपणीयम् । क्षणि-
कत्वे तु प्रमाणाभासोऽपि नास्तीति ॥ १६ ॥
एवं सौगतसमयसिद्धक्षणिकत्वावलम्बिनि चार्वाकस्य प्रत्यवस्थाने दूषिते स एवान्यथा प्रत्य-
वतिष्ठते-स्यादेतत्-इति । न खलु क्षणिकत्वे प्रमाणाभावमात्रेण स्थिरत्वं सिद्ध्यति किन्तु संदेह
एव, तथापि भूतचैतन्यसंभावनया न तद्व्यतिरिक्तश्चेतनः सिद्ध्यतीत्युच्यत इति । किमयं सन्देहः
प्रकाशः ।
धर्मभेदेऽपि न तद्धर्मिभेद इत्याह । किमत्रेति । ताद्रूप्येणैवेति । द्वितीयादिक्षणेऽपि प्रत्य-
भिज्ञानाद् वर्त्तमानत्वमेवेत्यर्थः । ननु पूर्व्वापराभ्यां सदसत्क्षणाभ्यां सम्बन्ध ॰एकस्य विरुद्ध
इत्याह । सदसदिति । सदसदद्विषयकज्ञाने तदुभयसम्बन्धो यथा न विरुद्ध्यते तथा बाह्येऽ-
पीत्याह । ज्ञानवदिति । ज्ञाने तदुभयसम्बन्ध एकदैवेति न विरुद्धः । क्रमिकस्तु विरुद्ध इत्या-
ह । क्रमेणेति । तत्सम्बन्धकारणक्रमादेव सोऽप्यविरुद्ध इत्याह । उपसर्पणेति । प्रत्ययः=कार-
णम् । ताद्रूप्येणैव प्रत्यभिज्ञानादित्याक्षिपति । प्रत्यभिज्ञानमिति । विरुद्धधर्मवद्विषयत्वादिति
भावः । परिहरति । अस्तीति । प्रमाणत्वाप्रमाणत्वाभ्यामिति शेषः । वस्तुतो विरुद्धधर्माध्यासा-
भावात् प्रमाणत्वमपि निरूपितमेवेति भावः । तदनेन स्थैर्ये प्रमाणमुक्तम् ॥ १६ ॥
प्रकाशिका ।
सम्बन्धकारणेति व्याख्यानं प्रत्ययेति मूलविरुद्धमत आह । प्रत्ययः कारणमिति । प्रत्यभिज्ञा-
नमप्रमाणमित्यत्र हेतुं पूरयति । विरुद्धेति । सन्देहेऽपि स्थैर्यसिद्धिरित्येत आह * वस्तुत
इति । विरुद्धयोरसंसर्गात् संशयोश्चाविरोधादिति भावः ॥१६॥

प्रथमस्तबके ] क्षणभङ्गनिराकरणम् । १६४
वताऽपि सिद्धं समीहितं चार्वाकस्येति चेत् । उच्यते—
स्थैर्येदृष्ट्योर्न सन्देहो न प्रामाण्ये विरोघतः ॥
एकतानिश्चयो येन क्षणे तेन स्थिरे मतः ॥ १७ ॥
न हि स्थिरे तद्दर्शने वा स्वरसवाही सन्देहः । प्रत्यभिज्ञानस्य दुरपह्नव-
त्वात् । नापि तत्प्रामाण्ये, स हि न तावत् सार्वत्रिको, व्याघातात् । तथा हि ।
प्रामाण्यासद्धौ सन्देहोऽपि न सिद्ध्येत्, तत्सिद्धौ वा तदपि सिद्ध्येत् । निश्चय-
बोधनी ।
स्थैर्य्ये ? तद्दर्शने वा दर्शनप्रामाण्ये वा ? तत्रापि प्रामाण्यमात्रे किं वा प्रत्यभिज्ञानप्रामाण्ये ?
तत्रापि सर्वत्र प्रकृते वेति ? तत्र न प्रथमद्वितीयावित्याह—स्थैर्येदृष्ट्योरिति । प्रत्यभिज्ञा-
नस्य दुरपह्नवत्वादिति भावः । न तृतीय इत्याह—न प्रामाण्ये-इति । अनेकप्रमाणाधीन-
त्वात् सन्देहस्य प्रामाण्यमात्रासिद्धौ संदेहो न सिद्ध्येत् । तत्सिद्धौ न प्रामाण्यमात्रासिद्धिरिति
संदेहसिद्धिप्रामाण्यमात्रासिद्धयोः परस्परव्याघातात् । नापि चतुर्थपञ्चमावित्याह—एकता-इति ।
येन विरुद्धधर्मसंसर्गविरहेण क्षणैकत्वग्राहिणः प्रत्ययस्य प्रामाण्यं निश्चित्य क्षणिकस्य भावस्यैकत्वं
निश्चितोषि तेनैव स्थिरमपि भावं निश्चिनुया इति व्याचष्टे—न हि-इति । यद्यपि वादिविप्रति-
पत्तेराहार्य्यः संदेहः, तथापि न स्वरूपतः स्थैर्य्ये तद्दर्शनसद्भावे वा सन्देहोऽस्ति । प्रत्यभिज्ञानस्य
विषयतः स्वरूपतश्च दुरपह्नवत्वादिति । सामान्यतो विशेषतश्च ज्ञानात् प्रामाण्यसंदेह इत्यपि
नास्तीत्याह—नापि-इति । तत्र सामान्यसंदेहनिराकरणहेतुतया विरोध इत्येतद्व्याचष्टे—
स हि-इति । सर्वज्ञानप्रामाण्यविषयस्तावन्न संदेहः संभवतीति व्याघातमेवाह-तथाहि-
इति । संदेहग्राहकज्ञानस्य प्रामाण्यसिद्धेः सन्देहोऽपि सिद्ध्येत् तस्य सन्देहस्य सिद्धौ तदपि
प्रामाण्यमपि सिद्ध्येदिति कृत इत्यत आह—निश्चयस्य-इति । सन्देहस्वरूपनिश्चयस्य सन्दे-
हग्राहिज्ञानप्रामाण्याधीनत्वादिति निश्चयवत्तस्य तदधीनत्वादिति केचित्पठन्ति । तत्रायमर्थः-
प्रकाशः ।
सिद्धमिति । क्षणिकत्वसन्देहेऽपि चार्वाकमतसिद्धेरित्यर्थः । अत्र सन्देहः स्थैर्ये, तद्दर्शने
वा, प्रामाण्ये वा ? तृतीयेऽपि प्रामाण्यमात्रे, प्रत्यभिज्ञानप्रामाण्ये वा ? । नाद्यावित्याह । स्थैर्येति ।
प्रत्यभिज्ञानानुव्यवसायाभ्यां स्थैर्यतज्ज्ञाननिश्चयादित्यर्थः । वादिविप्रतिपत्त्या सन्देहो न स्वारसिक
इति भावः । न तृतीयः । कचिदपि प्रामाण्याप्रसिद्ध्या तत्कोटिकसंशयस्याप्यभावादित्याह । न
प्रामाण्य इति । न चतुर्थः । एकत्र क्षणे येन विरुद्धधर्मसंसर्गाभावेनैकत्वनिश्चयस्तेनैव स्थिरेऽपि
तन्निश्चयादित्याह । एकतेति । तथा हीति । सन्देहीत्यनुव्यवसायमानकत्वात् तस्येत्यर्थः । तत्सि-
द्धौ=सन्देहसिद्धौ । तदपि=प्रामाण्यम् । निश्चयस्येति । निश्चयस्य सन्देहाधीनत्वात् सन्देहव्या
प्रकाशिका ।
यथार्थुतमूलावष्टम्भेनाह । क्षणिकत्वसन्देह इति । ननु यदि स्थैर्य्ये न सन्देहः तदा
विचारप्रवृत्तिरेव कथमित्यत आह । वादेति । तथा च विप्रतिपत्तिजन्मा आहार्य्य एव संशयो
विचाराइम् । अत एव मूले न स्वरसवाही सन्देह इत्युक्तमिति भावः । संशयस्यापीति ।
अनुव्यवसायप्रामाण्ये च न प्रामाण्यमात्रे सन्देह इति भावः । निश्चयस्य निधायकप्रामाण्यनिश्च-
मकरन्दः ।
क्षणिकत्वसन्देहेऽपीति । स्थैर्यासिद्ध्या चार्वाकाऽऽकाङ्क्षितसिद्धेरित्यर्थः । वादीति ।
स्वारसिकस्यैवात्र निषेध्यत्वात् । अत एवोक्तं मूले, "न स्वरसवाही सन्देह" इति ॥ १७-१८॥
न सिद्ध्येत् । सिद्धिमात्रस्य प्रमाणाधीनत्वात् ।

२०० व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ १७ कारिकाव्याख्यायां
स्य तदधीनत्वात् । कोटिद्वयस्य चाङ्गत्वस्यानुपस्थाने कः सन्देहार्थः ? तद्दर्शने च
कथं सर्वथा तदसिद्धिः ? ।
एतेनाप्रामाणिकस्तद्व्यवहार इति निरस्तम् । सर्वथा प्रामाण्यासद्धौ तस्याप्य-
सिद्धेः । प्रकृते प्रामाण्यसन्देहो लूनपुनर्जातकेशादौ व्यभिचारदर्शनादिति चेत्। न
एकत्वनिश्चयस्य त्वयाऽपीष्टत्वात् । अनिष्टौ वा न किञ्चित् सिद्धयेत् । सिद्धयतु
यत्र विरुद्धधर्मविरह इति चेत्, तेनैव स्थिरत्वमपि निश्चीयते । स इह सन्दि-
द्यत इति चेत्, तुल्यमेतत् क्वचिन्निश्चयोऽपि कथञ्चिदिति चेत्, समः समाधिः॥१७॥
बोधनी ।
यथा निश्चयः प्रामाणाधीनस्तथा संदेहोऽपीति । इतश्च सर्वथा प्रामाण्यासद्धौ सन्देहो न सिद्ध्ये-
दित्याह—कोटिद्वयस्य-इति । निदर्शनं निश्चयः भवतु दर्शनं, तेन चोपस्थाप्यतां कोटिद्वयं,
को विरोध इत्याह-तद्दर्शने च इति । कोटिद्वयनिश्चयार्थमपि संदेहः प्रामाण्यमपेक्षत
इत्यर्थः । यद्वा, कासांचिज् ज्ञानव्यक्तीनां प्रामाण्यं कासांचित्त्वाप्राण्यं दृष्टवतः कस्यचित्प्रमाण-
मप्रमाणं वेति संदेहः स्यात् । सर्वथा प्रामाण्यासद्धौ कोटिद्वयानुपस्थानात्संदेहो न सिध्यतीति कथं
प्रामाण्यमात्रस्य सन्देहग्रस्तत्वे प्रमाणव्यवहारो लौकिकानामित्यत्र यत्प्रतिविधानं चार्वाकस्य, अप्रा-
माणिकः प्रमाणव्यवहार इति । तदपि पूर्वोक्तव्याघातेन निरस्तमित्याह-एतेन-इति । व्याघातमेव
स्फुटयति - सर्वथा-इति । अप्रामाणिकोऽयं व्यवहार इत्यस्यापि प्रमाणसिद्धत्वादिति । एवम्-
'सन्देहगोचरः सर्वं कस्य चिन्न कथंचन ।
प्रतिष्ठामिति वादोऽयं चार्वाकस्य निराकृतः' ॥ इति ।
अथोत्तरमर्थं व्याख्यास्यंस्तं निराकरणीयं विशेषतः प्रामाण्यसन्देहं सहेतुकमाशङ्कते-
प्रकृते-इति । व्याचष्टे-न-इति । तथाप्येकस्मिन्क्षणे भावस्यैकत्वनिश्चयोऽस्ति । तत्रैकोऽय-
मित्यबाधिताकारं ज्ञानमेव शरणं, तच्च कालभेदेऽपि समानमिति भावः । विपक्षे दण्डमाह-
अनिष्टौ-इति । एकस्तावन्न सिध्यति, तदसिद्धौ नानेकोऽपीति शङ्कते—सिद्धयतु-इति ।
यत्रैकस्मिन् क्षणिके भावे विरुद्धधर्मसंसर्गो नास्ति स एकः सिद्धयतु विरुद्धधर्मसंसृष्टविषयं प्रत्य-
भिज्ञानं प्रमाणं, न प्रत्यभिज्ञानमात्रम् । स्थिरे तु विरुद्धधर्मसंसर्गोऽस्तीति भावः । तेनैव-इति ।
तेन विरुद्धधर्मसंसर्गविरहेण पूर्वमुपपादितेनेति शङ्कते-सः-इति । विरुद्धधर्मविरहः स्थिरेऽपि
संदिग्ध इति त्वयोपपादितेऽपि मया संसर्गस्यापायमानत्वाद्विप्रतिपत्तेः संशयगोचरः स्यादिति
भावः । यदि निश्चितेऽपि संदेहस्तर्हि क्षणेऽपि विरुद्धधर्मासंसर्गः संदिग्धः स्यादित्याह-
तुल्यम्-इति । यदि क्षणिकस्यैक्यानिश्चये न किंचित्सिध्येदिति तर्केण तत्र निश्चयः, तर्हि स्थिर-
स्याप्यभावे सर्वस्यादृष्टगोचरत्वात् क्वचित्प्रवृत्तिः कुतश्चिन्निवृत्तिश्च न स्यादिति सर्वलोकयात्रो-
च्छेदप्रसङ्गोऽत्रापि सम इत्याह-क्वचित्-इति ॥ १७ ॥
प्रकाशः ।
पक्त्वात् तेन विना सन्देहानुपपत्तेरित्यर्थः । यद्वा, सन्देहनिश्चयस्याऽपि तदनुव्यवसायप्रामाण्य-
निश्चयाधीनत्वादित्यर्थः । तद्दर्शने चेति । प्रामाण्यदर्शने चेत्यर्थः ।
प्रकृते स्थैर्यसाधकप्रत्यभिज्ञाने । न किञ्चिदिति । क्षणिकोऽप्येको न स्यादित्यर्थः । तुल्य-
मिति । क्षणिकस्याप्येकत्वे सन्देह इत्यर्थः । क्वचिदिति । यत्र न विरुद्धधर्मसंसर्ग इत्यर्थः ।
सम इति । स्थिरेऽपि तदभाव एवेत्यर्थः ॥ १७ ॥
प्रकाशिका ।
षाधीनत्वादिव् । इति सन्मुखव्याख्याने सुगमे वक्रव्याख्याने निर्बीजमित्यरुचेराह । यद्वेति ॥१७॥
तदधीनत्वात् = सन्देहव्यापकत्वात् । व्यापकाभावे व्याप्य स्यसंदेस्याप्यभावात् । यद्वा
संदेहनिश्चयस्यापि तदनुव्यवसायप्रामाण्यनिश्चयाधीनत्वादित्यर्थः । तस्याप्यसिद्धेरिति ।
उक्तव्यवहारे प्रामाणिकत्वस्यापीत्यर्थः ।

प्रथमस्तबके ] कारणत्वस्य स्वाभाविकत्वव्यवस्थापनम् । २०१
नन्वेतत् कारणत्वं यदि स्वभावो भावस्य नीलादिवत् तदा सर्वसाधारणं स्या-
त् । न हि नीलं किञ्चित् प्रत्यनीलम् । अथौपाधिकं, तदा उपाधेरपि स्वाभावि-
कत्वे तथात्वप्रसङ्गः । औपाधिकत्वे त्वनवस्था । अथाऽसाधारणत्वमप्यस्य स्व-
भाव एव, तत उत्पत्तेरारभ्य कुर्यात् , स्थिरस्यैकस्वभावत्वादिति चेत् । उच्यते-
हेतुशक्तिमनादृत्य नीलाद्यपि न वस्तु सत् ॥
तद्युक्तं तत्र तच्छक्तमिति साधारणं न किम् ॥१८॥
बोधनी ।
संप्रति चार्वाकः स्थिरपक्षे कारणत्वानुपपत्त्या प्रत्यवतिष्ठते—नन्विति । स्थिरस्य भाव-
स्य कारणत्वं यदि स्वभावतः स्वतःसिद्धं यथा नीलस्य नीलत्वं तर्हि तद्वत्साधारणं स्यात् , तत्र
चैकस्मात्कारणात्सर्वकार्योत्पत्तिः प्रसज्यत इति नीलादीनां साधारण्यं दर्शयति—न हि—इति ।
शङ्कते-अथ-इति । औपाधिकत्वे ह्यसाधारण्यमुपपद्यते यथा तस्यैव नीलस्य प्रत्यक्षत्वादेरिति ।
विकल्प्य निराचष्टे-तदा उपाधेः-इति । येनोपाधिना भावः कारणं भवति स चौपाधिर्मा-
वस्य स्वभावो वा स्यादौपाधिको वा ? पूर्वत्र पूर्ववत्तस्यापि तथात्वं साधारण्यं प्रसज्येत, उत्तरत्र
तस्यापि तथात्वप्रसङ्गादनवस्था, तस्मात्पारमार्थिकनीलादिवैधर्म्यात्काल्पनिकोऽयं कार्यकार-
णभाव इति । अथेति । यथा कारणत्वमस्य स्वभावः तथा किंचिदेव कार्यं प्रति न
सर्वमिति कारणत्ववदसाधारण्यमप्यस्य स्वभावः, ततश्च नोक्तप्रसङ्ग इति । तर्हि यं यं कार्यविशेषं
प्रति कारणत्वमस्य स्वतः सिद्धं तं तं सर्वदा कुर्यात्स्थिरस्यैकस्वभावत्वात्कालभेदेन स्वभावभेदा-
नुपपत्तेरित्याशयेनाह-उत्पत्तेः-इति । उच्यत-इति । हेतुशक्तिं कारणत्वमनादृत्य पारमार्थि-
कत्वेनाभ्युपगम्यमानं नीलाद्यपि वस्तु न पारमार्थिकं सद्भवति कुतश्चित्कारणाल्लब्धस्वरूपं पार-
मार्थिकं स्यात् । इतरथा नित्यत्वेनासत्त्वप्रसङ्गात् । तेन नीलादेः पारमार्थिकत्वं वदता कारण-
स्यापि पारमार्थिकत्वं वक्तव्यम् , अन्यथा नीलादेरप्यपारमार्थिकत्वापत्तेः, तथा च कथं तद्वैधर्म्येण
कारणत्वस्यापारमार्थिकत्वं सिध्येदिति । प्रतिनियतमेव कारणत्वं भावानां स्वभावः । न च तत्र
कार्यविशेषाणां सततोत्पादकत्वप्रसङ्ग इत्याह—तद्युक्तम्-इति । तैस्तैः सहकारिभिर्युक्तं तत्त-
त्कारणं तत्र तत्रान्वयव्यतिरेकवस्तु कार्यविशेषेषु शक्तं, तस्मात्कार्यविशेषाणामेव सहकारिक्रम-
वशात् क्रमेणैवोत्पत्तिरुपपन्नेति । कथं तर्हि पारमार्थिकत्वे कारणत्वस्य नीलादिवैधर्म्यं तत्राह-
इति-इति । कार्यविशेषनियतं सहकार्याधीनं च कारणत्वं किं न साधारणं, साधारणमेव सर्वैस्त-
थोपलम्भनियमात् । न हि नीलादेरन्यत्साधारण्यम् । अतो न नीलादिवैधर्म्यं कारणत्वस्येति ।
प्रकाशः ।
तदेवमलौकिकं परलोकसाधनं सिद्धम् । तत्र शङ्कते—
नन्विति । यथा नीलं सर्वेण निरूप्यमाणं नीलं, तथा सर्वेण निरूप्यमाणं कारणं स्यादित्यर्थः ।
तथात्वे=सर्वसाधारण्यम् । औपाधिकत्व इत्यत्रोपाधेरित्यनुषजनीयम् । अथेति । नियतकार्यप्र-
तियोगिककारणत्वमेव स्वभाव इत्यर्थः । तत इति । यस्य स्वाभाविकं तत्तदुत्पत्तित एवारभ्येति
बीजस्य बीजत्वमिवाङ्कुरकारित्वमप्युत्पत्तित एव स्यादित्यर्थः । ततः कार्यत्वमस्य न साधारण-
मसारणं वेति भावः ॥
परस्य कार्यकारणभावस्य साधारणत्वापादनेन हेतुशक्तिरेव निरस्तत्वेन मता । तथा च
नीलाद्यपि परमार्थसन्न स्यात् । नित्यत्वप्रसङ्गात् । ततो वैधर्म्यदृष्टान्ताभावात्स्वपक्षो न सिद्ध्य-
तीत्याह-हेतुशक्तिमिति । तद्युक्तमिति । सहकारियुक्तम् । तत्र=कार्ये तत्तत्=कारणं शक्तं=
निर्वर्तकमिति सर्वैरेव प्रतीयत इति सर्वसाधारण्यमस्त्येव । नीलादेरपि तदेव सर्वसाधारण्यमित्यर्थः ।
प्रकाशिका ।
कारणं स्यादिति । तथा च सर्वं सर्वत्र कारणं स्यादित्यर्थः । ततः कारणत्वमिति ।
२६ न्या० कु०

सर्वसाधारणनीलादिवैधर्म्येण काल्पनिकत्वं कार्यकारणभावस्य व्युत्पादयता
नीलादि पारमार्थिकमेवाभ्युपगन्तव्यम् । अन्यथा, तद्वैधर्म्येण हेतुफलभावस्या-
पारमार्थिकत्वानुपपत्तेः । न च कार्यकारणभावस्यापारमार्थिकत्वे नीलादि पार-
मार्थिकं भवितुमर्हति, नित्यत्वप्रसङ्गात् । तस्मादस्य पारमार्थिकत्वेऽपरमपि तथा,
न वोभयमपीति । कथमेकमनेकं परस्परविरुद्धं कार्यं कुर्यात्, तत्स्वभावत्वादिति
यदि, तदोत्पत्तेरारभ्य कुर्यादविशेषादित्यपि न युक्तम् । तत्तत्सहकारिसाचिव्ये त-
त्त्कार्यं करोतीति स्वभावव्यवस्थापनात् । इदञ्च साधारणमेव, सर्वैरेव तथोप-
लम्भात् । न हि नीलादेरन्यत् साधारण्यमिति ॥१८॥
स्यादेतत् । अस्तु स्थिरं, तथापि नित्यविभोर्न कारणत्वमुपपद्यते । तथा
ह्यन्वयव्यतिरेकाभ्यां कारणत्वमवधार्यते, नान्वयमात्रेण । अतिप्रसङ्गात् । न च
नित्यविभूनां व्यतिरेकसम्भवः । न च सोपाधेरसावस्त्येवेति साम्प्रतम्, तथाभू-

बोधनी ।

तत्र पूर्वार्द्धं व्याख्यातुं तावद्वस्तुसत्त्वं नीलादेरवश्याङ्गीकार्यं यथा तथाह- सर्व-इति । अनुपन्न-
स्तस्यापि कार्यभावस्य कारणत्वमतुल्ययोगक्षेमत्वाद्वा कारणत्वस्य संबन्धिरूपत्वेन तत्स्वरूपा-
न्तर्गतत्वाद्बोपादानमित्यस्तु पारमार्थिको नीलादिस्ततः किमित्यत आह-न च-इति । किमित्ये-
वमित्यत्राह- नित्यत्व-इति । नित्यस्यार्थक्रियाविरहादसत्त्वमेव स्यात्, न च नित्यत्वं कादा-
चित्कत्वादिति भावः । अत्रार्थतः सिद्धमुपसंहरति-तस्मात्-इति । अस्य=नीलादेः अपरमपि=
कारणत्वमपि । तथा = पारमार्थिकम् । न चोभयमपि पारमार्थिकं स्यादिति तृतीयपादं व्याचि-
ख्यासंस्तन्निराकरणीयां शङ्कामुत्थाप्य निराकरणं प्रतिजानीते कथमित्यादिना न युक्तमित्यन्तेन ।
अन्तरा पूर्वपक्ष्यैव सिद्धान्तिनो मतमाशङ्क्य निराकरोति-तत्स्वभावत्वादित्यादिना । अवि-
शेषात्कार्यकारणस्वभावस्योत्पत्तिप्रभृत्यविशेषात्तथैव व्याचष्टे-तत्तत्-इति । तुरीयपादं व्याचष्टे-
इदं च-इति । 'इतिशब्दव्याख्यानम् । नन्वस्तु सर्वैरुपलम्भः, न तन्नीलादीनां साधारण्यं
किन्तु सर्वान् प्रति तत्त्वं, कारणत्वस्य तु नैवंविधं साधारण्यमस्ति नियमस्योक्तत्वादित्यत्राह-न
हि-इति । न तावन्नीलादेः सर्वदेशकालव्यापित्वं साधारण्यमस्त्यव्यापकत्वादनित्यत्वाच्च । न च
सर्वान्प्रत्यपि नीलरूपमित्यपि संभवति । नीलत्वस्य कारणत्ववत्प्रतियोग्यपेक्षनिरूपणीयत्वाभावात् ।
ततः सर्वैः सर्वदा तथोपलम्भादेव साधारण्यम्, इदं च कारणत्वेऽप्यविशिष्टमिति ॥ १८ ॥
एवं तावत् क्षणिकत्वप्रतिक्षेपेण स्थिरत्वसमर्थनम् । न च गत्यन्तरं स्थिर इत्येतस्मिन्नन्वय-
स्थिते भूतचैतन्यासम्भवात्तद्व्यतिरिक्तश्चेतन इति सिद्धम् । तत्राह-स्यादेतत्-इति । भवतु
भूतं स्थिरं मा भूच्चैतन्यं तथापि भवदभिमतस्य नित्यविभोरात्मनः कारणत्वं नोपपद्यते, येनास्य
ज्ञातृत्वं भोक्तृत्वमित्यादिकं सर्वमुपपद्येतेति भावः । किमिति नोपपद्य इत्यत्राह-तथा हि-इति ।
अतिप्रसङ्गात्कार्यमात्रं प्रत्येव नित्यविभूनां कारणत्वप्रसङ्गादिति भावः । ततः किमित्यत्राह-न
च-इति । व्यतिरेको हि देशतः कालतो वा स्यादिति केवलस्यासम्भवेऽपि शरीराद्युपाधिविशि-

प्रकाशः ।

अस्य=नीलादेः । अपरमपि-कार्यकारणस्वरूपमपि । इदञ्चेति। तथा चेष्टापादनमिति भावः॥१८॥
नन्वेवमदृष्टस्यात्मवृत्तित्वेऽपि नात्मा समवायिकारणं, नाप्यन्यदिति तदभावादसमवाय्या-
द्यपि न कारणमिति तन्नित्यत्वेन न यागादिजन्यत्वं, नाऽपि भोगनियामकत्वमित्यभिप्रेत्याह-
स्यादेतदिति । न चेति । नित्यत्वेन न कालतो व्यतिरेको, विभुत्वेन न देशत इत्यर्थः ।

प्रकाशिका ।

तथा च कारणत्वमसदेवेति भावः ॥ १८ ॥

प्रथमस्तवके ] विभोः कारणत्वसमर्थनम् । २०३
तस्योपाधिसम्बन्धेऽप्यनधिकारात् । जनितो हि तेन स तस्य स्यात्, नित्यो
वा ? न प्रथमः, पूर्ववत् । नापि द्वितीयः, पूर्ववदेव । तथापि चोपाधेरेव व्यति-
रेको न तस्य, अविशेषात् । तद्वत इति चेत् । न । स चोपाधिश्चेत्यतोऽन्यस्या-
तद्वत्पदार्थस्याभावात्, भावे वा, स एव कारणं स्यात् ।
अत्रोच्यते—
पूर्वभावो हि हेतुत्वं मीयते येन केन चित् ।
व्यापकस्यापि नित्यस्य धर्मिधीरन्यथा न हि ॥ १९ ॥
भवेदेवं यद्यन्वयव्यतिरेकावेव कारणत्वम् । किन्तु कार्यानियतः पूर्वभावः ।
बोधनी ।
ष्टस्य व्यतिरेकः सम्भवतीत्याशङ्क्याह—सोपाधेः-इति । कुत इत्यत्राह-तथाभूतस्य-इति ।
नित्यविभोः कारणत्व इवोपाधित्वसम्बन्धेऽप्ययोग्यत्वादिति । तदेवोपपादयति-जनित इति ।
तेन नित्यविभुना जनित उपाधिस्तस्य सम्बन्धी स्यात् नित्यो वेति । पूर्ववत्-इति । नित्यवि-
भोर्व्यतिरेकासम्भवः कार्यजनन इवोपाधिजननेऽपि तुल्य इति । पूर्ववदेवेति। तज्जनितत्वमिवो-
पाधेस्तत्सम्बन्धित्वमपि तदन्वयव्यतिरेकाभ्यामवसेयमन्वयमात्रस्य सर्वोत्ससाधारण्यात् । तेना-
स्यैवायमात्मन इत्यासाधारणसम्बन्धित्वमपि व्यतिरेकाभावे दुरवधारणमिति । यद्वा, नित्यत्वेऽप्यु-
पाधेस्तत्सम्बन्धस्यानित्यत्वादात्मनैव जनयितव्यत्वाच्चोपाधिस्वरूपजननवत्सम्बन्धजननपि न
सम्भवतीत्युक्तं पूर्ववदेवेति । अस्तूपाधिस्तत्सम्बन्धश्च तथाप्युपाधेरेव व्यतिरेकः स्यात् न
त्वात्मन इत्याह—तथापि-इति । उपाधिव्यतिरेकाव्यतिरेकयोस्तद्वत आत्मनः सर्वत्र सर्वदा-
न्वयाविशेषादिति । अथवा नित्योऽप्युपाधिर्व्यापको वा स्यादव्यापको वेति विकल्पं हृदि निधाय
व्यापकत्वे दोष उक्तः पूर्ववदेव-इति । निरुपाधिकसमयवदेवेत्यर्थः । अव्यापकत्वे दोषमाह—
तथापि च-इति । शङ्कते—तद्वतः-इति । विशेषणस्योपाधेर्व्यतिरेके विशिष्टः तद्वानैव व्यति-
रिच्यत इति । दूषयति—न-इति । उपाधिमानुपाधिश्चेत्यतो द्वयान्यस्य तद्वतो विशिष्टस्य पदा-
र्थान्तरस्य नैयायिकैरनभ्युपगमादिति । तद्वतः पदार्थान्तरस्य भावेऽपि व्यतिरेकवतः तस्यैव कार-
णत्वं स्यान्नात्मनो व्यतिरेकाभावादित्याह—भावे वा-इति ॥
अत्रोच्यत-इति । न तावदन्वयव्यतिरेकावेव कारणं, नापि तावेव तन्निश्चयोपायः। किं तर्हि ?
कार्यानियतः पूर्वभावः कारणत्वं, निश्चीयते च धर्मिग्राहकप्रमाणादिनापि । तस्मान्नित्यविभोरपि
कारणत्वसोपाधित्वनिश्चयौ सम्भवतः । एवमनभ्युपगमे ज्ञानादिकार्यलिङ्गेनात्मादेः समवायिकार-
णस्य प्रतीतिर्न स्यात्, इति व्याचष्टे—भवेदेवम्-इति । व्यतिरेकहीनस्यात्मनो न कारणत्वं
भवेद्यदि तावेव कारणत्वं स्यादिति । किं तर्हि कारणत्वमित्यत्राह—किन्तु-इति । येन केनचि-
प्रकाशः ।
ननु केवलस्य व्यतिरेकाभावेऽपि शरीराद्युपहितस्य तस्य स्यादित्याह—न च सोपाधेरिति ।
नित्यविभोस्तदयोरगत्वादित्यर्थः । तत्र विकल्प्य हेतुमाह । जनितो हीति । अन्त्येऽपि व्या-
पकोऽव्यापको वेति द्रष्टव्यम् । पूर्ववदिति । उपाधिजनकत्वग्राहकव्यतिरेकाभावस्तुल्य एवे-
त्यर्थः । द्वितीयस्याद्ये दोषमाह—पूर्ववदिति । नित्यविभोरुपाधेरपि व्यतिरेकाभाव इत्यर्थः ।
नित्याव्यापकोपाधिपक्षे दोषमाह—तथापि चेति । विशेष्यवति विशिष्टाभावस्य विशेषणाभावे
पर्यवसानादित्यर्थः । तद्वतः=उपाधिमतः । स एव विशिष्ट एव, न तु विशेष्यात्मेत्यर्थः ।
येन केन चिदिति । नान्वयव्यतिरेकाभ्यामेवेत्यर्थः। व्यापकस्यापीत्यत्र हेतुत्वमित्यनुष-
प्रकाशिका ।
नान्वयव्यतिरेकाभ्यामेवेति । न हि व्यतिरेकगर्भकारणता न वा व्यतिरेकगर्भग्राह-
कनियतेति भावः । धम्मिर्धीरन्यथा न हीत्यत्र हिशब्दं हेत्वर्थकं दृष्ट्वा साध्यं पूरयति ।
हेतुत्वमित्यनुषञ्जनीयमिति । अन्वयव्यतिरेकवज्जातीयत्वं यथा व्याख्यातमतिप्रसक्तमत

२०४ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ १९ कारिकाव्याख्यायां
स च क्वचिदन्वयव्यतिरेकाभ्यामवसीयते, क्वचिद्धर्मिग्राहकात् प्रमाणात्। अन्यथा
कार्यात् कारणानुमानं क्वापि न स्यात्। तेन तस्यानुविधानानुपलम्भात्। उप-
लम्भे वा कार्यलिङ्गानवकाशात्, प्रत्यक्षत एव तत्सिद्धेः। तज्जातीयानुविधानद-
र्शनात् सिद्धिरन्यत्रापि न वार्यते। तथापि वस्तुगत्यानुविहितान्वयव्यतिरेकमेव
कार्यात् कारणं सिद्ध्येत्, अन्यत्र तथा दर्शनादिति चेन्न। बाधेन सङ्कोचात्।
विपक्षे बाधकाभावेन चाव्याप्तेः। दर्शनमात्रेण चोत्कर्षसमत्वात्। अस्य चेश्वरे
विस्तरे वक्ष्यते। सर्वव्यापकानां सर्वान् प्रत्यन्वयमात्राविशेषे कारणत्वप्रसङ्गे
बोधनी।
दित्यादिकं व्याचष्टे-स च-इति। तुरीयपादं व्याचष्टे-अन्यथा-इति। कुत इत्यत आह-
न-इति। येन कार्येण लिङ्गेन कारणमनुमीयते तेन तत्सिद्धेः, तस्य कारणस्य सिद्धेरिति। यद्यप्यनु-
मित्सिते विशेषे अन्वयव्यतिरेकयोरनुपलम्भस्तथापि तज्जातीयेषु विशेषान्तरेषु तदुपलम्भादन्य-
त्रापि तज्जातीयदर्शनेन तज्जातीयकारणविशेषानुमानं सिध्यतीत्याशङ्क्याह-तज्जातीय-इति।
अन्यत्रापि व्यतिरेकविरहिण्यपि आत्मादावपि समवायिकारणवद् रूपादिषु गृहीतान्वयव्यतिरे-
कस्य तज्जातीयज्ञानादिकार्यदर्शनात्समवायिकारणत्वेनात्मनोऽनुमानं सुकरमिति भावः। यद्यप्य-
नुपलब्धान्वयव्यतिरेकस्यापि कारणस्यानुमानं स्यात्। तथापि वस्तुगत्यानुविहितान्वयव्यतिरेक-
मेव कारणं कार्यात् अनुमीयते रूपज्ञानादिना चक्षुराद्यनुमाने तथादर्शनादित्याह-तथापि-इति।
न-इति। अन्वयव्यतिरेकवतः कारणत्वमिति व्याप्तेरदृष्टचरस्य धर्मिणः सिद्धिर्न स्यादिति बाधक-
तर्केण नित्यविभुकारणव्यतिरिक्तविषयत्वेन संकोचादिति। न परं संकोचः व्याप्तिरेव नास्ति,
व्यतिरेकविरहिणः कारणत्वे बाधकाभावादित्याह-विपक्ष-इति। अन्यत्र तथा दर्शनादिति
यदुक्तं तत्राह-अन्यत्र-इति। विपक्षे बाधकमन्तरेण साहचर्यदर्शनमात्रेण साध्यधर्मिणि
धर्मान्तरापादन उत्कर्षसमा नाम जातिरिति। एतदेव कथमित्यत आह-अस्य च-इति। क्षित्या-
दिकं सकर्तृकं कार्यत्वाद्वटवदितीश्वरानुमाने तत एव शरीरिकर्तृकं स्यादिति प्रसङ्ग उत्कर्षसमा जा-
तिरिति प्रतिपादयद्भिर्व्याप्तिमन्तरेण साहचर्यमात्रदर्शनेन धर्मान्तरोत्कर्षस्य जातित्वं तत्र विस्तरेण
वक्ष्यत इति नेदानीं प्रपञ्च्यत इति। यद्वा, किमिदानीमयं न प्रपञ्च इत्यत्राह-अस्य-इति।
नन्वस्ति बाधकं नित्यविभूनां सर्वकार्यं प्रति कारणत्वप्रसङ्गः, अन्वयमात्रस्याविशेषात्, तेन
प्रकाशः।
ज्ञनीयम्। तन्निश्चये हेतुमाह-धर्मिधीरिति। बुद्ध्यादिभिः कार्यैः समवायिकारणतयाऽऽ-
त्मादयोऽवगम्यन्त इति धर्मिग्राहकमानादेव तेषां कारणत्वग्रह इत्यर्थः। तेनेति। कार्यव्यक्त्या-
ऽनुमेयकारणव्यक्तेरन्वयानुविधानादर्शनादित्यर्थः। अथ कार्यकारणव्यक्त्योरन्वयव्यतिरेका-
भ्यान्न तयोः कारणत्वं गृह्यते। तत्तज्जातीयस्यान्वयव्यतिरेकाभ्यामिति स्वगुणान् प्रति घटादे-
रन्वयव्यतिरेकज्ञाने घटत्वादिकं न प्रयोजकम्, किन्तु द्रव्यत्वमेव। तच्चान्वयव्यतिरेकवज्जा-
तीयत्वं गुणान् प्रति नित्यविभोरप्यस्तीत्याह--तज्जातीयेति। बाधेनेति। धर्मिग्राहकमाने-
नात्मादीनां स्वनिष्ठकार्यगुणेषु कारणत्वग्रहाद् बाधोन्नीतपक्षेतरत्वोपाधेर्व्याप्यत्वाभावादिति भावः।
विपक्षेति। दृष्टान्ते तथात्वदर्शनेऽपि तद्रूपं न प्रयोजकं गौरवादित्यर्थः। अन्यत्र तथा दर्शना-
दित्यत्राह--दर्शनमात्रेणेति। नन्वबाधकाद् गुरोरपि प्रयोजकत्वमित्याशयेन बाधकमाह-
सर्वेति। व्यतिरेकासम्भवेऽन्वयमात्रस्यैव कारणताग्राहकत्वे तदविशेषात् सर्वत्र कार्ये नित्य-
उत्कर्षसमत्वात्। उत्कर्षसमजात्युत्तरत्वात् दृष्टान्तधर्मस्य व्याप्तिं विना पक्षे प्रसञ्जन-
मुत्कर्षसमा जातिः, शब्दो यदि कृतकत्वेनानित्यः स्यात् कृतकघटादिवदेव रूपवान् स्यादित्यत्र सा
अस्याश्च व्याप्तिं विना प्रसञ्जनीयत्वेनादोषत्वम्।
इति धर्मदत्तोपाध्याय (प्रसिद्धबच्चाझा) कृतकुसुमाञ्जलिप्रथमस्तबकटिप्पणी समाप्ता ॥

प्रथमस्तबके ] विभुनः कारणत्वसमर्थनम् । २०५
बाधकमिति चेत् । न । अन्वयव्यतिरेकवज्जातीयतया विपक्षे बाधकेन च विशे-
षेऽनतिप्रसङ्गात् । तथा हि, कार्यं समवायिकारणवद् दृष्टमित्यदृष्टाश्रयमपि तज्जा-
तीयकारणकम् , आश्रयाभावे किं प्रत्यासन्नमसमवायिकारणं स्यात् , तदभावे
निमित्तमपि किमुपकुर्यात् ? तथा चानुत्पत्तिः सततोत्पत्तिर्वा सर्वत्रोत्पत्तिर्वा
स्यात् । एवमपि निमित्तस्य सामर्थ्यादेव नियतदेशोत्पादे स एव देशोऽवश्या-
बोधनी ।
व्यतिरेकवत एव कारणत्वमिति व्याप्तिः सिद्धयतीत्याह-सर्वव्यापकानाम्-इति । न-इति ।
रूपादिकार्यं प्रति यज्जातीयं कारणं घटाद्यन्वयव्यतिरेकवद् दृष्टं, ज्ञानादिकार्यस्यापि तज्जातीयमेव
कारणमनुमीयते । तज्जातीयत्वं नाम समवायिकारणजातीयत्वं सहकारिसमवधाननिबन्धनका-
रणयोगित्वं च । तत्र समवायिकारणत्वं द्रव्यस्यैव न गुणादेरिति ज्ञानादीनां द्रव्याश्रयत्वं ताव-
त्सिध्यति । न चातिप्रसक्तिः, द्रव्यान्तरस्याकाशादेः सहकारिसन्निधिकृततत्कारणाभावात् , अत-
स्तद्व्यतिरिक्तद्रव्यभेदस्यैव ज्ञानकारणत्वेन सिद्धिरिति तदेवोपपादयति-तथा हि-इति । तज्जा-
तीयकारणकमिति=दृष्टसमवायिकारणजातीयकारणकमित्यर्थः । अनुमातव्यमिति शेषः । अस-
मवायिनिमित्ताभ्यामेव कार्योत्पत्तौ किं समवायिनेत्याह-आश्रय-इति । समवायिप्रत्यासन्नं
ह्यसमवायिकारणं, कथं तत्तदभावे भविष्यतीति मा भूत्समवायिवदसमवाय्यपीत्याह-तदभावे-
इति । असमवायिकारणोपपादकस्य हि निमित्तत्वम् , अतस्तदभावे तदपि न स्यादिति । तथापि
किमायातमित्यत्राह-तथा च-इति । कारणमात्रस्याभावे कार्यस्योत्पत्तिरेव न स्यात् , निरपेक्ष-
स्यैवोत्पत्तौ तस्य कादाचित्कत्वकाचित्कत्वे अपि न स्यातामिति । तर्हि निमित्तकारणमेवास्तु मा
भूतां समवाय्यसमवायिनौ तत्सामर्थ्यादेव देशकलनियतोलपत्तिर्भविष्यतीत्यत्राह-एवम्-इति ।
समवाय्यसमवायिनोरभावे निमित्तमपि न स्यादित्युक्तम् । एवमपि यदि निमित्तसामर्थ्यादेव निय-
तदेशोत्पत्तिः कार्यस्याभ्युपगम्येत भवेदेवं, तथापि यस्मिन्देशे कार्यमुत्पद्यते स देशोऽपेक्षणीयः
प्रकाशः।
विभोः कारणत्वप्रसङ्ग इति व्यतिरेकोऽपि तत्प्रयोजक इत्यर्थः । अन्वयेति । रूपादिकार्यं प्रति
घटाद्यन्वयव्यतिरेकवद् दृष्टं, तज्जातीयश्चात्मा ज्ञानादिकं प्रति, समवायिकारणजातीय इति
यावत् । यद्वा अन्वयव्यतिरेकवति कारणे सहकारिसाकल्यासाकल्याभ्यां कार्यकारणाकरणे दृष्टे ।
तददृष्टाप्यन्वयव्यतिरेकवज्जातीयत्वम् । न चैवमतिप्रसङ्गः । व्योमादेर्ज्ञानासमवायित्वात् । तथात्वे
चाकाशाविशेषगुणतया ज्ञानस्य श्रौत्रत्वप्रसङ्गात् । दिक्कालविशेषगुणत्वे चाप्रत्यक्षत्वप्रसङ्गः । अत
एव तन्न कार्यजनने सहकारिवैकल्यमतन्त्रम् । न चैवमपि व्योमादेः कार्यमात्रे निमित्तत्वा-
पत्तिः । अन्यथासिद्धत्वात् । शब्दं प्रति पूर्ववर्तित्वग्रह एवान्यकार्यं प्रति तद्ग्रहात् । अन्यं
प्रति पूर्ववर्तित्वग्रह एव यस्य यं प्रति तद्ग्रहः, तदन्यथासिद्धमिति प्रागुक्तमित्यर्थः । विप-
क्षेति । यदिदं कार्यमेतदाश्रयोत्पत्तिप्रयोजकजन्यं न स्यादन्यदेशं स्यात् । एवं कालेऽपीति
सर्वत्रोत्पत्तिसततोत्पत्तिशब्दवाच्येन तर्केणेत्यर्थः । उभयं क्रमेण विवृणोति-तथा हीति ।
आश्रयाभाव इति । समवायिकारणवृत्तेरेवासमवायिकारणत्वादित्यर्थः । ननु निमित्तवति निय-
तदेश एव कार्योत्पत्तिरिति किं समवायिनेत्यत आह-एवमपीति । आश्रयदेशस्यैव समवा-
प्रकाशिका ।
भ्याह। यद्वेति । तथा च व्योमादेर्ज्ञानं प्रति निरुक्तमन्वयव्यतिरेकवज्जातीयत्वमिति भावः । अन्यं
मकरन्दः ।
अन्वयव्यतिरेकवज्जातीयत्वमतिप्रसक्तमित्यनुशायादाह-यद्वा, अन्वयव्यतिरेकवतोति ।
अत एवेति । तथा च ज्ञानं प्रति व्योमादेर्न निरुक्तमन्वयव्यतिरेकवज्जातीयत्वमिति भावः ।
समवायिकारणवृत्तेरेवेति । स्वस्वाश्रयान्यतरसमवायिकारणवृत्तेरेवेत्यर्थः । तथा चोभया-

२०६ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ १९ कारिकाव्याख्यायां
पेक्षणीयः स्यात् । तथा च सामान्यतो देशसिद्धावितरपृथिव्यादिबाधे तदतिरि-
क्तसिद्धिं को वारयेत् । एवमसमवायिनिमित्ते चोहनीये ॥ १६ ॥
बोधनी ।
कार्येण, स एव नः समवायिकारणमिति । नन्वस्तु तावता समवायिनः सिद्धिः किमायातात्मम-
सिद्धेरित्याह-तथा च-इति । सामान्यतस्तावत्कश्चिद्देशो भवतैवाभ्युपगतः, तत्र ज्ञानादयः
पृथिव्याद्यष्टद्रव्याश्रया न भवन्ति मानसप्रत्यक्षत्वात्, य उक्तसाध्या न भवन्ति न त उक्ता-
धना यथा रूपादयः पृथिव्या इत्यनेन पृथिव्याद्याश्रयत्वस्य बाधे सति सामान्यतो दृष्टानुमानपू-
र्वकात् परिशेषानुमानादष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यसिद्धेः को वारयिता, न कश्चित् । तथा हि ज्ञानादयः
क्वचिदाश्रिताः कार्यत्वादूपादिवदिति सामान्यत आश्रयसिद्धौ ज्ञानादयोऽष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्याश्रयाः
स्तदाश्रयत्वबाधे सति कार्यत्वात् , न यदेवं न तदेवं यथा रूपमिति । समवायिवदसमवायिनि-
मित्ते च कारणे बाधकबलादेवोहनीये इत्याह-एवम्-इति । समवायिमात्रकारणत्वेऽपि तन्नि-
त्यत्वात् कार्यस्य सततोत्पत्त्यादिप्रसङ्गः, असमवायिमात्रकारणत्वे इन्द्रियार्थसन्निकर्षे विनापि
आत्ममनःसंनिकर्षादेव बाह्यार्थविषयज्ञानोत्पादप्रसङ्गः, निमित्तमात्रादुत्पत्तावपि आत्ममनःसंनिक-
र्षाभावेऽपि तदुत्पादप्रसङ्ग इत्यादि बाधकमूहनीयम् ॥ १९ ॥
प्रकाशः
यित्वादित्यर्थः । तथापि समवायिविशेषसिद्धिः कुत इत्यत आह । तथा चेति । प्रसिद्धसम-
वायिवृत्तित्वबाधकसहकृतं समवायिवृत्तित्वसाधकमेवाप्रसिद्धसमवायि विषयीकरोति । सामा-
न्यग्राहकस्यान्य मानस्य सहकारिविशेषाद् विशेषे पर्यवसानदर्शनादित्यर्थः । यदा तु समवा-
यिवृत्तित्वानुमानान्तरं बाधकावतारः, तदा केवलव्यतिरेकिणस्तत्सिद्धिरिति भावः ।
एवमिति । तदन्यतराभावेऽपि कार्योत्पत्तिप्रसङ्गेनेत्यर्थः । वस्तुतः समवायिकारणत्वग्रहे
प्रकाशिका ।
प्रतीति । स्वरूपसम्बन्धात्मककारणतायां मानाभावे सत्येवं कल्पनेति भावः । प्रसिद्धस-
मवायीति । सामान्यतो दृष्टानुमानमेव बाधकोपनतं पृथिव्याद्यन्यत्वं समवायिनि विष-
यीकरोति सामान्यत एवोपनयस्य प्रमाणमात्रे सहकारित्वादिति भावः । यद्वा सामान्येनैव
रूपेण तन्मात्रं विषयीकरोति सामान्यतो दृष्टं बाधकावतारे, तदनवतारे तु तमन्यञ्च विशेषं
विषयीकरोतीति भावः । केवलेति । केवलव्यतिरेकिण एवाष्टद्रव्यातिरिक्तद्रव्यप्रकारसिद्धि-
रिति भावः । वस्तुत इति । अत्र केचित्, इदमापाततो भरस्तु प्रथमकल्प एव, तथा
हि समवायिकारणत्वं विशिष्टं तत्र च समवायित्वं मानान्तरेण गृहीत्वोक्तग्राहकेन कारण-
ताग्रहे संत्यर्थसमाजमहम्नैवं विशिष्टग्रहः, अन्यथा समवायिकारणत्वस्यापि विशिष्टस्य ग्राह्यत्वे
ग्राहकान्तरमाश्रियेत । न हि तत्र संसर्गाभावः प्रयोजको निमित्तसाधारण्यात्, नाप्यन्योन्या-
भावः, तदधिकरणे कार्यानुत्पादेन तस्य तत्राभावात् । किञ्चान्योन्याभावात्मकव्यतिरेको न सम-
वायिकारणताग्राहको निमित्तीभूतकालादिसाधारण्यात् । न च यत् कपालं तत्र समवायेन घट
इत्येवमात्मकस्यान्वयस्य यन्न कपालं न तत्र समवायेन घट इत्येवं रूपस्य च व्यतिरेकस्य सम-
मकरन्दः ।
श्रयान्तर्भाव इति भावः । तथापीति । असमवायिनोऽप्याधारत्वसम्भवादिति भावः ।
वस्तुत इति । यद्यपि समवायित्वसमानाधिकरणं कारणत्वमेव समवायिकारणत्वम् । तच्च
विशिष्टं न ग्राह्यं, किन्तु गोत्वादिसमवायित्वसाधारणसमवायित्वग्राहकसामाजात् कारणत्वग्राहका-
देवार्थसमाजमहम्ना विशिष्टसिद्धिः । अन्यथा समवायिकारणत्वस्यापि विशिष्टस्य ग्राह्यत्वे ग्राह-
कान्तरसम्बन्धमनुस्रियेत । न हि तत्र संसर्गाभावग्रहः प्रयोजकः । निमित्तसाधारणत्वात् ।
नाप्यन्योन्याभावग्रहः । तदधिकरणककार्यानुत्पादेन तस्य तत्राभावात् । यदि च कारणत्वमात्रमेव
तंतो ग्राह्यं तस्य निमित्तसाधारणतया ग्राहकस्य निमित्तसाधारण्यं न दोषस्तदा प्रकृतेऽपि
तुल्यम् । किञ्च संसर्गाभावग्रहस्य निमित्तसाधारणतया यदि न तद्ग्राहकत्वं, तदा निरुक्तस्यापि

प्रथमस्तवके ] विभुनः कारणत्वसमर्थनम् । २०७
बोधनी ।
एवं भगवतः परमेश्वरस्य विचित्रविश्वप्रसङ्गेन प्रपञ्चरचनायां सहकारिकारणं तदुपज्ञसंप्रदायकं
च धर्माधर्माख्यमलौकिकं हेतुं प्रसाध्य परिच्छेदार्थमुपसंहरन्नयमेव, भगवतः सहकारिशक्तिनिय-
मेऽपि,च तत्तद्वादिभिः तत्तत्प्रवृत्तिनिमित्तयोगेन मायादिशब्दैर्जगत्कारणत्वेनाभिलप्यत इति प्रतिपा-
प्रकाशः।
अन्योन्याभावरूपव्यतिरेक एव प्रयोजको, न तु संसर्गाभावग्रहः । निमित्तसाधारणत्वात् ।
यत् कपालं तत्र घटो, यन्न कपालं तत्र नेतिवद् य आत्मा तत्र ज्ञानादि, यन्नात्मा तत्र
तद् नेति तद्ग्रहस्य सत्त्वात् । तथापि घटादिकं प्रति आत्मनो निमित्तकारणत्वग्रहः कुतः ।
तत्रोक्तगत्यभावात् । इत्थं, प्रयत्नवदात्मसंयोगश्चेष्टाद्वारा घटहेतुरिति प्रयत्नवदात्माऽपि तद्धेतुः ।
न चेवमपि संयोगो हेतुर्नात्मेति वाच्यम् । संयोगमात्रस्याहेतुत्वेन संयोगिविशेषितस्यैव हेतु-
त्वात् । अन्यथा दण्डसंयोगस्यैव घटहेतुत्वेन दण्डस्यातत्त्वप्रसङ्गात् । अथात्मसंयोगोऽपि हेतुर्-
सिद्धः । तदभावेन कार्याभावादर्शनादिति चेन्न । व्यधिकरणगुणजन्यकार्यत्वेन तत्समानाधिकर-
णगुणजन्यत्वानुमानात् । स्पर्शवद्वेगवद्द्रव्याभिघातजक्रियायां तथादर्शनात् । न च मूर्तमा-
त्रसमवेतासमवायिकारणकत्वमुपाधिः । कार्यकारणभावेन हेतोः साध्यव्याप्यतया तद्व्यापकत्व-
प्रकाशिका।
वायिकारणताग्राहकत्वमिति वाच्यम् । तथा सति समवायित्वस्य प्रथमत एव ग्रहे कार-
णतामात्रमेव सिद्धमिति सिद्धं नः समीहितमिति वदन्ति । तत्तूच्छम् । एवमपि अधि-
करणस्य समवायिनः तद्भिन्नस्य वा कारणतान्योन्याभावात्मकव्यतिरेकग्राह्येत्यत्र बाधकानुप-
न्यासात् । एवञ्च समवायिकारणताग्रह इत्युपलक्षणमधिकरणनिष्ठकारणताग्रह इति द्रष्ट-
व्यम्। अत एव कालादेरप्येवमेव कारणताग्रहो न तु संसर्गाभावग्रह इत्यादावसम्भवदिति
शेषः। नन्वेवं संसर्गाभावः क्वापि न कारणताग्राहको नेत्याह । निमित्तसाधारणत्वा-
दिति । निमित्तासमवायिसाधारणत्वात् । संसर्गाभावस्येति शेषः । तथापीति । यद्यप्यदृष्टा-
धारत्वमात्मनः प्रकृतं तच्च समवायिकारणत्वसिद्धयैव बोधितम् तथापि शिष्यहितैषितया
विचारोऽयम् । नन्वेवं संयोगिनोऽवच्छेदकत्वमस्त्वित्यत आह । अन्यथेति । यद्यपि संयो-
ग्यवच्छेदकत्ववादिनोऽत्रेष्टापत्तिः । तथापि कारणसंयोगाश्रयस्यावश्यं कार्यजनकत्वमिति निय-
माभिप्रायेणेदम् । व्यधिकरणगुणेति । प्रयत्नस्यान्वयव्यतिरेकाभ्यां चेष्टाकारणत्वे सिद्धे यः
स्पन्दो यदीयव्यधिकरणगुणजन्यः स तत्संयोगजन्य इति व्याप्तेश्चाऽऽत्मसंयोगस्य स्पन्दजनक-
त्वमित्यर्थः । फलगुरुत्वजन्योत्पतने व्यभिचार इति स्वव्यधिकरणेति । घटजन्यतत्स्पन्दे व्यभि-
चार इति गुणेति । कपालरूपजन्ये घटरूपे व्यभिचार इति कार्यपदस्य स्पन्दपरत्वम् । ईश्वर-
संयोगस्यापि घटादिकर्मजनकत्वमिति नेश्वरज्ञानादिजन्यघटादिकर्मणि व्यभिचारः । न च
फलकान्तरवृत्तिद्रव्यगुरुत्वजन्यायां फलकान्तरवर्तिद्रव्योर्ध्वक्रियायां व्यभिचार इति वाच्यम् ।
गुरुत्वाधारद्रव्यफलकसंयोगस्यापि तुलादण्डघटितसम्बन्धेन तत्क्रियाजनकत्वात् विपक्षबाधकचान्न
कारणप्रत्यासत्तेः कारणत्वावश्यकत्वमेवाप्रत्यासन्नजनकत्वेऽतिप्रसङ्ग एवेति । न चेति । साधन-
मकरन्दः ।
तथात्वं न स्यात् । तस्यापि देशकालरूपाधिकरणत्मकनिमित्तसाधारणत्वात् । न च यत् कपालं
तत्र समवायसम्बन्धेन घटः, यन्न कपालं न तत्र समवायेन घट इति विवक्षितमिति वाच्यम् ।
तर्हि समवायित्वं प्रथमत एव ग्राह्यमिति कारणत्वमात्रमेव तद्ग्राह्यमिति सिद्धं नः समीहि
तम् । सम्बन्धान्तरगर्भस्य च तस्य देशादिकारणत्वग्राहकत्वं कल्प्येत । तथापि विशिष्टं न
ग्राह्यं, किन्तु समवायिनः कारणत्वम् । एवमपि ग्राह्यमित्यत्र पूर्वकल्प एव वा तात्पर्यम् ।
नन्वेवं संयोगिनोऽवच्छेदकरूपमेवास्त्वित्यत आह--अन्यथेति । यद्यपि संयोगावच्छेदक-
त्ववादिनस्तुल्यमिदं, तथापि कारणसंयोगाश्रयस्यावश्यं कारणत्वमिति नियमाभ्युपगमावष्टम्भेने-
दम् । व्यधिकरणगुणेति । एतच्च प्रागेव व्याख्यातप्रायम् । न चेति । साधनव्यतिचार-

२०८ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनोयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [२० कारिकाव्याख्या]
इत्येषा सहकारिशक्तिरसमा माया दुरुन्नीतिताे
मूलत्वात् प्रकृतिः प्रबोधभयतोऽविद्येति यस्योदिता ॥
देवोऽसौ विरतप्रपञ्चरचनाकल्लोलकोलाहलः
साक्षात्साक्षितया मनस्यभिरतिं बध्नातु शान्तो मम॥२०॥
इति श्रीन्यायकुसुमाञ्जलौ प्रथमः स्तवकः ॥ १ ॥
बोधनी ।
दयन्नुत्तरोत्तरं समीचीनतरन्यायपरिस्फूर्त्तये स्वचेतसि भगवतः सान्निध्यं प्रार्थयते-इत्येषा-
इति । इति=एवमुपपादितेषा, असमा प्रत्यात्मसमवेतत्वेनासाधारणी विचित्रा धर्माधर्माख्या शक्तिर्नैया-
यिकैर्दैवस्य सहकारिशक्तिरिति व्युत्पादिता । जीवाद्दष्टसापेक्षो भगवान् जगन्ति निर्मिमीत इति तेषां
च स्थितिः । माध्यमिकैस्तु दुरुन्नीतिलतः स्वरूपसामर्थ्याद्देवमियमित्युन्नेतुमशक्यत्वाद् इन्द्रजाला-
दिमायासादृश्यान्मायेति । सांख्यैस्तु मूलकारणत्वात्प्रकृतिरिति, ते हि प्रकरोति प्रपञ्चमिति प्रकृ-
तिशब्दं निराहुः । वेदान्तवादिनस्तु प्रबोधात्तत्त्वसाक्षात्काराद्विभेति तिरोधत्ते इत्यविद्येति । यथा
हि मिथ्याज्ञानं तत्त्वज्ञानेन विनश्यति तथा धर्माधर्मावप्युत्पन्नतत्त्वज्ञानस्य भोगद्वारेण विलीयेते,
ततस्तयोरेवाविद्यात्वादविद्यामात्रविलसितः प्रपञ्च इति तेषामाघोषः । एवं तत्तत्प्रवृत्तिनिमित्तवशेन
मायादिशब्दैरुदिता यस्य सहकारिशक्तिरसौ देवो गुणतयाधिष्ठानमतीत्यावस्थित एवोपरतजगन्नि-
र्माणादिव्यापारः सोऽस्मदीयं समस्तव्यापारं साक्षात् कुर्वन्मम चेतसि संनिधत्तामिति ॥२०॥
उदयनगम्भीरभावप्रकटननिपुणेन वरदराजेन । व्याख्यात एव गहनः कुसुमांजलेः प्रथमखण्डः ॥
इति श्रीमद्दामदेवमिश्रसूनोर्वरदराजस्य कृतौ न्यायकुसुमाञ्जलिटीकायां प्रथमः परिच्छेदः ॥
प्रकाशः
योपाधेः साध्याव्यापकत्वात् ॥ १९ ॥
साधनमात्रसमर्थनेऽपि प्राधान्याददृष्टं स्तबकार्थमुपसंहरन् मायिकाद्यागमविरोधमाह—
इत्येषेति । प्रथम इतिशब्द उपसंहारे । यस्य देवस्य एषा अदृष्टरूपा सहकारिशक्तिः सहकारि-
कारणम् असमा मायेत्युदिता । "यन्मायाप्रभवं विश्व"मित्यत्र मायाशब्देनादृष्टस्याभिधानात् ।
असम्त्वे हेतुः-दुरुन्नीतिः । अदृष्टमाययोर्महाविचारोन्नेयत्वात् । "प्रकृतिप्रभवं विश्व"मि-
त्यत्राप्यागमेऽदृष्टरूपा शक्तिरेव प्रकृतिरुदिता । कुतः ? । मूलत्वात् । मूलकारणमेव प्रकृतिश-
ब्दार्थः । अदृष्टञ्च तथा । अविद्याप्रभवत्वागमे सैवाविद्येत्युदिता । यतः **प्रबोधात्=**तत्त्वज्ञानादुभ-
योरपि भीतिः । अविद्यावज्जनकाद्दष्टस्यापि ततो भयात् । तत्त्वज्ञाने तदनुत्पत्तेः ॥ प्रपञ्चः=
प्रतारणा, तद्रचनायाः **कल्लोलः=**परम्परा, तस्य **कोलाहलः=**किंवदन्ती स विरतो यस्य, स
**शान्तो=**द्वेषादिहीनो मम मनसि । **अभिरतिं=**विजातीयज्ञानानन्तरितचिन्तां स्वविषयाम् ।
**साक्षात् साक्षितया=**तन्न प्रत्यक्षेण साक्षीभवन् । **बध्नातु=**दृढीकरोत्वित्यर्थः ॥ २० ॥
इति श्रीमदामहोपाध्यायश्रीवर्द्धमानविरचिते न्यायकुसुमाञ्जलिप्रकाशे प्रथमः स्तबकः ॥ १ ॥
प्रकाशिका ।
व्याप्तिपरिहाराय मात्रेति । तथा च चेष्टादावेव साधनाव्यापकत्वमिति भावः ॥ १९-२० ॥
इति श्रीभगीरथविरचितायां कुसुमाञ्जलिप्रकाशिकायां प्रथमः स्तवकः ॥ १ ॥
मकरन्दः ।
णाय—मात्रेति । तथा न चेष्टादावेव साधनाव्यापकत्वमिति भावः । न च मात्रपदं विनापी-
श्वरज्ञानादिरूपव्यधिकरणगुणजन्यशब्दजशब्दे साधनाव्याप्तिरिति वाच्यम् । मूर्त्तवृत्तित्वस्य
कार्यविशेषणस्य प्रागेवोक्तत्वात् । अन्यथा तत्रैव व्यभिचारापत्तेरिति ॥ २० ॥
इति श्रीमद्दामहोपाध्यायदेवदत्तारमजमद्दामहोपाध्यायश्रीमद्रुचिदत्तकृतौ
कुसुमाञ्जलिमकरन्दे प्रथमः स्तबकः ॥ १ ॥

श्रीगणेशाय नमः॥
न्यायकुसुमाञ्जलौ
द्वितीयस्तबकः।
तदेवं सामान्यतः सिद्धेऽलौकिके हेतौ तत्साधनेनावश्यं भवितव्यम्। न च
तच्छक्यमस्मदादिभिर्द्रष्टुम्। नचादृष्टेन व्यवहारः। ततो लोकोत्तरः सर्वानुभावी
सम्भाव्यते।
बोधनी।
अथ द्वितीयं परिच्छेदमारभमाणस्तन्निराकरणीयामाशङ्कामुत्थापयितुं यथा साधितपूर्वेणापूर्वे-
णेश्वरसिद्धिस्तद्दर्शयति —तदेवम्—इति। तदिति वाक्योपक्रमे, एवमित्युक्तप्रकारपरामर्शः,
सामान्यतः=सामान्यतो दृष्टेन पूर्वोक्तानुमानेन। अलौकिके हेतौ अदृष्टे सिद्धे कार्यत्वात्तस्य
साधनेन ज्योतिष्टोमादिनाऽवश्यं भवितव्यम्। न च तत्साधनमस्मदादिभिः पिहितलोचनैः
शक्यदर्शनम्। न च तथाऽदृष्टेन तेनानुष्ठानरूपो व्यवहारः सम्भवति। तस्मादतीन्द्रियार्थसा-
क्षात्कारैकक्षमः सर्वोतिशायी कश्चिदस्ति यदुपज्ञोऽयमर्वाचीनानां तद्विषयो व्यवहार इति।
प्रकाशः।
द्वितीयां विप्रतिपत्तिमुत्थापयितुं भूमिकामारचयति। तदेवमिति। तस्य च जन्यतया
तत्कारणयागादिदर्शी कश्चित् स्वीकर्त्तव्य इत्यर्थः। न चेति। यागादिस्वर्गसाधनत्वस्याती-
न्द्रियत्वादित्यर्थः। तद्दर्शने दोषमाह। न चेति। व्यवहारश्च यागादिस्वर्गसाधनताबोधक-
शब्दरूपः, अदृष्टाधिष्ठानरूपश्च। तदुभयमदृष्टसाक्षात्कारं विना न सम्भवतीत्यस्मदादिविलक्षणः
सर्वज्ञः कल्प्यत इत्यर्थः। वेदवाक्यजज्ञानस्य हि प्रामाण्यमनिश्चित्य बहुधनव्ययाऽऽयाससाध्ये
यागादौ प्रवृत्तिर्न स्यात्। प्रामाण्यं च गुणजन्यं, गुणश्च शाब्दे ज्ञाने प्रयोगहेतुवाक्यार्थयथार्थ-
ज्ञानवत्त्वमिति भावः।
प्रकाशिका।
तस्य चेति। यागादिजन्यतया तस्य तत्कारणत्वे यागादिदर्शी कश्चित् स्वीकरणीय इत्यर्थः।
शब्दरूप इति। शब्दप्रयोगस्यापि व्यवहारविशेषत्वादिति भावः। अदृष्टाधिष्ठानेति। कारणस्या-
चेतनस्य चेतनाधिष्ठानं विना कार्याजनकत्वादिति भावः। दुभयमपीति। यद्यपि स्वर्गकामो
यजेतेत्यादिशब्दप्रयोगे नादृष्टज्ञानापेक्षा, एतद्वाक्यार्थस्यादृष्टाघटितत्वात्। तथापि स्वर्गसाधनत
प्रतीत्य तादृशवाक्यप्रयोगः, स्वर्गसाधनताप्रतीतिश्चादृष्टद्वारेवाऽऽशुविनाशियागादेरिति भगवतोऽ-
दृष्टसाक्षात्कार आवश्यकः, ज्ञानान्तरस्य तत्रासंभवादिति भावः। ननु यागादेः स्वर्गसाधनताबोध-
कोऽनादिरेव वेद इति कथमुपदेष्टुरपेक्षेत्याशङ्कयाह। वेदवाक्यजज्ञानेति। तथा चानादित्वे
मकरन्दः।
तस्य चेति। तस्य जन्यतया तत्कारणं यागादिः स्वीकर्त्तव्यः, ततः स्वर्गसाधनत्वेन
तदुपदेशक तथा तथात्वेन तद्दर्शी कश्चित् स्वीकर्त्तव्य इत्यर्थः। तदुभयमिति। यद्यपि तद्विना-
ऽपि तादृशरूपो व्यवहारः सम्भवत्येव, तथाऽप्यतीन्द्रियसाक्षात्कारं विनेत्यर्थ इत्येके। तदीय-
स्वर्गसाधनतासाक्षात्कारोऽदृष्टविषयतानियत इत्याशयेन तयोरुक्तमित्यन्ये। ज्ञानान्तरस्यासम्भवात्
साक्षात्कारं विनेत्युक्तम्। उत्तरग्रन्थमवतारयितुमाह। वेदवाक्यजेति।
२७ न्या० कु०

२१० व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ १ कारिकाव्याख्या०]
ननु नित्यनिर्दोषवेदद्वारको योगकर्मसिद्धसर्वज्ञद्वारको वा धर्मसम्प्रदायः
स्यात्, किं परमेश्वरकल्पनयेति चेत्। अत्रोच्यते-
प्रमायाः परतन्त्रत्वात् सर्गप्रलयसम्भवात् ॥
तदन्यस्मिन्ननाश्वासात्र विधान्तरसम्भवः ॥१॥
बोधनी।
अत्रान्यथासिद्धिं मीमांसकः शङ्कते । नन्विति । नित्यत्वेन पुरुषाद्यनुप्रवेशाभावात् निर्दोषं
स्वतः सिद्धप्रामाण्यं च वेदमेव मूलमवलम्ब्यान्यं धर्मसंप्रदायोऽस्तु, तन्नित्यत्वासिद्धावपि सांख्या-
दिमतावलम्बनेन कर्मयोगसिद्धसाक्षात्कारविषयीकृतधर्माधर्माः कपिलादय एव सन्तु मूलमस्य,
किमनेन परमेश्वरेणानपेक्षितसमुद्रवालुकाकीटसंख्यादिसर्वविषयज्ञानेनेति तदुत्तरत्वेन परिच्छेद-
प्रतिपाद्यमर्थं संकलय्याह-उच्यते-
प्रमायाः-इति । न तावत् स्वतः प्रामाण्यं, प्रमायाः कारणगुणतन्त्रत्वात् । न च वेदस्य
नित्यत्वं शब्दस्यैवानित्यत्वात् । परतन्त्रपुरुषपरतन्त्रतया प्रवाहाविच्छेदलक्षणं नित्यत्वमस्तीति
चेत्तदपि नास्ति सर्गप्रलययोः सम्भवेन प्रवाहस्यैव परिच्छेदात् । न च कपिलादिद्वारा सम्प्रदाय-
सिद्धिः, ततः परमेश्वरादन्यस्मिन् कपिलादौ प्रमाणत्वेन विश्रम्भाभावात् । न हि योगबलप्रभा-
विता भावना प्रमात्मकमेव साक्षात्कारं करोतीति नियमः, ततो नित्यसर्वज्ञसिद्धिरिति ॥ १ ॥
प्रकाशः।
अत्रासिद्धिमाह । नन्विति । वक्तृदोषेणाप्रामाण्यशङ्कया निष्कम्पप्रवृत्तिर्न स्यात् । सा च
नित्यत्वादवक्तृके वेदे नास्तीति तत एव प्रामाण्यं किं वक्तृगुणेनेत्यर्थः । वक्तृगुणजन्यत्वेऽप्यन्य-
यासिद्धिमाह । योगेति । योगकर्मभ्यां ये सिद्धाः सर्वज्ञास्त एव वेदकारा अदृष्ठाधिष्ठातारश्चेति-
न नित्यसर्वज्ञसिद्धिरित्यर्थः । यद्यप्यन्यथासिद्धिरपि प्रमाणाभाव एव पर्यवस्यति, तथापि साक्षात्
प्रमाणाभावोऽग्रे दूष्यः, अन्यथासिद्धिद्वारा त्वत्रेत्यर्थभेदः ।
प्रमामात्रे गुणजन्यत्वसिद्धौ शाब्दप्रमायामपि तज्जन्यत्वसिद्धिर्भविष्यतीत्याशयेनाह । प्रमा-
या इति । अनित्यप्रमाया इत्यर्थः । ननु नित्यत्वाद् वेदानां, कर्तृजन्यत्वेऽपि महाजनपरिग्रहात् ,
प्रामाण्यं निश्चित्य यागादौ प्रवृत्तिर्भविष्यतीत्यत आह । सर्गेति । तथा च वेदमहाजनयोरभा-
वात् केन कस्य परिग्रह इति भावः । द्वितीयामन्यथासिद्धिं निरस्यति । तदन्यस्मिन्निति ।
अनित्यज्ञानवत्त्वेन भ्रमादिशङ्काकलङ्कितत्वेन नित्यसर्वज्ञपूर्वकत्वाद् न प्रकारान्तरसम्भव इत्यर्थः ।
प्रकाशिका ।
प्रामाण्यमेव तस्य न स्यादित्यवश्यमुपदेष्टुरपेक्षेति भावः। अग्रेति। प्रमायां गुणजन्यत्वमेव न,
दोषाभावेनैवान्यथासिद्धेरित्यर्थः । वक्तृगुणजन्यत्वेऽपौरुषेयलक्षणमदृष्टाधिष्ठानेऽपीति द्रष्टव्यम् ।
पर्यवस्यतीति । तथा च द्वितीयपञ्चमयोर्नाभेद इति भावः । अग्रे=पञ्चमस्तबके । अन्यथा-
सिद्धिद्वारा यः प्रमाणाभावः सोऽत्र दूष्योऽन्यथासिद्धिनिराकरणेनेत्यर्थः । ननु नित्यत्वादिति ।
नित्यत्वे प्रमाणसिद्धे दोषाभावादेव प्रामाण्यं महाजनपरिग्रहेण निश्चेयमिति भावः । तथा चेति ।
नित्यत्वञ्च न प्रामाणिकमिति भावः । साध्यस्यार्थानुवादपुरःसरं विरोधमपि हेत्वाभासमाह ।
मकरन्दः ।
अग्रे=पञ्चमस्तबके । अन्यथासिद्धिद्वारा = तन्निराकरणद्वारेत्यर्थः ।

द्वितीयस्तबके ] प्रमास्वतस्त्वखण्डनम् । २११
तथा हि। प्रमा ज्ञानहेत्वतिरिक्तहेत्वधीना, कार्यत्वे सति तद्विशेषत्वात् अप्र-
बोधनी।
प्रमापारतन्त्र्यं तावदनुमानेनोपपादयति-तथाहि-इति। प्रमात्वं नामौपाधिकसामान्यविशेषः।
तस्य नित्यत्वेनानुत्पाद्यत्वात्, तदाश्रयो यथार्थानुभवलक्षणो ज्ञानविशेषः प्रमाशब्देन पक्षीक्रियते।
ज्ञप्तिपक्षे च विरोधात् प्रामाण्यशब्देन प्रमाणत्वमेव पक्षीकरिष्यते, सेयं प्रमाऽप्रमासाधारणज्ञानसामा-
न्यहेत्वधीना भवति, कार्यत्वे सति ज्ञानविशेषत्वादप्रमावदिति। व्याप्तिद्वयमत्राभिसंहितं-यो यत्कार्य-
विशेषः स तत्सामान्यहेत्वतिरिक्तहेत्वधीनः, यथा कलमाङ्कुरः, न ह्यङ्कुरविशेषः कलमाङ्कुरोऽङ्कु-
रसामान्यहेतोर्बीजादेव भवति किन्तु तद्विशेषात् कलमबीजात्, कार्यविशेषश्चेयं प्रमा तस्मात्तथेत्येका
सामान्यव्याप्तिः। अपरा च-यो ज्ञानविशेषः स ज्ञानसामान्यातिरिक्तहेतुको यथाऽप्रमेति विशेष-
व्याप्तिरिति। ज्ञानं नाम ज्ञानत्वाभिव्यञ्जिका विषयप्रवणा व्यक्तिः, तद्विशेषत्वमनुभवादीनामिति। अत्र
द्रव्यविशेषस्याकाशादेः, ज्ञानविशेषस्य चेश्वरप्रमाया नित्यत्वाद्धेत्वपेक्षैव नास्ति, दूरेत त्साम-
न्यातिरिक्तहेत्वधीनत्वम्। ततश्च तद्विशेषत्वमनैकान्तिकं मा भूदित्युक्तं-कार्यत्वे सति-इति।
पक्षीकृतस्यापि कार्यत्वेन विशेषणान्नेश्वरप्रमांशे बाधादयः प्रादुष्यन्ति। अनुमानस्य विपक्षे
प्रकाशः।
प्रामाण्यस्य गुणजन्यत्वं साधयति। प्रमेति। हेत्वधीनत्वे ज्ञानहेत्वधीनत्वे च साध्ये सिद्ध-
साधनं स्यात्, अतो ज्ञानहेत्वतिरिक्तहेत्वधीनेति साध्यम्। ननु प्रमाया ज्ञानत्वेन तद्धेतुजन्यत्वेन
बाधः, ज्ञानाजनकजन्यत्वे विरोधः। अप्रमायां तदसिद्धेर्दृष्टान्तासिद्धिः, व्यर्थविशेष्यत्वं च, घटा-
दावपि साध्यसत्त्वेन कार्यत्वस्यैव व्याप्तिमत्त्वात्। व्यर्थविशेषणत्वं च, व्यावत्यैश्वरज्ञानस्य परं
प्रत्यसिद्धेः। नापि ज्ञानसामान्यहेत्वन्यहेतुजन्येति साध्यम्, उक्तदोषात्। ज्ञानसामान्यं च
ज्ञानत्वं वा सर्वज्ञानव्यक्तयो वा ? आद्ये हेत्वसिद्धिः। अन्त्य इन्द्रियादिभिः सिद्धसाधनम्।
नापि ज्ञानत्वावच्छिन्नकार्यत्वान्यकार्यत्वप्रतियोगिककारणजन्येति साध्यम्। ज्ञानत्वस्य नित्या-
नित्यवृत्तितया कार्यत्वानवच्छेदकत्वात्। जन्यत्वेन ज्ञानविशेषणे प्रत्यक्षाद्यात्मकज्ञानविशेषजन-
कैरिनि्द्रयादिभिः सिद्धसाधनम्। अत एव, प्रमात्वं ज्ञानत्वावच्छिन्नकार्यत्वनिरूपितकारणताभिन्न-
कारणताप्रतियोगिकार्यतावच्छेदकं, ज्ञानत्वसाक्षाद्व्याप्यधर्मत्वात्, अप्रमात्ववदिति निरस्तम्।
प्रकाशिका।
ज्ञानाजनकेति। ज्ञानाजनकत्वं च पारिमाण्डल्यादौ प्रसिद्धम्। मिश्रास्तु विरोधः = प्रतिज्ञावि-
रोधः, तथा च ज्ञानहेत्वजन्यत्वे बाधः प्रागुक्तः, इदानीन्तु साध्याप्रसिद्ध्या प्रतिज्ञाया विरोधे
वाक्यार्थबोधाजनकत्वं, पारिमाण्डल्यादेरप्यभावसाक्षात्कारं प्रति प्रत्यासत्तिघटकतया जनकत्वेन
ज्ञानाजनकत्वाप्रसिद्धेरिति विकल्प्य योजयन्ति। हेत्वसिद्धेरिति। ज्ञानत्वकारणाप्रसिद्धेरित्यर्थः।
तथा च साध्याप्रसिद्धिरिति भावः। नित्यानित्येति। अनित्यपदमत्र सम्पातायातम्। एवम-
न्यत्रापीदृशस्थले। ज्ञानत्वसाक्षादिति। ज्ञानत्वसाक्षाद्विभाजकधर्म्मत्वादित्यर्थः। विद्या
चाविद्या चेति प्रथमं विभागादितस्योपपत्तिः, यदि च प्रमात्वं चाप्रमात्वञ्चानुभवत्वव्याप्यमेव
मकरन्दः।
साध्यार्थविवरणपूर्वकं विरोधमपि हेत्वाभासमाह। ज्ञानाजनकेति। एतेन बाघविरोधयोर्-
द्वयत्रापि चरवाद्विकल्प्य विरोधाभिधानमसङ्गतमित्यपास्तम्, एकत्रैव साध्ये दोषद्वयस्योक्तत्वात्।
हेत्वसिद्धिरिति। ज्ञानत्वहेत्वप्रसिद्धिरित्यर्थः। तथा च तद्धटितसाध्यस्याप्रसिद्धिरिति भावः।
ज्ञानत्वसाक्षादिति। ज्ञानसाक्षाद्विभाजकोपाधित्वादित्यर्थः। एतेन, ज्ञानत्वव्याप्यज्ञानान्यान्यत्व-
व्याप्यत्वेन प्रमात्वस्यासिद्धिः। तद्व्याप्यजात्यव्याप्यत्वगर्भत्वे प्रमाऽप्रमान्यतरत्वादौ व्यभिचार