न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

प्रथमस्तवके ] क्षणभङ्गनिराकरणम् । १६५
मैवम्। कम्पजनकाः शिंशपाजनकविशेषा अपि सन्तस्तानतिपतन्ति, न तु
वृक्षजनकविशेषाः शिंशपाजकास्तानिति नियामकाभावात् । शिंशपाजनकास्त-
द्विशेषा एव कम्पकारिणस्तु न तथा, किन्त्वागन्तवः सहकारिण इति चेत् ।
एवं तर्हि तानासाद्य सदृशरूपा अपि केचित् कम्पकारिणोऽनासादितसहकारि-
णस्तु न तथा, तथा च तद्वा तादृग्वेति न कश्चिद्विशेषः स्यात् । तस्माद्विरुद्धयो-
बोधनी ।
इत्यर्थः । निराकरोति—मैवम्-इति । विशेषा एव केचित्स्वपरसामान्यं व्यभिचरन्ति केचि-
न्नेति न नियमहेतुरस्तीति । दर्शनं त्वन्यत्र नोदनादीनामस्वभावभूतानामेव सहकारित्वादुपप-
न्नमिति भावः । एवं नोदनादीनां स्वभावत्वे दूषिते प्रामाणिकं सहकारिवादमगत्यावलम्बते—
शिंशपा-इति । तद्विशेषा एव=वृक्षजनकविशेषा एव, तथा=शिंशपाया एव जनकविशेषाः, ततश्च
सिद्धः कम्पशिंशपयोर्विशेष इति पूर्वोक्तमेव निराकरणं स्मारयति—एवं तर्हि-इति । सदृश-
रूपा=जातिभेदसामर्थ्यविरहिण इत्यर्थः । न तथा-न कम्पकारिण इत्यर्थः । जात्यभेदेऽपि व्य-
क्तिभेदादेव सिध्यति क्षणिकत्वमित्यत्राह—तथा च-इति । एकजातीयस्यैव सहकारिलाभात् कार्य-
जनकत्वाङ्गीकारे सति पूर्वैव शिंशपाव्यक्तिः सहकारिसंनिधानात् कम्पहेतुर्वा भवेत् , स्वोत्पत्त्य-
नन्तरमेव न दृष्टा पूर्वव्यक्तिः, तज्जातीया तत्संतानान्तःपातिनी त्वन्या सहकारिसमवधानात्
कार्यजननीह भवेदित्यत्र न कश्चिद्विशेषः उभयत्रापि सहकार्यायत्तत्वात्कार्यकारणस्य; तथा च न
क्षणिकत्वसिद्धिरिति । तदेवं विरुद्धयोरेव क्वचित्समावेशे क्वचिदपि विरोधासिद्धेर्विपक्षे बाधका-
भावात् स्वभावहेतुर्न सिध्यतीत्युक्ते तस्य विपक्षे बाधकाशङ्कथ यया तन्न सिध्यति तथोक्तम् ।
इदानीं प्रकृतमुपसंहरति-तस्मात्-इति । ननु नीलमुत्पलं चलतीत्यादौ विरुद्धानामपरापरभूता-
नामेव नीलत्वादिसामान्यादीनां समावेशो दृश्यते । न च तत्र परापरभावः, नीलस्य परत्वे रक्त-
मुत्पलं न स्यात् , उत्पलस्य परत्वे नीलं नीलीपुष्पं न स्यात् , न च नास्ति विरोधः ? कुर्वत्त्व-
प्रकाशः ।
तामेव=शिंशपासामग्रीमेवेत्यर्थः । आशयमुद्घाटयति । कम्पजनका इति । शिंशपाजन-
कानां कारणानां विशेषाः । तान्=शिंशपाजनकान् , वृक्षजनकानां कारणानां विशेषाः । तान् =
वृक्षजनकानित्यर्थः । तद्विशेषाः=वृक्षजनकविशेषा इत्यर्थः । एवं तहीति । तजातीय एव सह-
कारिलाभालाभाभ्यां कार्यजननाजनने इतिकुतः क्षणिकत्वमित्यर्थः । वैजात्यनिराकरणमुपसंहरति ।
स्यादिति भावः । कम्पजनका इति । अस्मन्मते चलनं नोदनं मूर्त्तद्रव्यं च परस्परं भिन्नं सह-
कारिषादश्वास्तीति शिंशपासामान्यन्तर्भूता चलनसामग्री सम्भवति । तव तु मते शिंशपैव
चलनात्मिका उत्तरव्यक्तिः, शिंशपैव नोदनात्मिका पूर्वव्यक्तिरिति चलनकार्य प्रति कुर्वद्रूपत्वविशे-
षापन्ना नोदनात्मिका शिंशपैव कारणमिति चलनसामग्री शिंशपासामान्यन्तर्भूतैव भवतीति
कम्पजनकाः शिंशपाजनकविशेषतया केनचित् प्लक्षादिजनकविशेषतया शिंशपादिकम्पमात्रदर्शि-
ना गृहीता अपि कार्ये शिंशपाद्यात्मककम्पे वैजात्यस्य त्वयानङ्गीकारात् । कम्पसामान्यजनकाः
प्लक्षात्मककम्पकार्यजननस्थले पश्चाद् दृष्टे शिंशपाजनकविशेषानतिपतन्तीत्यभ्युपेयम् । तथा
वृक्षशिंशपास्थले कुतो न स्यात् दर्शनं नियामकमिति चेत् , तत्र न द्रक्ष्यते इत्यत्र का प्रत्याशे-
त्यस्योक्तप्रायत्वादिति भावः । अथ न्यायमते कथमेवं न शङ्केति चेन्न । व्यभिचारादर्शनसहकृ-
तेनान्वयव्यतिरेकेण दृष्टजात्यवच्छेदेन कार्यकारणभावे परिच्छिन्ने तज्जातिविरहानिबन्धनत्वाद-