न्यायकुसुमाञ्जलि (उदयनाचार्य - ईश्वर-सिद्धि दार्शनिक तर्कशास्त्र एवं सान्वय सटीक)

१६२ व्याख्यात्रयोपेतप्रकाशबोधनीयुते न्यायकुसुमाञ्जलौ [ १६ कारिकाव्याख्यायां
परस्परपरिहारवत्योर्न समावेशः स्यात् । दृश्यते तावदिदमिति चेत् । गोत्वाश्वत्व-
योरपि न दृश्यते इति का प्रत्याशा ? तथा च गतमनुपलब्धिलिङ्गेनाऽपि । क्वचिदपि
बोधनी ।
म्पकारिणः शिंशपात्वात् कम्पकारिणो वैजात्यमभ्युपगन्तव्यम् , ततश्च कम्पजनकजनकयोः
शिंशपातदवान्तरविशेषयोरसमावेशप्रसङ्गः । तयोरपि परस्पराभावत्वादिति । यद्वा, कार्ययोः
परस्परपरिहारेण स्थितेः सामग्रीविरोध इति तत्कार्ययोरित्यनेनाशङ्कय यदि क्वचित्परस्परपरिहार-
दर्शनेन सामग्रीविरोधमुच्चीय कार्ययोः सर्वदा सर्वत्रासमावेशः कल्प्येत तर्हि कम्पशिंशपयोः कदा-
चिदसमावेशदर्शनात् सर्वदा सर्वत्रासमावेशप्रसङ्ग इति परिहारमाह-तर्हि-इति । दृश्यत इति ।
परस्परपरिहारेऽपि कम्पशिंशपयोः समावेशो दृश्यते न तु गोत्वाश्वत्वयोरिति नाप्रसङ्गाति-
प्रसङ्गाविति । गोत्वाश्वत्वयोरिति । परस्परपरिहारवतोरपि क्वचित्समावेशदर्शनादत्रापि तत्सं-
भावना दुष्परिहरेति । एवं तावज्जनकजनकयोः समावेशाङ्गीकारे सर्वत्र गवाश्वादिविरुद्धसमा-
वेशसंभावना निष्प्रत्यूहं प्रवर्तेत इति स्थितम् । एवं भूमिकामारचय्य तत्र विवक्षितमनुमाना-
भावं निवेशयति-तथा च-इति । कार्यलिङ्गवदनुपलब्धिलिङ्गेनापि गतमिति । तथा चेति
परामृष्टं हेतुं स्पष्टयति-क्वचिदपि-इति । एषा हि बौद्धपरिभाषा अनुपलब्धिरसद्व्यवहारयो-
ग्यत्वं प्रतिबन्धबलेनानुमापयति । प्रतिबन्धश्चानुपलब्धेः सद्ब्यवहारविरोधात्सिद्ध्यति यथाह
न गोत्वमस्ति अश्वत्वादिति गोत्वविरुद्धाश्वत्वोपलब्धिरूपा गोत्वानुपलब्धिर्गोत्वाभावं गमयतीति ।
तत्र यदि विरुद्धयोरपि समावेशः स्यात् तदानुपलब्धेरपि सद्ब्यवहारयोग्यत्वसमावेशसंभवेना-
सद्ब्यवहारयोग्यतया प्रतिबन्धासिद्धेर्गतमनुपलब्धिलिङ्गकमिति । अत एव स्वभावहेतुरपि निरस्त'
प्रकाशः ।
स्थितेरितिमर्थः । दर्शनादर्शनकृत एव समावेशासमावेश इत्याह । दृश्यत इति । यथा तयोर-
न्योन्यपरीहारस्थितयोरपि क्वचित्समावेशस्तथा तादृशयोर्गोत्वाश्वत्वयोरपि समावेशः स्यादित्या-
शङ्क्येतेत्याह । गोत्वेति । गोत्वाश्वतवयोः समावेशे दूषणमाह । तथा चेति । गोत्वाश्व-
त्वयोः समावेशेन विरोधासिद्धौ गोत्वस्याश्वत्वविरुद्धस्योपलब्ध्याऽश्वत्वाभावानुमानं न स्यात् ।
तथा च कार्यलिङ्गकमनुमानं गतमिति प्रागुक्तं, सम्प्रत्यनेनापि गतमित्यर्थः । क्वचिदपीति ।
अन्यत्र समावेशसंशयादिति भावः । एवं च वृक्षं विना शिंशपाऽनुपलब्धिरूपविपक्षबाधकनिश्चयं
शिंशपाया वृक्षस्वभावत्वमपि न निश्चीयेत । शिंशपात्वमपि वृक्षत्वं व्यभिचरेदिति शङ्कायाः स-
जायते । अश्वस्याप्ययं स्वभावो यद्गोत्वपरिहारेणैव जायत इति स्वभावादेव यावत्कार्ययोर्धर्मपरि-
हारनियम इति कुतो धर्मयोः समावेशसम्भव इति भावः । परिहारवत्योरिति । परिहारः
परस्परधर्मयोः कम्पत्वशिंशपात्वयोर्बोध्यः । समावेशः स्यादिति । न च तयोरसमावेशः कम्प
त्वस्य क्रियाधर्मत्वादिष्ट इति वाच्यम् । गुणक्रियाद्रव्याणां भेदस्य तैरनभ्युपगमेन कम्पात्मकशिं-
शपालक्षणक्षणिकव्यक्तौ समावेशस्य सम्भवादिष्टापत्तेरयोगात् ।
कम्पत्वशिंशपात्वयोः समावेशदर्शनात् परस्परपरिहारो न स्वभावः कम्पशिंशपयोः किं तु
सामग्रीसमावेशासमावेशनिबन्धनः । गवाश्वयोस्तु स्वभाव एव समावेशदर्शनात् स्वभावत्यागो
न कस्यापीष्ट इति शङ्कते । दृश्यत इति ।
मनुपलब्धिलिङ्गेनापीति । अनुपलब्धिलिङ्गज्ञापकं यन्न तथा चानुपलब्धिमूलकेनेत्यर्थः ।
गोत्वेनाश्वत्वाभावानुमाने विरोधग्रहो मूलम् तत्रापि गोत्ववत्यश्वत्वानुपलब्धिर्मूलमिति भावः ।