मृगेन्द्र आगम: विद्या एवं योग पाद (भट्ट नारायणकण्ठ वृत्ति सहित प्राचीनतम कामिक आगम परिशिष्ट)

१७० मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १।७
'प्रत्यात्मस्थस्वकालान्तापायिशक्तिसमूहवत् ।' (८)
इति यदुक्तं, तदुपपादयितुमाह
किंतु तच्छक्तयोऽनेका
युगपन्मुक्त्यदर्शनात् ॥ १० ॥
एकस्याप्यस्यानेकाः प्रत्यात्मस्थाश्चित्क्रिया-
संनिरोधिका नित्याः शक्तय एष्टव्याः । अन्य-
थैकत्वे सति एकस्मात्पुरुषादपसृते तस्मिन्
सर्वेषां तुल्यकालं मुक्तिः स्यात् । यतस्तु
न मुक्तियोंगपद्येनोपलभ्यते, तस्मात्कारणात्
तच्छक्तिबहुत्वाभ्युपगमो युक्तः ॥ १० ॥
न च तास्तच्छक्तयः स्वातन्त्र्येण रुन्धन्ति
अपसरन्ति वा, किं तर्हि
तासां माहेश्वरी शक्तिः
सर्वानुग्राहिका शिवा ।
धर्मानुवर्तनादेव
पाश इत्युपचर्यते ॥ ११ ॥
'प्रावृतीशबले कर्म...................।' (१।२।७)
इत्यादिना प्राक् मलेन नान्तरीयकतयोद्दिष्टं
परमेश्वररोधशक्तिं व्यापारेण लक्षयति, तासां

[Header] श्रीभट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । १७१

मलशक्तीनां चित्क्रियासंनिरोधकत्वलक्षणस्य
धर्मस्यानुवर्तनाद्धेतोः शैवी शक्तिः पाशतयोप-
चर्यते । न च तत्र मुख्यं पाशत्वम् । कुत इति
विशेषणद्वारेणात्रैव हेतुः सर्वानुग्राहिका शि-
वेति । सा हि सकलजगदनुग्रहस्वभावत्वेन त-
च्छ्रेयःप्रसाधिका ॥ ११ ॥
एवं च
परिणामयेतेताश्च
रोधान्तं कार्कचित्त्विषा ।
यदोन्मीलनमाधत्ते
तदानुग्राहिकोच्यते ॥ १२ ॥
परिणामशब्दात् 'प्रातिपदिकाद्धात्वर्थे' इति
णिचि कृते परिणामयतीति रूपम् । एताश्च
सर्वभूतगतास्तस्य संबन्धिनी शक्तिः रोधान्तं
तदधिकारकालं यावत् परिणामेन योजयति ।
पतिशक्तिः कार्कचित्त्विषा हेतुभूतयोन्मीलनं
यदा करोति, तदानुग्राहिकेत्युच्यते । कशब्देन
मूर्धा सदानुग्रहै कव्यापार ईशानः । ईशानमू-
र्धेति मन्त्रलिङ्गम् । स एव सकलजगदनुग्रहे

१७२ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १।७
नित्योद्युक्तत्वादर्केणोपमितः । ततः प्रवृत्तया
परश्रेयःप्रकाशिकया ज्ञानभासा तयोन्मीलित-
स्वरूपाणामणुवर्गाणां यदोन्मीलनमाशयविका-
सनं करोति, तदानुग्राहिका भण्यते ॥ १२ ॥
अत्र मुनिः प्रक्ष्यति
शाम्भोश्चिदाद्यनुग्राह्यं
तद्विरोधितया मिथः ।
युगपन्न क्षमं शक्तिः
सर्वानुग्राहिका कथम् ॥ १३ ॥
कथं भूतोपकारार्थं
प्रवृत्तस्य जगत्प्रभोः ।
अपकारकमाविश्य
युज्यते तुन्नतोदनम् ॥ १४ ॥
चितः सकलात्मानः, आदिग्रहणादचितो
मलकर्ममायातत्कार्याणि । तदेतत्सर्वं सर्वेशि-
त्वादेव किल परमेश्वरस्यानुग्राह्यम् । तच्चानुग्रा-
ह्यत्वमेषां चिदचितां पाश्यपाशानां तुल्यकालं
न घटते । तथाह्यचितां पाशानामनुग्रहे पा-
श्यस्य प्रत्युत तिरस्कारः स्यात् नानुग्रहः, चिता-

श्रीभट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । १७३
मनुग्रहे च तद्वन्धानां न्यग्भावनमिति परस्पर-
विरोधित्वाद्युगपदेषामनुग्रहानुपपत्तिः । तत्कथं
सर्वानुग्राहिका शक्तिरुक्ता । किंच कृपया सर्व-
भूतानामनुग्रहप्रवृत्तस्य पत्युरुपकारस्यापकारकं
दुःखदमाणवादिपाशजालमनुगृह्य आवृत्तदृक्क्रि-
याशक्तित्वादस्वातंत्र्यादिव्यथितानां परमात्मनां
बन्धकानुग्रहेण व्यथितव्यथनं न युक्तमिति
पूर्वः पक्षः ॥ १४ ॥
सिद्धान्तस्तु
न तोदनाय कुरुते
मलस्याणोरनुग्रहम् ।
किंतु यत्क्रियते किंचि-
त्तदुपायेन नान्यथा ॥ १५ ॥
सत्यं चिदचितामनुग्राहिका शक्तिः । नचा-
स्यास्तुल्यकालमपि तदनुग्रहोऽनुपपन्नः परस्पर-
विरोधाभावात् । नत्वणोर्व्यथनार्थं मलस्य परि-
णामरूपमनुग्रहं करोति, अपित्वनुग्रहायैव ।
तथाहि यत्किंचिदुपायेन कर्तुमुचितं, तन्ना-
नुपायेन ॥ १५ ॥

१७४ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १७
अयं च साधूपायः, यदुत
न साधिकारे तमसि
मुक्तिर्भवति कस्यचित् ।
अधिकारोऽपि तच्छक्तेः
परिणामान्निवर्तते ॥ १६ ॥
सोऽपि न स्वत एव स्या-
दपि योग्यस्य वस्तुनः ।
सर्वथा सर्वदा यस्मा-
च्चित्प्रयोज्यमचेतनम् ॥ १७ ॥
यावत्किल मलस्याधिकारस्तावन्न मुक्तिः क-
स्यचिद्भवति । तन्निवृत्तिरेव मुक्तिशब्दाभिधेया ।
यतः 'अधिकारश्च तच्छक्तेः परिणामात्समा-
प्यते' सच परिणामस्तदर्हस्यापि वस्तुनो न स्वतो
भवितुं शक्तः सर्वप्रकारेण सर्वकालं चाचेत-
नस्य चेतनप्रयुक्तस्य तत्तत्कार्यदर्शनात् । तस्मा-
च्चिदनुग्रहस्य तदर्थाञ्जनादिपरिणामस्य च पर-
स्परमविरोध इति प्रथमचोद्यनिरासः ॥ १७ ॥

श्रीमद्भट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । १७५
अथ द्वितीयस्य परिहारः
यथा क्षारादिना वैद्य-
स्तुदन्नपि न रोगिणम् ।
कोटाविष्टार्थदायित्वा-
दुःखहेतुः प्रतीयते ॥ १८ ॥
पाशावृतदृक्क्रियावृत्तिष्वणुषु तत्तत्पाशशक्त्यनु-
वर्तनद्वारेण जन्मद्रावणादिदुःखदायित्वाद्वामो-
ऽपि परमेश्वरस्तदभ्युदयायैव प्रवृत्तत्वान्न दुःख-
हेतुरवगम्यते—यथा वैद्यः क्षारशस्त्रादिना रो-
गिणं व्यथयन्नपि कोटौ प्रान्ते अभिमतस्या-
रोग्यलक्षणस्यार्थस्य साधकत्वात् व्यथाहेतुरपि
न दुःखदायित्वेनैव ज्ञायते ॥ १८ ॥
नन्वत्यन्तशुद्धस्वरूपस्य भगवतः किं पा-
शधर्मानुवर्तनेनेत्याह
सर्वगत्वान्महेशस्य
नाधिष्ठानं विहन्यते ।
नच यत्रास्ति कर्तव्यं
तस्मिन्नौदास्यमेति सः ॥ १९ ॥
अचिदधिष्ठानं भगवतो न विहन्यते सर्व-

१७६ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १।७
गत्वान्महेशतया सर्वकर्तृत्वाच्च । यत्र यत्र क-
र्तव्यं किमप्यस्ति, तत्र तत्र च तादर्थ्यमेत्यापि
तत्तत्कर्तुरधिष्ठानेन सर्वदैव सर्वं करोतीत्युक्त-
मीश्वरसिद्धौ । उदास्त इत्युदासस्तस्य भाव
औदास्यमकर्तृत्वमित्यर्थः ॥ १९ ॥
तदेवं युगपत्सर्वानुग्राहित्वं शक्तेः प्रसाध्य,
तदेव घटयन्ननुग्रहशब्दार्थमाह
धर्मिणोऽनुग्रहो नाम
यत्तद्धर्मानुवर्तनम् ।
न सोऽस्ति कस्यचिज्जातु
यः पत्या नानुवर्त्यते ॥ २० ॥
धर्मिणोऽनुग्राह्यस्य धर्माणां यदनुवर्तनं सो-
ऽनुग्राहकस्यानुग्रहः क्रमविकस्वरस्वरूपाणां प-
द्मानामिव विवस्वतः । स इति तथाविधो धर्मः
कस्यचिदपि धर्मिणो नास्ति, यः परमेश्वरेण
नानुवर्त्यते नाधिष्ठीयते तस्य सर्वव्यापकत्वात् ॥
एवं च
गताधिकारनीहार-
वीर्यस्य सत एधते ।

श्रीभट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । १७७
पशोरनुग्रहोऽन्यस्य
तादर्थ्यादस्ति कर्मणः ॥ २१ ॥
गतः समाप्तः क्रियादृक्प्रतिरोधकत्वरूपो-
ऽधिकारो यस्य तद्गताधिकारं नीहारस्य तमसो
मलस्य संबन्धि वीर्यं सामर्थ्यं यस्य तस्य तथा-
विधस्य सतः पशोर्बद्धात्मनोऽनुग्रह एधते वर्धते
बहुलीभवति निवृत्ताधिकारायां मलशक्ताविति
यावत् । अन्यस्य तु मलादेः पाशजालस्य, यत्
कर्मणः परिणामितादेस्तादर्थ्यं तत्प्रयोजकत्वं,
तस्मादनुग्रहो भवति । बद्धात्मविमुक्त्यै यत्प-
रिणामिताप्रयोजकत्वं, स एव पाशानामनुग्रह
इत्यर्थः ॥ २१ ॥
एवं च प्रकृते किं व्यवस्थितमित्याह
बोद्धृत्वपरिणामित्व-
धर्मयोरनुवर्तनम् ।
मलस्य साधिकारस्य
निवृत्तेस्तत्परिच्युतौ ॥ २२ ॥
मलस्य साधिकारस्येत्याणवस्याञ्जनस्या-
धिकारनिवृत्तेस्तद्भावभाविन्या अनादिकाली-
२३

१७८ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १।७
नायाः परमेश्वररोधशक्तेरपगमोन्मुख्याः परि-
च्युतौ किञ्चिच्छिथिलीभावे सति बोद्धृत्व-
धर्मानुवर्तनमात्मनोऽनुग्रहः, परिणामित्वधर्मा-
नुवर्तनं पाशानामिति ॥ २२ ॥
उपसंहरन्नाह
इत्येवं यौगपद्येन
क्रमात्सुघट एव हि ।
मायायाः साधिकारायाः
कर्मणश्चोक्त एव ते ॥ २३ ॥
इत्येवमुक्तया युक्त्या यौगपद्येन चिदचि-
तोरनुग्रहो न विरुद्धः क्रमात् सुघट एव, न
दुरुपपादः । मलवच्च मायायाश्च कलादिक्षि-
त्यन्तस्वाधिकारसहितायाः कलाद्याविर्भावल-
क्षणस्तदुपसंहारात्मकश्च, कर्मणस्तु फलदानौ-
न्मुख्यापादनात्मकः, सोऽयमनुग्रहो मायाकर्म-
णोरनुक्तोऽप्युक्त एव ज्ञेयः
'सर्वथा सर्वदा यस्माच्चित्प्रयोज्यमचेतनम् ।' (१७)
इति सामान्येन सर्वस्यैवोक्तत्वादिति ॥२३॥
इति श्रीमद्भट्टविद्याकण्ठात्मजनारायणकण्ठकृतौ मृगेन्द्र-
टीकायामाणवपाशपरीक्षाप्रकरणं सप्तमम् ॥ ७ ॥

अथ
श्रीमृगेन्द्रतन्त्रे ।
विद्यापादे ।
( अष्टमः पटलः )
अथ पाशपदार्थपरीक्षाधिकारात्समनन्तरप-
टलान्तसूचितकर्मपाशपरीक्षाप्रस्तावः। पदार्था-
दिसंबन्धाश्चास्य प्रोक्तप्रकरणारम्भ एवोक्ताः।
अथेन्द्रियशरीरार्थै-
श्चिद्योगस्यानुमीयते ।
निमित्तमागामिभावा-
द्यतो नागाम्यहेतुमत् ॥ १ ॥
अथेत्याणवरोधशक्त्याख्यपाशद्वयविचारा-
नन्तरम्, इन्द्रियैरन्तःकरणबहिष्करणैः, शरी-
रेण च स्थूलसूक्ष्मरूपेण, अर्थैश्चेन्द्रियार्थैर्विषयै-
र्योऽयं चिदात्मनो योगः, तस्यागामिभावादु-
त्पत्तिमत्त्वात्कारणं निमित्तमनुमीयते, न ह्युत्प-
त्तिमच्चाहेतुकं किंचिद्भवति ॥ १ ॥

१८० मृगेन्द्रतन्त्रे । [ १।८
इत्थं सामान्येन कारणमात्रं प्रसाध्य, तद्वि-
शेषं वक्तुमाह
तस्य प्रदेशवर्तित्वा-
द्वैचित्र्यात्क्षणिकत्वतः ।
प्रतिपुंनियतत्वाच्च
सन्ततत्वाच्च तद्गुणम् ॥ ॥ २ ॥
तस्येन्द्रियशरीरार्थैश्चितां योगस्य यत्सुरनर-
तिर्यगादिनियतस्थानवर्तित्वम् । यच्च वैलक्षण्यं,
विचित्राणि हि प्राणिनां शरीराणीन्द्रियाणि
विषयाश्च दृश्यन्ते, तत्र जातिदिग्देशकाला-
दिवैचित्र्यं तावत्प्रसिद्धम् । इन्द्रियवैचित्र्यमपि
यथा-परावृत्तजिह्वत्वं गजानां, चक्षुःश्रवत्वं भु-
जङ्गमानां, अनालोकालोकित्वमुलूकादीनां,
पुरुषाणां च केषांचिद्विपुलदृशामप्यदर्शनं, अ-
न्धप्रायाणामपि सूक्ष्मार्थदर्शित्वमिति । विष-
यवैचित्र्यं तु यथा-जलधरनिपतजलकणोप-
जीवित्वं चातकानां, मयूराणामवकराहारत्वं,
कुक्कुटादीनां च, कमलकिञ्जल्करसास्वादनं मधु-
करसारसानामित्यादि । यतश्च क्षणिकत्वमनि-

श्रीमद्भट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । १८१
त्यता देहादेः । यस्माच्च प्रतिपुरुषनैयत्यम्, न
हि शरीरेन्द्रियविषयाणां साधारण्यं भोगसा-
म्यप्रसङ्गात् । यतश्च तत्सन्ततत्वं, तत्तत्प्राणि-
सन्ततत्वेन किल जन्मान्तरेऽपि शरीरेन्द्रि-
यादि स्थितं यथा जात्यायुर्भोगप्रदेभ्यः क-
र्मभ्यः आयुःप्रदस्योपक्षीणत्वात् मृतस्यापि
तस्यैव जातिभोगदे कर्मणी संतत्या त्ववतिष्ठेते,
नत्वन्यमुपसर्पतः, ताभ्यां च तत्तज्जातिदेहे-
न्द्रिययोगः क्रियते । यत एवं तस्मात् कारणा-
त्तत्तदपि कर्म तादृग्गुणं तत्तद्देशवर्तिनो विचि-
त्रान् विनश्वरान् प्रत्यात्मनियतान् भवान्तर-
भाविनश्च देहेन्द्रियार्थान् दातुं क्षममित्येवम-
नुमीयते कारणासंभाविनां गुणानां कार्येष्वनु-
पलब्धेः ॥ २ ॥
किंच
ईशविद्याद्यपेक्षित्वा-
त्सहकारि तदुच्यते ।
कर्म व्यापारजन्यत्वा-
ददृष्टं सूक्ष्मभावतः ॥ ३ ॥

१८२ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ ११८
ईशशब्देन लक्षणयोक्तामैश्वरीं रोधशक्तिम-
विद्यां च मललक्षणामादिग्रहणान्मायां च यस्मा-
द्वश्यं फलदानेऽपेक्षते, तस्मात्सहकारित्वमस्य
कर्मणः, नतु स्वातन्त्र्यमाचैतन्यादित्युक्तम् ।
अत एवास्यापेक्षणमौपचारिकं, नतु कुम्भका-
रस्य सूत्रदण्डचक्राद्यपेक्षणतुल्यम् । अन्यथा
कुम्भकारस्यापि सूत्रदण्डाद्यपेक्षित्वात्सहका-
रित्वं स्यात् । किंच व्यापारेण यज्जन्यमतः क्रियत
इति कर्म सौक्ष्म्याच्चादृष्टमित्युच्यते ॥ ३ ॥
तच्च
जनकं धारकं भोग्य-
मध्यात्मादित्रिसाधनम् ।
जनकं निमित्ततया देहेन्द्रियभुवनादेः, यतः
कर्मफलोपभोगायैव तत्तत्तनुकरणादियोगो-
त्पादः। धारकत्वं च तस्यैव प्रतिनियतकालस्य
मातृत्वेन । भोग्यं च तत् फलद्वारेण । किंचाध्या-
त्मादि त्रयं साधनं यस्य, तत्तथा । तत्राध्यात्म-
शब्देनान्तःकरणतया संनिकर्षेणात्मानमधि-
कृत्य यद्वर्तते, तन्मन उच्यते । आदिग्रहणाद्बा-

श्रीमद्भट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । १८३
क्कायौ गृह्येते । एवं च मनोवाक्कायाः साधनं यस्य
तत् यथाक्रममिष्टदेवतानुध्याननमस्कारस्तो-
त्रपाठयजनादिरूपधर्मात्मकं कर्म, परस्वाजि-
हीर्षातत्प्रवादतदुपघातादयो यथासंख्यं मनो-
वाक्कायकर्मकृताः साधनं यस्य तदधर्मात्मकम् ।
यद्वाध्यात्मभूतदैवानि हेतुतयाधिकृत्याध्यात्म-
मधिभूतमधिदैवतं च यत्सुखदुःखमुत्पद्यते, तस्य
त्रिविधस्यापि साधनम् । कर्मवशाद्धि चेतःप्रसा-
दाद्युद्वेगादि चाध्यात्मिकं सुखदुःखमुदेति,
आधिभौतिकं चाङ्गनासंभोगगजसिंहाद्यभिभ-
वरूपम्, आधिदैविकं चाभिमतानभिमतवात-
वर्षातपादिक्कृतम् ॥
तत्सत्यानृतयोनित्वा-
द्धर्माधर्मस्वरूपकम् ॥ ४ ॥
स्वापे विपाकमभ्येति
तत्सृष्टावुपयुज्यते ।
मायायां वर्तते चान्ते
नाभुक्तं लयमेति च ॥ ५ ॥
तच्च कर्म धर्माधर्मस्वरूपं सत्यानृतप्रकृति-

१८४ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ ११८
त्वात्, सत्यप्रकृति कर्म धर्मरूपमनृतप्रकृति
अधर्मात्मकं, स्वापे च सर्वभूतसंहारकाले
विपाकं परिणाममभितः समन्तादेति । सृष्टा-
विति सृष्टिसमनन्तरमेवास्य यथास्वं भोगः
प्रवर्तते, अन्ते च संहारे मायायां संस्काररूप-
तया वर्तते । नचाभुक्तं तद्विनश्यति ॥ ५ ॥
उपसंहारमाह
इति मायादिकालान्त-
प्रवर्तकमनादिमत् ।
कर्म व्यञ्जकमप्येत-
द्रोधि सद्यन्न मुक्तये ॥ ६ ॥
इत्थंप्रतिपादितस्वरूपमेतत्कर्म मायादिका-
लाद्यन्ताध्ववर्तिदेहेन्द्रियार्थप्रवर्तकमित्यत्रैवास्य
प्रभविष्णुता मायोर्ध्वं प्रशमनात् । तच्चैतद्यद्यपि
व्यापारजन्यं, तथापि प्रवाहनित्यत्वादादिमत्त्वं
नास्योपपद्यत इति चर्चितप्रायम् । किंच एत-
त्कर्म शुभस्वरूपत्वात् पुण्यव्यञ्जकमपि सत्
रोधि रोधकं संसारकारणमित्यर्थः । कुत इत्याह
'सद्यन्न मुक्तये' यस्मात्पुण्यात्मकमपि कर्म

श्रीमद्भट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । १८४
सत् विद्यमानं न मुक्तये नापवर्गाय, अपितु
तत्प्रतिबन्धायैव कल्पते यत्कर्मक्षयात्तत्सा-
म्याद्वा शक्तिपातानुसारसमासादितानुग्रहाणा-
मेव कैवल्यम् । ननु सचन्न मुक्तये इत्ययुक्त-
मुक्तं सत्यपि कर्मणि तत्साम्यान्मुक्तेराम्ना-
तत्त्वात् । यदुक्तं श्रीमत्किरणे
'समे कर्मणि संजाते कालान्तरवशात्ततः ।
तीव्रशक्तिनिपातेन गुरुणा दीक्षितो यदा ॥
सर्वज्ञः स शिवो यद्वत्............ ।'
इति । नैष दोषस्तथाविधस्य कर्मणः सतोऽप्य-
सत्त्वं परस्परप्रतिबद्धशक्तित्वेनाफलत्वात् दी-
क्षोत्तरकालकृतकर्मवत् । यदुक्तं खेटकनन्दनेन
'कृतमपि फलाय न स्याद्दीक्षोपर्यूषरोप्तबीजमिव ।
बलवद्विशेषशास्त्रव्यतिकरजातं विहाय कर्मैकम् ॥'
इति ॥ ६ ॥
इति श्रीमद्विद्याकण्ठात्मजभट्टनारायणकण्ठकृतौ मृगेन्द्र-
टीकायां कर्मविचारप्रकरणमष्टमम् ॥ ८ ॥
२४

अथ
श्रीमृगेन्द्रतन्त्रे ।
विद्यापादे ।
( नवमः पटलः )
अथ सर्वज्ञवाक्येन
प्रतिपन्नस्य लक्षणम् ।
कथ्यते ग्रन्थिपाशस्य
किञ्चिद्युक्त्यापि लेशतः ॥ १ ॥
अथशब्दश्चानन्तर्ये, पाशपदार्थपरीक्षाधि-
कारे कर्मपाशविचारानन्तरं ग्रन्थ्यात्मनो मा-
याख्यस्य पाशस्य किञ्चित्संक्षिप्तं लक्षणं कथ्यते ।
अस्य चानन्तरप्रकरणोपसंहारे मायाशब्दोप-
क्षेपात्पाटलिकः संबन्धो ज्ञेयः । पदार्थादिसंब-
न्धचतुष्टयं तु प्रागुक्तम् । सर्वज्ञवाक्येन प्रति-
पन्नस्येति 'प्रावृतीशबले कर्म माया'(१।२।७)
इत्यादिना उद्देशसूत्रेण वक्तुमभ्युपगतस्य किञ्चि-
दिति नहि सकलं मायालक्षणं संक्षेपेणाप्य-

श्रीभट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । १८७
भिधातुं शक्यम् । तथा चोक्तं तत्रभवद्बृह-
पतिपादैः
'अपि सर्वसिद्धिवाचः क्षीयेरन्दीर्घकालमुदीर्णाः ।
मायायामानन्त्यान्नोच्येत स्रोतसां संख्या ॥'
इति। युक्त्यापि लेशत इति नागममात्रेण केव-
लेन, अपितु स्तोकादनुमानोपपन्नमपि तल्ल-
क्षणमुच्यत इत्यर्थः ॥ १ ॥
तदेकमशिवं बीजं
जगतश्चित्रशक्तिमत् ।
सहकार्यधिकारान्त-
संरोधि व्याप्यनश्वरम् ॥ २ ॥
तत् ग्रन्थितत्त्वमेकं परमकारणत्वादनेकत्वे
प्रमाणाभावाच्च, अशिवं मोहकत्वात्, बीजं
जगत इत्युपादानकारणं, विविधशक्तियुक्तं च
सहकारिणां कर्मणामधिकारान्तं यावत् संरु-
णद्धि अणून् बध्नाति तच्छीलमिति सहकार्य-
धिकारान्तसंरोधि कर्माभावे ग्रन्थितत्त्वस्याप्र-
वृत्तेः । व्यापि च तत् सर्वगतं स्वकार्यव्याप-
कत्वेन, अनश्वरं नित्यत्वात् महाप्रलयेऽपि

१८८ मृगेन्द्रतन्त्रे । [ ११९
आत्मवदीश्वरवच्च तस्यावस्थानात् । तदुक्तं
तत्त्वत्रयनिर्णये
‘शम्भुः पुरुषो माया नित्यं विभु कर्तृशक्तियुक्तं च ।
सुप्तेऽपि विकृतिजाते त्रितयं जागर्ति तत्त्वानाम् ॥’ (३ का०)
इति ॥ २ ॥
युक्त्यापि लेशत इत्युक्तमतस्तां युक्तिं
दर्शयति
कर्तानुमीयते येन
जगद्धर्मेण हेतुना ।
तेनोपादानमप्यस्ति
न पटस्तन्तुभिर्विना ॥ ३ ॥
संन्निवेशादिमत्त्वादुत्पत्तिमत्त्वं किल जगतः
कर्तारमनुमापयति । तेनैवोत्पत्तिधर्मकत्वेनोपा-
दानमप्यनुमीयते । नहि उत्पत्तिमत्तामुपादान-
कारणं विनोत्पत्तिर्दृष्टा यथा पटादेस्तन्त्वा-
द्यभावे ॥ ३ ॥
किंच
तदचेतनमेव स्या-
त्कार्यस्याचित्त्वदर्शनात् ।

श्रीमद्भट्टनारायणकण्ठविरचितवृत्त्युपेते । १८९
प्राप्तः सर्वहरो दोषः
कारणानियमोऽन्यथा ॥ ४ ॥
तच्च ग्रन्थितत्त्वमचेतनमचेतनस्यैव तत्का-
र्यस्य कलादेरुपलम्भात् , अन्यथेत्यचेतनतत्का-
र्योपलम्भेऽपि तस्य चेतनत्वाभ्युपगमे कारणा-
नियमलक्षणः सर्वहर इति सर्वानुमानोच्छेदकः
सकलव्यवहारहरः कोऽपि दोषः प्राप्तः ॥ ४ ॥
प्रागुद्दिष्टमविनश्वरत्वं व्यापित्वं च साध-
यितुं युक्तिमाह
यद्यनित्यमिदं कार्यं
कस्मादुत्पद्यते पुनः ।
अव्यापि चेत्कुतस्तत्स्या-
त्सर्वेषां सर्वतोमुखम् ॥ ५ ॥
जगत्संहारे यद्युपादानकारणस्य मायाख्य-
स्यापि नाशः स्यात् , तत्पुनः सर्गादौ कस्मादुपा-
दानाज्जगदुत्पद्यते । अतो नास्यानित्यत्वम् । अ-
थोच्यते सर्गादावुपादानमपि देवः स्रक्ष्यतीति ।
नैतद्युक्तम् , एवं हि सति तत्कार्यस्येव तस्याप्यु-