मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

अध्यायः ५२] लिङ्गविधानम् ३३६
शुद्धद्वारोदयं नन्दभागं कृत्वा विशालकम् ।
एकैकं लिङ्गतुङ्गं स्यात्कन्यसादीनि पूर्ववत् ॥ १२ ॥ 24
प्रत्येकं तु त्रिधा मानं साष्टादश (चैकाशीति) च लिङ्गकम् ।
प्रासादस्य विशाले तु गर्भगृहेो (हमु) क्तवद्भवेत् ॥ १३ ॥
अधिष्ठानसमं श्रेष्ठं त्रिपादं मध्यमं भवेत् ।
तदधं कन्यसं प्रोक्तं त्रिविधं लिङ्गमीरितम् ॥ १४ ॥ 28
अथवा नवभागं स्यान्नवलिङ्गमुदाहृतम् ।
कन्यसाद्युत्तमान्तं स्यात्प्रत्येकं पूर्ववद् भवेत् ॥ १५ ॥
पादोदयं नवांशं नवधा लिङ्गमानकम् ।
तदेवं चैकभागे तु चतुर्भाग (गं) विभाजितै ॥ १६ ॥ 32
एकैकं लिङ्गतुङ्गं स्यात्षट्त्रिंशं लिङ्गतुङ्गकम् ।
कन्यसाद्युत्तमान्तं स्यात्सर्वं प्रागुक्तवन्नयेत् ॥ १७ ॥
हर्म्यतुङ्गं दे(न) वांशं स्यात्कन्यसादि त्रयं त्रयम् ।
एवं तु नवलिङ्गं स्यान्नवभेदोदयं भवेत् ॥ १८ ॥ 36
केचिद्धिमानतुङ्गे तु नन्दनन्दांशकं भवेत् ।
एकैकं लिङ्गतुङ्गं स्यान्नन्दनन्दोदयं भवेत् ॥ १९ ॥
कन्यसाद्युत्तमान्तं स्यात्पूर्ववल्लिङ्गमिष्यते ।
एकहस्तं समारभ्य हस्तैकेन प्रवर्धयेत् ॥ २० ॥ 40
एकैकं लिङ्गतुङ्गं स्यान्नवहस्तावसानकम् ।
एवं तु नवतुङ्गं स्यात्कन्यसादि त्रयं त्रयम् ॥ २१ ॥
करं(र) त्रिपादमारभ्य सप्तमेन विवर्धनात् ।
पादोनसप्तहस्तान्तं पूर्ववन्नवलिङ्गकम् ॥ २२ ॥ 44
अथवा हस्तमारभ्य सा(चा)र्धहस्तेन वर्धनात् ।
सार्धवेदकराधं(न्तं) स्यान्नवलिङ्गोदयं भवेत् ॥ २३ ॥
पादहस्तं समारभ्य पादहस्तेन वर्धनात् ।
पादाधिकद्विहस्तान्तं नवलिङ्गं तु पूर्ववत् ॥ २४ ॥ 48
जातिक्र्छन्दं विकल्पं च आ(तु चा)भासं तु चतुर्विधम् ।
एकहस्तवशात्सर्वं कन्यसादि त्रयं त्रयम् ॥ २५ ॥

३४० मानमारे [अध्यायः
ळ्म्दादीनां तु मानं स्यात्षट्त्रिंशल्लिङ्गतुङ्गकम् ।
एकादशाङ्गुलामारभ्य द्व्यङ्गुलविवर्धनात् ॥ २६ ॥ 52
सप्तविंशाङ्गुलान्तं स्यान्नवधा लिङ्गतुङ्गकम् ।
द्वादशाङ्गुलामारभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात् ॥ २७ ॥
षष्ट्यङ्गुलावसानं स्यान्नवधा लिङ्गमानकम् ।
पञ्चविंशाङ्गुलामारभ्य षट्षडङ्गुलवर्धनात् ॥ २८ ॥ 56
त्रिसप्ततित्रिमात्रान्तं नवधा लिङ्गतुङ्गकम् ।
सर्वेषां कन्यसं श्रेष्ठं पर्यन्ता(न्तम्)ङ्गुजमानकम् ॥ २९ ॥
यजमानस्य मेढ्रान्तं नाभ्यन्तं हृदयान्तकम् ।
स्तनान्तं बाहुसीमन्तं हन्वन्तं नासिकान्तिकम् ॥ ३० ॥ 60
नेत्रान्तं समतुङ्गं स्यात्प्रणवलिङ्गोदयं भवेत् ।
अथवा तुङ्गमाने तु नवभाग(गं) विभाजिते ॥ ३१ ॥
एकैकं लिङ्गतुङ्गं स्यात्कन्यसादि त्रयं त्रयम् ।
नव्यंशविधं लिङ्गं यस्स(ज)मानवशाद्विदुः ॥ ३२ ॥ 64
बहुधा स्थाप्यलिङ्गं वा नवलिङ्गं परिसंख्या ।
अथ हस्ताद्य(दि)मानं [च] सर्वलिङ्गेषु कल्पयेत् ॥ ३३ ॥
पञ्चादशाङ्गुलं मानं यन्मानं नवलिङ्गके ।
सप्ता(प्त)दशाङ्गुलान्तं च पञ्चा(ञ्च)दशाङ्गुलमारभेत् ॥ ३४ ॥ 68
स्थापयेत्पञ्चलिङ्गे तु इ(चे)त्यूर्ध्वे न तु कारयेत् ।
तन्त्रिपादकरादुध्वं चाधिकं सर्वतुङ्गके ॥ ३५ ॥
सर्वधां चैकहर्म्यं तु ए(चै)कैकलिङ्गे तु संमतम् ।
बहुधा सर्वलिङ्गेषु तन्त्रिकर्णं न कारयेत् ॥ ३६ ॥ 72
द्विकर्णं बहुलिङ्गे तु त्रिकर्णं चैकलिङ्गके ।
लिङ्गतुङ्गमिनि प्रोक्तं तद्विशालमिहोच्यते ॥ ३७ ॥
त्रिचतुष्पञ्चाङ्गुलान्तं स्यादङ्गुलिङ्गे तु विस्तृतम् ।
अथवा तुङ्गमाने त्रिचतुष्पञ्चभागिकम् ॥ ३८ ॥ 76
तत्तदेकांशविस्तारं बहुलिङ्गविशालकम् ।
नागरं द्राविडं चैव वेसरं च त्रिधा मतम् ॥ ३९ ॥

५२] लिङ्गविधानम् ३४१
षट्सप्ताष्टाङ्गुलं चैकलिङ्गतारमिति स्मृतम् ।
नवपङ्किरुद्रमात्रं स्यात् समलिङ्गविशालकम् ॥ ४० ॥ 80
भानूए(सै)काङ्गुलं चैव चतुर्दशाङ्गुलमेव च ।
एवं तु चैकलिङ्गं स्याद्वि(ङ्गस्य वि)स्तारं परिकीर्तितम् ॥ ४१ ॥
पञ्चा(ञ्च)दशाङ्गुलं चैव षोडशाङ्गुलमेव च ।
विस्तार(') दशाङ्गुलं चैव लिङ्गानामिति विस्तृतम् ॥ ४२ ॥ 84
अष्टादशाङ्गुलं चैव नवपङ्क्त्यङ्गुलान्तकम् ।
विंशत्यङ्गुलं चैव लिङ्गतारं त्रिधा मतम् ॥ ४३ ॥
एकविंशत्यङ्गुलं चैव द्वाविंशतिकाङ्गुलम् ।
त्रयोविंशाङ्गुलं चैव त्रिधा लिङ्गविशालकम् ॥ ४४ ॥ 88
चतुर्विंशाङ्गुलं चैव पञ्चविंशाङ्गुलं तथा ।
षड्विंशाङ्गुलं चैव विशालं त्रिविधं मतम् ॥ ४५ ॥
सप्तविंशाङ्गुलं चैव अ(चा)ष्टविंशाङ्गुलं तथा ।
नवविंशतिमात्रं स्याल्लिङ्गतारमिति स्मृतम् ॥ ४६ ॥ 92
अथवा त्रिंशदङ्गुल्यमेकत्रिंशतिमात्रकम् ।
द्वात्रिंशाङ्गुलं चैव लिङ्गतारमिति स्मृतम् ॥ ४७ ॥
कन्यसाद्युत्तमान्तं स्यात्प्रत्येकं त्रित्रिमानकम् ।
एवं तु नवधा लिङ्गं प्रत्येकं नागरादिभिः ॥ ४८ ॥ 96
अथवा तुङ्गमानं तु चतुष्पञ्चषडंशकम् ।
तत्तदंशैकभागेन चैकलिङ्गविशालकम् ॥ ४९ ॥
नागरं द्राविडं चैव वेसरं च त्रिधा मतम् ॥ ५० ॥
इष्टायामे द्विशंसत्रिंशदंशम् 100
कृत्वा क्रमादधिकं तदंशकम् ।
विस्तारं तत्कन्यसादि त्रिधा
युक्त्या धीमान् वेसरादीनि कुर्यात् ॥ ५१ ॥
बहुलिङ्गोदये सर्वे(र्वस्मिन्) ब्रह्मभागं विनोदयम् । 104
द्विभागं समकन्यंस्याद्वि(न्यसं वि)ष्णुरुद्रांशं तत्समम् ॥ ५२ ॥

३४२ मानमारे [अध्यायः
अथवा तुङ्गनवमं स्याद्वेद(दं) नारायणोदयम् ।
पञ्चांशं शिवोदयं स्याद् वर्धमानमिति स्मृतम् ॥ ५३ ॥
अष्टादशांशकं तुङ्गे वैष्णवं चाष्टभागिकम् । 108
दशांशं शिवोदयं स्याच्छिलाधिकं(वाङ्गं) लिङ्गमिरितम् ॥ ५४ ॥
उस्सेधे दशभागे तु विष्णोस्तुङ्गं षडंशकम् ।
वेदांशं शिवांशं स्यात्स्वस्तिकं बहुलिङ्गके ॥ ५५ ॥
कमलजहरिहरांशं तत्समं चैकलिङ्गे 112
मनु(मुनि)वसुनवभागैस्तुङ्गमष्टत्रि(त्र)याङ्गकम् ।
कमलजहरिहरांशं सर्वतोभद्रलिङ्गम्
द्विजकुलनृपतिपूज्यं वर्धमाना(नमपि) चैव ॥ ५६ ॥
पञ्चपञ्चाशदंशकोन्नतम् 116
ब्रह्माविष्णुशिवभाग(नं) तत्क्रमात् ।
तुङ्गमष्टयुगांशके कृते
तच्छिलाधिक(कं) [वैश्य]योग्यकम् ॥ ५७ ॥
स्वस्तिकस्य शतषट्(ष्टि) शिरो(वो)न्नतम् 120
षोडशांशविधि(धिर) वैष्णवं तथा ।
भ(रु)द्रभागविधिवत्समाचरेत्
संपदा(द)र्थमेव शूद्रयोग्यकम् ॥ ५८ ॥
वेदाश्राभं ब्रह्मभागे च मूले 124
चाष्टाश्राभं मध्यमे विष्णुभागे ।
वृत्ताकारमग्रके तच्छिलांशम्
कुर्यात्तु सर्वं चर्तुलि(चैकलि)ङ्गमेतत् ॥ ५९ ॥
वेदाश्रं वस्त्रश्रकं [वा] वृत्तं चैवम् 128
प्रोक्तानेकलिङ्गाग्र(अ) मूले [मध्ये] ।
वृत्ताकारं चाग्रके रुद्रभागे
कुर्याद्देवं शिल्पिविद्वद्भिरेव ॥ ६० ॥
एकानैकं चोक्तलिङ्गे शिवांशे 132
कुर्याद्धारा(रां) षोडशादिक्षयेन ।

५२] लिङ्गविधानम् ३४३
वृद्ध्या धारयत्(यां) सङ्ख्यावधा(सा)नम्
धारालिङ्गे चैवमुक्तं तन्त्रैः ॥ ६१ ॥
पञ्चषड्मुनिर(न्य)ष्टविस्तृते [च] 136
द्विद्विभाग(गं) शिर(रो)मानतुङ्गकम् ।
तत्तदङ्गकृततच्छिरो(र ङ)दये
द्यंशयुग्मधि(धा)रोपमानकम् ॥ ६२ ॥
वर्तिकस्त(श)मिव तच्छिखं बुधैः 140
युदार्ध(कुर्यात्तु) त्रिपुरुषा(रघा)कृतिस्तथा ।
अर्धचन्द्रमिति चित्रवद् भवेत्
शिल्पिभिः प्रवर(रैः) व(क)र्णतः क्रमात् ॥ ६३ ॥
पूजांशे तन्तुङ्गमष्टद्वयांशम् 144
कृत्वांशेन द्वित्रिवेदाम्विसृज्य ।
तस्याधस्तात्तत्तयोद्धारशेषम्
शिल्पिः(ल्पी) कुर्यान्नागरादिः(दीन्) त्रिधैव ॥ ६४ ॥
यत्तच्चैकार्धभागं मध्यभागम्(गे) 148
विस्तारं स्यात्तत्तयोद्धारखे च ।
अमे चैकद्यंशत्रि(द्वयं)शेन तुङ्गम्
तस्मात्पार्श्वे भ्रामयेत्पुच्छकान्तम् ॥ ६५ ॥
कुर्यादेकां पिण्डिकां तंतु(तस्य) पार्श्वे 152
चैकद्वित्र्यंशकं चान्तरं च ।
पृष्ठे युक्त्या कारयेद् विष्णुकान्तम्
एवं युक्त्या नागरादिक्रमं स्यात् ॥ ६६ ॥
एकानेकलिङ्ग[स्य] धारणांशे 156
कुर्याल्लिङ्गे मूर्ध्निवत्कुद्ममलं वा ।
छत्राकारं वाथ मूर्ध्निप्रदेशे
युक्त्या धीमानुद्धरेद्ध(द)धस्तात् ॥ ६७ ॥
लिङ्गादीनां(न) स्थापयेत्सर्वहर्म्ये प्रागुक्तवत्क्रमात् ॥ ६८ ॥ 160

शुद्धगर्भमृहे मध्ये सप्तभाग(गं) विभाजितं ।
मध्ये ब्रह्मपदं चैव परितश्चाष्टदिवौकसः ॥ ६६ ॥
मानुषांशं तु तद्वाह्ये परितः षोडशांशकम् ।
चतुर्विंशांशकं बाह्ये परितः पैशाचमेव च ॥ ७० ॥ 164
मध्ये ब्रह्मपदे सप्तसप्तभाग(गं) विभाजितं ।
ब्रह्मांशे मध्यमे ब्रह्मसूत्रं तत्परिकल्पयेत् ॥ ७१ ॥
तद्वामे विष्णुसूत्रं स्यात्तद्वाह्ये परिकल्पयेत् ।
तत्सूत्रात्(त्र)द्वयोर्मध्ये शिवसूत्रं प्रकल्पयेत् ॥ ७२ ॥ 168
ब्रह्म[स्व]विष्णुसूत्रं [च] स्यान्मध्ये च शिवसूत्रकम् ।
एवं तु चैकलिङ्गं स्यात्स्थापयेच्छिल्पि(ल्प)वित्तमः ॥ ७३ ॥
बहुलिङ्गप्रतिष्ठा चेत्तत्तदेका(क)पदोक्तवत् ।
कुर्यादेव पदे विष्णुं(ष्णो) ब(र्व)हुधा चैकमेव वा ॥ ७४ ॥ 172
गर्भगेहस्थले धारणील(णीय)मध्ये समं भवेत् ।
अज्ञानादधिकं चेन्निम्नं चेत्सर्वदोषदम् ॥ ७५ ॥
तस्मात्परिहरेत्सर्वदेवतास्थापनं बुधः ।
बेरस्यैकशिला प्रोक्तं(क्ता) लिङ्गानां तत्ततुःशिला ॥ ७६ ॥ 176
नन्द्यावर्त(र्ता)कृतिः(तिं) स्वाप्य(पयित्वा) तथा चैकाश्मना भवेत् ।
अधो(ध) पाषाणकूर्माख्यं चोर्ध्व(र्ध्वा)धारमिति स्मृतम् ॥ ७७ ॥
इत ऊर्ध्वं शिलादौ [तु] पीठके वापि चोद्धयम् ।
उक्तवत्कल्पयेच्छिल्पी हीनाधिक्यं न कारयेत् ॥ ७८ ॥ 180
स्थापयेल्लिङ्गबेरै(रां)श्च स्थपतिः स्थापकैः सह ।
लिङ्गानां पीठकानां च देवदेव्याश्च हर्म्यके ॥ ७६ ॥
शिलासंग्रहणं(शस्य) सम्यग्लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ।
पर्वते वा वने वापि स्थपतिः स्थापकैः सह ॥ ८० ॥ 184
प्रभाते तु समुत्थाय कर्ता चानुचरैः सह ।
मार्गके चोक्तवत्सर्वं पार्श्वे तु शकुनानि वै ॥ ८१ ॥
सुमुहूर्ते सुलग्ने च शिलासंग्रहणं भवेत् ।
भक्तवच्च रथा(थमा)रोप्य शिल्पशालां प्रविश्य(श्य)वि ॥ ८२ ॥ 188

५२] लिङ्गविधानम् १४५

पत्रावलीढकाश्मं च अ(चा)मलावटे कदाशमना ।
आतपेनावलीढं चेद् वर्जयेत्सा शिला भवेत् ॥ ८३ ॥
यत्पूर्वोत्तराग्रं ज्ञात्वा मूलं दक्षिणपश्चिमे ।
अधोभागा(गे) मुखं ज्ञात्वा शयने चापरोर्ध्वकम् ॥ ८४ ॥ 192
पूर्वाग्रं(ग्राश्) च शिला(लाः) सर्वे(र्वा) दक्षिणे सव्यपार्श्वके ।
उत्तरे वामभागं स्यादुत्तराग्रशिले(ल्लायां) विदुः ॥ ८५ ॥
पूर्वे तु दक्षिणं पार्श्वं पश्चिमे वामपार्श्वकम् ।
ईशानामशिलानां तु मूले(लं) नैर्ऋत्यदेशके ॥ ८६ ॥ 196
अन्यकोणेषु सर्वेषु मूलमग्रं न विद्यते ।
दिक्षु दीर्घशिला सर्वाः पुंशिलानां(ञ्च) प्रकीर्तितम्(ताः) ॥ ८७ ॥
चतुष्कोणेषु दीर्घं स्याच्छिलाषण्डः प्रकीर्तितः ।
प्रभूतं च स्थिता(तं) सर्वं पृथिव्याकाशायतं तथा ॥ ८८ ॥ 200
ऊर्ध्वाग्रमध्यो मूलं [च] प्रागुक्तदिक् तथैशके ।
तत्तदुन्नतवक्रं च यदि स्थापने भवेत् ॥ ८९ ॥
तत्पार्श्वं पूर्ववज्ज्ञात्वा तस्याकारमिहोच्यते ।
मूलमग्रं च मध्यं च समाकारं तु पुंशिला ॥ ९० ॥ 204
स्थूलमूलं कृशाग्रं स्यात्स्त्रीशिला तु प्रकाशिता ।
स्थूलाग्रं च कृशं मध्ये स्थूलं नपुंसकं शिला ॥ ९१ ॥
चतुरश्रं पुंशिला प्रोक्तं वृत्तं स्याद् वनिता शिला ।
बहुधा गृह्य(चाम्र)शृङ्गं स्यान्नपुंसकं तमु(दु)दाहृतम् ॥ ९२ ॥ 208
कांस्यकाञ्चननिनादं स्यात्स्त्रीशिला तु प्रकीर्तिता ।
रत्नभाण्डध्वनिनादं शिला च पुरुषं स्मृतम् ॥ ९३ ॥
निर्ध्वनि च शिला सर्वं नस्त्री नपुमान् विदुः ।
तालध्वनिनादं स्याच्छिला वल्याः(स्रो) प्रकीर्तितम्(ता) ॥ ९४ ॥ 212
महिषध्वनिसंयुक्ता शिला वृत्ताः प्रकीर्तिता ।
पूर्वोक्तध्वनी(कार्धानि)नादं यावना च शिला भवेत् ॥ ९५ ॥
शिलासर्वेषु वृत्तं च शिलारूच्छा[लाँ] विवर्धयेत् ।
पुंशिखेन(लया) पुमान्(मांसं) लिङ्गं कुर्याद्रेखां विवर्जयेत् ॥ ९६ ॥ 216

43

शक्तीनां पीठकानां च स्त्रीशिलासंग्रहं (हो) भवेत् ।
प्रासादादीनि (नां) सर्वेषां नपुंसकशिला भवेत् ॥ ९७ ॥
श्वेतरक्तं च पीतं च शिला कृष्णं यथाक्रमात् ।
द्विजातीनां च वर्णानां कुर्याल्लिङ्गादिना (दीन्) बुधः ॥ ९८ ॥
सर्वेषामपि वर्णानां सा शिला कृष्णमेव वा ।
सर्वेषां वर्णपाषाणे कृष्णरेखां विसर्जयेत् ॥ ९९ ॥
श्वेतं च स्वर्णरेखं च सर्वसंपत्करं शुभम् ।
शिलासंग्रहणं प्रोक्तं शेषमर्हमागमोक्तवत् स्मृतम् ॥ १०० ॥
स्वयम्भुलिङ्गसर्वेषां लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ।
उद्भूतं दैवकं चैव मानुषं गाणवं तथा ॥ १०१ ॥
एवं चतुर्विधं लिङ्गं स्वयम्भुरिति कीर्तितम् ।
तत्स्थाप्य(प्यं) स्वयमुद्भूतं स्वयम्भुरिति कीर्तितः ॥ १०२ ॥
देवैश्च स्थापितं लिङ्गं दैविकं लिङ्गमुच्यते ।
मानुषैः रचितं लिङ्गं मानुषं चेति कथ्यते ॥ १०३ ॥
अन्येषु (न्यैः) रचितं लिङ्गं चार्षञ्चैव कथ्यते ।
गणैश्च पूजितं लिङ्गं गाणं चेति प्रकथ्यते ॥ १०४ ॥
उद्भूतं श्वेतवर्णं चे (कुर्या) द् दैविकं रक्तवर्णकम् ।
मानुषं पीतवर्णाभं कृष्णवर्णं च गाणक (व) म् ॥ १०५ ॥
आर्षं युक्तसूत्रं स्यात्स्वस्तिकाकृतिरे (मे) व वा ।
उद्भूतं शङ्कराकारं रुद्राक्षरं [च] दैविकम् ॥ १०६ ॥
नगर्दभं (गोपमं) गाणवं स्याल्लिङ्गाकारमिहोच्यते ।
उद्भूतस्ता (तं स्थू) लमूलं स्यात्कृशाग्रं वा समाधिकम् ॥ १०७ ॥
अन्यथा सर्वलिङ्गानां स्थूलाग्रं कृशमूलकम् ।
दैविकं डिण्डिमाकारं मानुषाद्रैपुषा (धं स्नुकस्रुवा) कृतिः (तिम्) ॥ १०८ ॥
उद्भूतं पर्वताकारं कूश्मा (कुष्मा) ण्डाकार (रं) गाणवम् ।
पुण्यनद्यद्रिदेशे तु लिङ्गसंग्रहणं भवेत् ॥ १०९ ॥
एवं परार्थं लिङ्गं स्याच्छेषमागमतो (मो) क्तवत् [स्यात्] ।
आत्मार्थं लिङ्गपीठस्य लक्षणं पठ्यतेऽधुना ॥ ११० ॥

५२१ लिङ्गविधानम् ३४७
पीठतुङ्गं समं वाथ त्रिपादं सार्धमेव वा ।
लिङ्गायाममिति प्रोक्तं नाभं(हं) पीठविशालवत् ॥ १११ ॥
नदीपर्वतदेशे तु लिङ्ग(पीठ)संग्रहणं भवेत् । 248
श्वेतरक्तं च पीतं च कृष्णवर्णं चतुष्टयम् ॥ ११२ ॥
भूसुरादिचतुर्णां तु वर्णानां लिङ्गतः क्रमात् ।
अथवा कृष्णवर्णं च तत्सर्वं सार्विकं भवेत् ॥ ११३ ॥
अतिकर्ष(र्षि)तलिङ्गं यद्भूदेव्यं च शम्भुरुच्यते । 252
तन्न स्वयम्भुलिङ्गे तु विरूपं च विशेषतः ॥ ११४ ॥
सम्यक् सूत्रे च संकुर्याद्यावल्लक्षणमुच्यते ।
तल्लिङ्गं मानुषं प्रोक्तं तत्पर्वतालिन्द्र(वालिन्द)के [च] ॥ ११५ ॥
रेखाबिन्दुकलङ्काङ्कं वर्जयेत्तद् विशेषतः । 256
सौवर्णीबिन्दुरेखाढ्यं सर्वसंपच्छुभावहम् ॥ ११६ ॥
ईषत्तुङ्गतं लिङ्गं हर्म्यवत्स्वयंभुलिङ्गकम् ।
वृत्तं वायतवृत्तं वा नाभे(भेः) चरणा[भा]यते ॥ ११७ ॥
किञ्चित्तुङ्गतं वर्त(र्तुं) निम्नं तत्पृष्ठ(पीठ)मिष्यते । 260
स्थूलाग्रं यत्कृशं मूले लिङ्गं सर्वं निशा(जा)कृति ॥ ११८ ॥
स्वभावदन्तोष्ठाद्युक्तं चेलिङ्गं तन्मानुषं भवेत् ।
सिकतारोपणं ज्ञात्वा चैवं स्वयम्भुलिङ्गकम् ॥ ११९ ॥
विनारक्तं विनाकृष्णं सैकते लिङ्गमिष्यते ।
सर्वं(र्व) स्वयम्भुलिङ्गेषु आ(चा)त्मार्थं च परार्थके ॥ १२० ॥ 264
नसंधे(घे)षु च रक्तेषु लिङ्गस्योक्ते(क्ता)र्चनं भवेत् ।
उक्तलिङ्गप्रकारेण शेषमागमतो(मो)क्तवत् [च] ॥ १२१ ॥
आत्मार्थार्चनलिङ्गस्य वक्ष्यते पीठलक्षणम् ।
कर्तृनाशं परित्यज्य किञ्चिच्चैव शिला भवेत् ॥ १२२ ॥ 268
जलानलातपवातस्पृष्टाश्मानि विवर्जयेत् ।
पृथ्वीगर्भस्थितं स्निग्धं बिन्दुरेखां(खं) विवर्जयेत् ॥ १२३ ॥
कल्पितं चैकभागं स्यात्स्त्रीशिला तु प्रकीर्तितम्(ता) ।
सपूरं(पुंसं) सूक्ष्मदष्ट्रं च [नपुंसकं] शिला भवेत् ॥ १२४ ॥ 272

सम्यक्कृष्णा नीलाः प्रोक्ताः वर्णमन्यं विवर्जयेत् ।
कर्षपाषाणवत्स्वर्णरेखालोपखमिष्यते ॥ १२५ ॥
एवं परि(री)क्षिते पश्चात् शि(च्छि) लासंग्रहणं भवेत् ।
एवं लक्षणयुक्तस्य शिलापीठं प्रकुर्वते ॥ १२६ ॥ 276
कर्तुर्दैक्षिणहस्तस्य मध्यमाङ्गुलमध्यमे ।
पर्वता(र्वा) यतनस्ता(ना) दमङ्गुली त्रिविधं भवेत् ॥ १२७ ॥
यवेन कल्पिते वापि चाङ्गुलेवा(ना)पि कल्पयेत् ।
कर्तुर्नक्षत्रमित्रं(श्रं) हि मानं युक्त्या प्रयोजयेत् ॥ १२८ ॥ 280
परार्थे वा स्वयम्भूनां मानाङ्गुलवशेन वा ।
आयाममिति षड्वर्गाभित्थं पीठोदयं भवेत् ॥ १२९ ॥
लिङ्गमानं वियुक्तं चेत्कुर्यात्तु मानुषादीनाम् ।
तन्त्रिभिर्यवं समारभ्य द्वियङ्गुलविवर्धनात् ॥ १३० ॥ 284
पञ्चविंशाङ्गुलान्तं स्यात्पीठविस्तारमेव च ।
अङ्गुलत्रयमारभ्य द्वियङ्गुलविवर्धनात् ॥ १३१ ॥
पञ्चविंशाङ्गुलान्तं स्यात्पीठविस्तारं विधीयते ।
षड्वर्गा[या] दिशुभं कुर्याद्यथाभागादि संभवम् ॥ १३२ ॥ 288
तन्मानं पीठविस्तारं कृत्वा तु चतुरंशकम् ।
एकांशं लिङ्गमानं स्याच्छेषं तत्पीठतुङ्गकम् ॥ १३३ ॥
अथवा पञ्चभागांशं तल्लिङ्गोदयमीरितम् ।
शेषं तु पूर्ववत्पीठं तुङ्गं कुर्याद् विचक्षणः ॥ १३४ ॥ 292
पीठतारसमं लिङ्गं मध्यनालाग्रकान्तकम् ।
पीठतारं द्वयं कृत्वा ए(चै) कांशं नालविस्तृतम् ॥ १३५ ॥
तच्चतुर्भागिकैकांशं(शा) द्हीनं नालाग्रतारकम् ।
केचिद् द्वित्र्यंशमेवं स्यान्मूलाग्रान्तञ्चयं क्रमात् ॥ १३६ ॥ 296
तद्विशालत्रिभागैकं प्रणाले विस्तारमेव वा ।
पीठतारचतुर्थांशं त्रियं(त्र्यां)शं धृतवारिका ॥ १३७ ॥
पीठतारसमं चैव लिङ्गं तत्(ङ्कस्य) परिखाहकम् ।
एवमात्मार्थलिङ्गेषु स्वयम्भुवं परार्थके ॥ १३८ ॥ 300

५२] लिङ्गविधानम् ३४६
कुर्यादने कलिङ्गेषु चैकलिङ्गं न कारयेत् ।
पीठतुङ्गं त्रिधा कृत्वा ए(चै)कांशं गलतुङ्गकम् ॥ १३९॥
अथवा पञ्चद्वयांशं वा गलतुङ्गं विशेषतः ।
शेषं तु चोर्ध्वाधो बन्धं पट्टजन्मसरूरुहम् ॥ १४० ॥ 804
एकांशं जन्मतुङ्गं तु ए(चै)कभागैकं वेत्रकम् ।
तत्समं पङ्कजाग्रं स्यात्पद्मकुक्षिद्व यांशकम् ॥ १४१ ॥
तदष्टांशैकवेत्रं स्यात्तत्समं चोर्ध्ववेत्रकम् ।
पूर्ववत्कर्णसंयुक्तमूर्ध्वखण्डमधउक्तवत् ॥ १४२ ॥ 808
सपादंशाधिकं हीनं वा यन्मानोरम्यं मानयोः ।
पीठतारोदयं नालं दीर्घं प्रागुक्तवन्नयेत् ॥ १४३ ॥
वृत्ताकारं तु पीठं स्यादन्याकृतिं वर्जयेत् ।
पीठतुङ्गे तु गन्धं(रन्ध्रं) स्याल्लिङ्गमाहस्य सादृशम् ॥ १४४ ॥ 812
लिङ्गतुङ्गविशेषं स्याद्देशनं तन्नयेद्बुधः ।
मानयेद्बहुलिङ्गे तु चैकानेकादि[लिङ्ग]कैः ॥ १४५ ॥
एतत्तु सर्वलिङ्गेषु चात्मार्थं च परार्थके ।
तन्मध्ये स्थापयेल्लिङ्गमादौ रत्नानि विन्यसेत् ॥ १४६ ॥ 816
लिङ्गस्य परितो रन्ध्रे स्वर्णवस्त्रैर्निबन्धनम् ।
अभावे रजतेनैव ताम्रं वायसमेव च ॥ १४७ ॥
कारयेच्छिल्पिना सम्यग् लिङ्गपीठे दृढैः(द्यैः) सह ।
एकानेकलिङ्गानां परार्थे त्वष्टबन्धनम् ॥ १४८ ॥ 820
केचित्त्रिबन्धनं कुर्याद् द्रव्यैश्च गुग्गुलादिभिः ।
रत्नलिङ्गैश्च सर्वेषां व(स्व)र्णपीठं प्रकल्पयेत् ॥ १४९ ॥
अथवा रत्नपीठं वा रक्त(त्न)लिङ्गेषु पूर्ववत् ।
यद्यद्द्रव्येण लिङ्गं तत्तद्द्रव्येण पीठकम् ॥ १५० ॥ 824
नवरत्नैश्च संयुक्तं स्वर्णपीठं प्रकल्पयेत् ।
यत्तद्रत्नैश्च यल्लिङ्गे तत्तन्नाम्नैव नाम कम् ॥ १५१ ॥
पीठं(ठे) तु लिङ्गके वापि नवरत्नैर्विशेषतः ।
एककर्णं चैकलिङ्गं बहुभिस्त्वैकलिङ्गकम् ॥ १५२॥ 828

३५० भानसारे [अध्यायः
वज्रलिङ्गमिति प्रोक्तं रत्नानि मि(इ)ति कथ्यते ।
एकं वा बहुरत्नं वा नवरत्नैश्च संयुतम् ॥ १५३ ॥
लिङ्गं यदुक्तं स्वर्णेन पीठे रत्नानि योजयेत् ।
अथवा केवलं स्वर्णं पीठं वा कारयेद् बुधः ॥ १५४ ॥ 332
स्वर्णलिङ्गमिति प्रोक्तं लक्षणं पूर्ववद् भवेत् ।
आचार्यहस्तेन वा लिङ्गं शिष्यस्तु(स्य) नाहलिङ्ग(हाङ्गुल)वत् ॥ १५५ ॥
पश्चात्पूजां तथा कुर्यादाचार्योक्तोपदेशवत् ।
अथोक्तलिङ्गपूजायां(या) फलं वक्ष्ये यथाविधि ॥ १५६ ॥ 336
नदीपर्वतलिङ्गानां कैलासारोहणं भवेत् ।
इहलोकस्य पूज्यत्वं भुक्तिमुक्तिफलप्रदम् ॥ १५७ ॥
रत्नलिङ्गस्य पूजायां फलं मुक्तिप्रदायकम् ।
स्वर्णलिङ्गार्चनमे(चै)वं फलं स्वर्गापवर्गकम् ॥ १५८ ॥ 340

५२] लिङ्गविधानम् ३५१
ध्वजसिंहहस्तिवृषयोनिः शुभं प्रशस्तम्
धन्येषु योनिरशुभमुदितं पुराणैः ॥ १६५ ॥
शङ्ख(खं) वृद्धिर्म(र्भ)रणं शुभावहम्
चक्षुर्बुद्धिरूपं सुमङ्गलम् । 360
श्रीकरं च सुखदं सुबुद्धिदम्
पुष्कलाय रवि(विः) तत्फलं क्रमात् ॥ १६६ ॥
भुक्तिमुक्तिशुभदं समृद्धिदम्
सम्पदर्थं धनमृद्धिः द्विज । 364
भुक्तिनाशकलहं च मैत्रकम्
चोक्तमेव दशधा फलं भवेत् ॥ १६७ ॥
आयाधिक्यं चान्यथा हीनमुक्तम्
आयं हीने चान्यथा चेत्त्वधिकम् । 368
मृत्युदारिद्रावहं नाशहेतुः
आयाधिक्यं संपदर्थं समं वा ॥ १६८ ॥
जन्मादृक्षे(जन्मदृग्वे)दर्षड्भिस्त्वष्टनन्दाशुभाच्चाभौमम् ।
शौरि(शनि)वारं विसृज्य कृतिर्मर्त्यंशुकशक्ति-ऋद्धिदं च ॥ १६९ ॥ 372
भूषं शुद्धं धीरं चाधनं(चन्दनं) वेष्मे(श्मै)व च
[शक्तिश्च] ध्रुवन्धन्य(नं)वीरं चैव भुक्तिमुक्तिशुभांशम् ।
धन्य[तं] सर्वं तस्कराशा(शं) यथांशम्
युक्तं चेत्सर्वसंपत्यद्विनाशनम् ॥ १७० ॥ 376
इति मानसार वास्तुशास्त्रे लिङ्गविधानं नाम द्विपञ्चाशदध्यायः ॥

पीठलक्षणम्
सर्वेषामपि लिङ्गानां वच्यते पीठलक्षणम् ।
लिङ्गतारं त्रिथापीठं(ठ)तारं स्वयम्भुलिङ्गके ॥ १ ॥
अथवा लिङ्गनाहे तु स्थूलदेशे समं भवेत् ।
लिङ्गतुङ्गसमं वापि तत्पादाधिकमेव वा ॥ २ ॥ 4
अध्यर्धं वा त्रिपादेनं द्विगुणं त्रिगुणं तु वा ।
स्वयम्भुलिङ्गपीठस्य चोत्सेधमिति कथ्यते ॥ ३ ॥
एवं पूज्यां(लिङ्गं)शमानेन पीठं तन्मानयेद् बुधः ।
पूर्वोक्तमानलिङ्गानामधुना पीठलक्षणम् ॥ ४ ॥ 8
लिङ्गस्य बाह्यदेशे तु लिङ्गतारं समन्ततः ।
यल्लिङ्गपरिणाहस्य समं वा पीठविस्तृतम् ॥ ५ ॥
वैष्णवांशं समोत्सेधं पीठं स्वस्तिकलिङ्गके ।
अथवा पादांशाधिक्यं ब्रह्मांशे संभवं(महं) भवेत् ॥ ६ ॥ 12
अन्यैस्तु सर्वलिङ्गानां ब्रह्मांशोदयं बुधैः ।
कुर्यात्तन्मान(नं) संग्राह्य द्वित्रिवेदशरांशकम् ॥ ७ ॥
तदेकांशाधिकं विष्णुमानं पीठोदये तथा ।
पीठांशसार्धयोर्दे(र्धोदे)शे वैष्णवांशं नवधाश्र(श्रि)तम् ॥ ८ ॥ 16
पीठं तु योजयेत्तत्तद्विस्तारे तु त्रिभागिकम् ।
एकांशं नालदीर्घ(दैर्घ्यं) स्यान्मूलविस्तारं तत्समम् ॥ ६ ॥
चतुर्भागेकांशहीनं स्यात् शे(च्छे)षाग्रविस्तृतम् ।
अथवा पञ्चत्र्यंशेन चापनालं(ल) विशालकम् ॥ १० ॥ 20

अध्यायः ५३] पीठलक्षणम् ३५३
तदेकांशाधिकं वापि पूर्वोक्तं नालदीर्घके ।
ग्रीवोर्ध्वं चोक्तमानं यन्नालस्य बहु(ह)लं भवेत् ॥ ११॥
नालतारं(र) त्रिभागैकं जलधारविशालकम् ।
पीठस्योर्ध्वं विशाले तु चतुष्पञ्चषडंशके ॥ १२ ॥ २४
एकांशेन शेषं तु(स्याद्) वृत्तवारिविशालकम् ।
घृ(वृ)तवारिविशाले तु तत्तदंश(शां) विभाजिते ॥ १३ ॥
एकांशं निम्नविस्तारं पट्टिकान्तसमन्वितम् ।
नन्द्यावर्तशिला चोर्ध्वं तस्मान्नारायणान्तकम् ॥ १४॥ २८
पीठतुङ्गमिवि प्रोक्तं गण्यमानमिहोच्यते ।
उत्सेधे षोडशांशे तु प्रथमोर्ध्वं द्विभागिकम् ॥ १५ ॥
पद्मोर्ध्वं तु त्रिभागं स्यात्तदूर्ध्वं शेषपांशकम् ।
कन्धरं च त्रिभागं स्यात्तदूर्ध्वं कम्पमंशकम् ॥ १६ ॥ ३२
ऊर्ध्वपद्मं त्रियं(त्र्यां)शं स्याद् वाजनं च त्रिभागिकम् ।
एकांशं घृ(वृ)तवारि स्याद् भद्रपीठमिति स्मृतम् ॥ १७ ॥
तदेव गलदेशे तु कुमुदं(द)निर्गमं भवेत् ।
त्रियश्रं(त्र्याश्रं) वृत्तकुम्भं वा श्रीमद्रमिति कीर्तितम् ॥ १८ ॥ ३६
कुम्भस्योपरि तस्याधश्चार्धार्धेन पद्मयुक् ।
तस्याधोऽर्धेन(नै) कार्धेन कुर्यात्तत्तद्विचक्षणः ॥ १९ ॥
शेषं तु पूर्ववत्पीठं श्रीविशालमिति स्मृतम् ।
अथवा कुम्भं द्विभागं पद्मत्तुङ्गं युगांशकम् ॥ २० ॥ ४०
शेषं प्रागुक्तवत्कुर्यादुपपीठं प्रकल्पयेत् ।
अथवाधिष्ठानवद् गुहां कुर्यात्तत्सर्वलिङ्गके ॥ २१ ॥
यत्तुङ्गस्य वशावेशं पीठकर्णावसानकम् ।
उक्तताराद्विहीनं स्यात्सर्वदोषसमुद्भवम् ॥ २२ ॥ ४४
तस्मात्तु निर्गमं कुर्याद् विस्तारं तत्प्रकल्पयेत् ।
कुर्यात्तु नागरे लिङ्गे पीठं नागरमेव च ॥ २३ ॥
44

कृतिस्तथाorधारा(धर्मन्धा)कृतिस्तथाorधारा(र्धमन्धा)कृतिस्तथा? Let's look closely at the first glyph inside the parenthesis: It has a repha on top of 'ध' (or 'व'?). Wait, look at 'र्ध' in 'सार्ध': that's how 'र्ध' is written. So it is (र्धमन्धा)or(धर्मन्धा)- wait,र्धमन्धाhas repha on the first letter! Yes,(र्धमन्धा)`.

Line 56:
कुर्यात्तु(क्रियेत) शिल्पिभिः सर्वैः सर्वसंपत्करं सदा ॥ २८ ॥ 56
Look at (क्रियेत):
क + ् + र + ि = क्रि
य + े = ये
त = त
So (क्रियेत). Perfect!

Line 51:
विपरीते भूसुरादीनां विपत्त्य(त्तिं) हि समावहेत् ।
Look at विपत्त्य(त्तिं):
व + ि = वि
प = प
त् + त + ् + य = त्त्य
(
त् + त + ि + ं = त्तिं
)
So विपत्त्य(त्तिं). Perfect!

Let's double-check all line numbers

शक्तिलक्षणम्
शक्तीनां चित्र(ङ्क)वर्णादिलक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ।
सरस्वती च सावित्री लक्ष्मीश्च मही तथा ॥ १ ॥
मनोन्म(न उन्मादि)नी सप्तमातृश्च दुर्गा चैव यथाक्रमम् ।
पूर्वोक्तद्रव्यसर्वैर्वा(र्वैश्च) सर्वशक्ति प्रकारयेत् ॥ २ ॥ 4
पद्मापीठेोपरि स्थाप्य(पयित्वा) देवीं पद्मासनासनाम् ।
शुद्धस्फटिकसंकाशं मुक्ताभरणभूषशाम् ॥ ३ ॥
चतुर्बाहुं द्विनेत्रं(त्रां) च केशबन्धं(न्धां) च मौलिनीम् ।
शुद्धश्वेताङ्गुलोपेतां ग्राहकुण्डलभूषणाम् ॥ ४ ॥ 8
ललाटे भ्रमरकं स्यान्मौक्तिका(क)पट्टमेव वा ।
कर्णपुष्पैश्च मौक्त्येन कर्णदामै(मभि)रलंकृतम् ॥ ५ ॥
हारोपग्रीवसंयुक्तं(क्तां) मुक्कारत्नावळी(ळीं) तथा ।
कुचबन्धनसंयुक्ता बाहुमालाविभूषणी ॥ ६ ॥ 12
केयूरकटकैर्युक्तं(क्तां) प्रकोष्ठवलयं(यां) तथा ।
मणिबन्धकटकं(कां) वा मौक्तिका(क)पौर(पूर)मेव च ॥ ७ ॥
मध्याङ्गुष्ठं विना सर्वे मौलिक(मूलतो) रत्नाङ्गुलीयकैः ।
नीवीं च लम्बनं चैव मौक्तिका(क)पट्ट्युक्तिका ॥ ८ ॥ 16
पादजालां भुजङ्गानां गुल्फस्योपरि भूषणीम् ।
पादनूपुरसंयुक्तं(क्तां) पादरत्नाङ्गुलीयकैः ॥ ६ ॥
मौक्तिकोत्तरीयसंयुक्तां सर्वालङ्कारभूष(णी)म् ।
पुरतः सव्य(व्ये) संदर्श पुस्तकं वामहस्तके ॥ १० ॥ 20
दक्षिणे परहस्ते तु चाक्षमालावधारिणीम् ।
कुण्डिका वामहस्तै(स्ते) च धारयेत्तु सरस्वती ॥ ११ ॥
अथवा द्विभुजं कुर्यात्कुन्तलं मकुटं भवेत् ।
दक्षिाणं वरदं हस्तं वामहस्ते च पद्मकम् ॥ १२ ॥ 24

३५६ मानमारे [अध्यायः करण्डमकुटं वापि हेमवर्णाङ्गशोभितम् ।
पीताम्बरं यथारत्नं मुक्ताभरणमेव च ॥ १३ ॥ कर्णयोः स्वर्णताटङ्कं सूत्रयुक्तं (क्त) सुमङ्गलाम् ।
द्विनेत्रीं प्रसन्नवदनां सर्वाभरणभूषणीम् ॥ १४ ॥ 28 पितामहस्य पार्श्वे तु स्थानकं चासनं तु वा ।
वामभागे तु सावित्रीं श्वेतरक्त(क्ता) मथापि वा ॥ १५ ॥ श्यामाङ्गवर्णमेवं वा द्विभुजं च द्विनेत्रकम् ।
स्थानकं चासनं वापि करण्डमकुटान्वितम् ॥ १६ ॥ 32 अथवा केशबन्धं वा कर्णौ मकरकुण्डलम् ।
दुकूलाम्बरधरं वापि पीताम्बरमथापि वा ॥ १७ ॥ सर्वाभरणसंयुक्तां वरदं वामहस्तके ।
दक्षिणे चोत्पलं कुर्याच्छेषं प्रागुक्तवन्नयेत् ॥ १८ ॥ 36 सरस्वतीं च सावित्रीं दशतालेन कारयेत् ।
रक्ताब्जं पीठतश्चोर्ध्वे देवी पद्मासना भवेत् ॥ १९ ॥ चतुर्भुजं त्रिनेत्रं च मकुटं कुन्तलं भवेत् ।
प्रसन्नवदनां देवीं शुद्धकाञ्चनसन्निभाम् ॥ २० ॥ 40 पीताम्बरधरां रक्तां [मं] शुकपेताम् (भरथीम्) ।
विशालाक्षमयतं कुर्यादपाङ्गकोणे सिताननाम् ॥ २१ ॥ दक्षिणे त्वभयं पूर्वं दिण्डिमं वामहस्तके ।
अपरे दक्षिणे पद्मं चाक्षमाला मथापि वा ॥ २२ ॥ 44 वामे नीलोत्पलं वापि रक्तपद्मो (द्ममु) द्धृतं तु वा ।
पीनोन्नतस्तनतटां फाले भ्रमरकान्विताम् ॥ २३ ॥ अथवा रत्नपट्टं स्यात्स्वर्णताटङ्कं कर्णयोः ।
मकरं कुण्डलं वापि कर्णयोः स्वर्णदामयुक् ॥ २४ ॥ 48 हारोपग्रीवसंयुक्तां ससुत्रैश्च सुमङ्गलीम् ।
कुचपटैश्च केकै (रत्नै)श्च हेमपट्टविभूषिणीम् ॥ २५ ॥ रत्नानि चन्द्र (छन्न) वीरं स्यात्स्वर्णरत्नोत्तरीययुक् ।
`` केयूरकटकस्वर्णरत्नपूरिमसंयुत(ता)म् ॥ २६ ॥ 52

५४] शक्तिलक्षणम् ३५७
प्रकोष्ठवलयं रत्नैः कटकं मणिबन्धकैः ।
रत्नेन कटिसूत्रं स्याद्रत्नदामादिभूषितीम् ॥ २७ ॥
रत्नहेमं(म्ना) च वस्त्रेण कुर्यान्नीव्यं च लम्बयेत् ।
नलकान्तं द्वि(त्रि)लम्बं स्यात्सर्वरत्नानि(न्न)शोभिताम् ॥ २८ ॥ 56
भुजङ्गाङ्गवलयं पादौ(द्वयोश्चो)र्ध्वाधो रत्नबन्धनम् ।
पादनूपुरसंयुक्तामङ्गुलीरङ्गुलीयक(का)म् ॥ २६ ॥
बाहुमूलादि संभूष्य सर्वाभरणभूषितीम् ।
अथवा द्विभुजं चैव वामहस्ते च सन्धिमत्(डिण्डिमम्) ॥ ३० ॥ 60
दक्षिणे रत्नपद्मं स्याच्छेषं प्रागुक्तवन्नयेत् ।
एवं प्रोक्तं(क्तां) महालक्ष्मीं स्थापयेत्सर्वहर्म्यके ॥ ३१ ॥
सामान्यं(न्यां) लक्ष्मीं कुर्याद् द्विभुजं(जां) च द्विनेत्रके(काम्) ।
रक्तपद्मोद्धृतं(तौ) हस्तौ सर्वाभरणभूषितीम् ॥ ३२ ॥ 64
शेषं तु पूर्ववत्कुर्याद् देवों(वी)पार्श्वे विशेषतः ।
ऐरावतद्वयोश(यं) चैव कुर्यादाराद(ध)येत्सुधीः ॥ ३३ ॥
सर्वास(र्वेषा)मालये द्वारे मध्यरङ्गे तु पूजयेत् ।
अथवा विष्णुपार्श्वे तु लक्ष्मीलक्षणमुच्यते ॥ ३४ ॥ 68
द्विभुजां च द्विनेत्रां च करण्डमकुटान्विताम् ।
अथवा केशबन्धं स्याद्वामहस्तोद्धृताब्जकम् ॥ ३५ ॥
दक्षिणं हस्तं वरदं च अ(चा)थवा लम्बनं भवेत् ।
स्थानकं चासनं वापि स्थापयेद् विष्णुदक्षिणे ॥ ३६ ॥ 72
कुर्यात्तु सर्वलक्ष्मीनां मध्यमं(म)दशतालके ।
सर्वाभरणसंयुक्तां हेमवर्णाङ्गशोभिताम् ॥ ३७ ॥
एतेषाम्(एषाः) इ(चे)न्दिराः प्रोक्ताः(क्तास्तु) महि(ही)शक्तिमि(रि)होच्यते ।
द्विभुजं(जां) च द्विनेत्रं(त्रां) च करण्डमकुटान्वित(ता)म् ॥ ३८ ॥ 76
दुकूलवसनोपेतां मकुटं कुन्तलं तु वा ।
स्थानकं चासनं वापि विष्णुमूर्त्या(तैर)पसव्यके ॥ ३६॥
दक्षिणे चोत्पलं धृत्वा वामभागं तु लम्बनम् ।
अथवा वरदं वामे श्यामवर्णाङ्गशोभिताम् ॥ ४० ॥ 80

३५८ मानसांरे [अध्यायः
मानयेद् दशतालेन सर्वं शेषं तु पूर्ववत् ।
मकरकुण्डलसंयुक्तां सर्वाभरणभूषितीम् ॥ ४१ ॥
भूशक्तिलक्षणं प्रोक्तं गौरीलक्षणमुच्यते ।
द्विभुजं(जां) च द्विनेत्रं(त्रां) च कुर्यादासनं(ने) स्थानकं(के) तु वा ॥ ४२ ॥ 84
करण्डं केशबन्धं वा कुन्तलं मकुटं भवेत् ।
दक्षिणे चोत्पलं वामे वरदं स्थानमेव वा ॥ ४३ ॥
अथवा लम्बहस्तं स्याद् गोवालाकारवद् भवेत् ।
दुकूलवसनोपेतां पीताम्बरधरामेव वा ॥ ४४ ॥ 88
दीर्घबाहुं विशालाक्षीं श्यामवर्णां महोदराम् ।
सानतटोत्तुङ्ग(ङ्गां) विस्तीर्णश्रोनि(णि)देशोद्भवा भवेत् ॥ ४५ ॥
कटि चोरु विशालं स्यान्मध्यकञ्चीनलम्बवत् ।
विशालास्य(लमास्यं) सुग्रीवं तुङ्गतुण्डं स्मिताननम् ॥ ४६ ॥ 92
चन्द्ररेखावतंसं स्याद् भ्रमरावृतमालिकम् ।
अथवा फालपट्टं स्यात्कर्णयोर्ग्राहकुण्डली ॥ ४७ ॥
कर्णपुष्पैश्च दामं(म) स्याद्धेमसूत्रं सुमह्नली ।
हारोपग्रीवसंयुक्तां बाहुमालाविभूषिणीम् ॥ ४८ ॥ 96
कटकं कटिसूत्रं स्यात्केयूरपुरिमान्वितम् ।
रक्तांशुकोत्तरीयं स्यान्मौक्तिकोत्तरीयमेव च ॥ ४९ ॥
प्रकोष्ठवलयं चैव वलयैर्मणिबन्धकैः ।
भुजङ्गकटकाङ्घ्रिकौ पादनूपुरसंयुतम् ॥ ५० ॥ 100
सर्वाङ्गुलो(ल्य)कवञ्ज्ञात्वा कुर्याद्रक्ताङ्गुलीयकैः ।
दक्षिणे कुञ्चितं पादं वामपादं तु लम्बितम् ॥ ५१ ॥
पुष्पं च वरदं स्थाने हस्तं वामेऽथ चासने ।
दक्षिणं स्वस्तिकं पादं वामादन्तकरान्तकम् ॥ ५२ ॥ 104
कुञ्चितं वामपादं स्याद् दक्षिणं कुञ्चितं तु वा ।
पुष्पधृक् लम्बहस्तं स्यात्स्थानकं च त्रिभागिकम् ॥ ५३ ॥
मानयेदङ्गमानं च मध्यमं दशतालके ।
लिङ्गस्य वामपार्श्वे तु विग्रहार्धा तु वामके ॥ ५४ ॥ 108