ललिता सहस्रनाम: सौभाग्यभास्कर भाष्य (भास्करराय मखी प्रणीत मूर्धन्य शाक्त भाष्य)

] अङ्गेषु (in Anga countries / on limbs)
चन्दनाम्यवति ???
Wait! Anga country!
काञ्ची = Kanchi (country/city)
चोल = Chola (country)
अङ्ग = Anga (country)!
कुन्तल = Kuntala (country)!
YES! Kanchi, Chola, Anga, Kuntala are all countries (देश)!
काञ्च्यां (in Kanchi) - हीरति
चोलतटे (in Chola) - हारति
अङ्गेषु (in Anga countries) - what does it do?
चन्दनाम्यवति?
Wait, in Anga, does it act like candana?
Wait, what verb for candana?
चन्दना...
Wait, is it चन्दनामयति?
Wait, look at the last two syllables: वति or यति?
Look at यति:
Look at यति in line 7: किंच स्मेरयतीव -> स्मे-र-य-ती-व.
Look at य in स्मेरयतीव: it has a loop on the left and a vertical stroke on the right.
Now look at line 9: चन्दनाम्यवति or चन्दनामयति?
Wait,

ललितासहस्रनामभाष्योदाहृतग्रन्थानां ग्रन्थप्रणेतॄणां च
अकारादिमातृकाक्रमेण निर्देशः ।
अग्निपुराणम्
अग्निपुराणीयकोशः
अत्रिस्मृतिः
अथर्वब्राह्मणम्
अनेकार्थध्वनिमञ्जरी
अमरशेषः
अमरसिंहः
अरुणोपनिषत्
अष्टावक्रगीता
आगमः
आग्नेयपुराणम्
आज्ञावतारः
आथर्वणत्रैपुरम्
आदित्यपुराणम्
आनन्दलहरी
आपस्तम्बः
आयुष्यसूक्तम्
ईशावास्योपनिषत्
ईश्वरप्रत्यभिज्ञा
ऐतरेयम्
कल्पसूत्रम्
कल्याणाचार्यः
काठकोपनिषत्
काण्वाः
कात्यायनः
कादिमतम्
कादिविद्या
कामकलाविलासः
कामन्दकः
कामलाविलासः
कामशास्त्रम्
कामिकतन्त्रम्
कामिकागमः
कारिकाः
कालिकापुराणम्
कालिकोपपुराणम्
कालिदासः
कालीतन्त्रम्
काशीखण्डम्
कुलागमः
कुलार्णवः
कूर्मपुराणम्
कृष्णदासः
क्षेमराजः
क्षेमराजवृत्तिः
गरुडपुराणम्
गायत्रीकल्पः
गोपथब्राह्मणम्
गोरक्षः
गौडपादसूत्रम्
गौतमसूत्रम्
घेरण्डसंहिता
चक्रराजः
चण्डीरहस्यम्
चन्द्रज्ञानतन्त्रम्
चिद्गगनचन्द्रिका
चूडालोपाख्यानम्
छन्दःसुधाकरः

२१
छन्दोभास्करः निरुक्तम्
छान्दोग्यम् नृसिंहतापिनी
जैनतन्त्रम् नृसिंहपुराणम्
जैनेन्द्रव्याकरणम् नैरुक्ताः
जैमिनिः पञ्चदशीस्तवः
ज्ञानार्णवः पञ्चपादिका
ज्योतिःशास्त्रम् पञ्चरात्रम्
तोडरानन्दः पद्मपादाचार्यः
डामरतन्त्रम् पद्मपुराणम्
तन्त्रराजः परशुरामः
तन्त्रवार्तिकम् परानन्दतन्त्रम्
तैत्तिरीयकम् पराशरस्मृतिः
त्रिपुरार्णवः परिभाषा
त्रिपुरासिद्धान्तः पाणिनिः
त्रिपुरोपनिषत् पातञ्जलसूत्रम्
त्रिशती पाद्मपुष्करखण्डम्
त्रैपुरसूक्तम् पालिनीबीजतन्त्रम्
दक्षिणामूर्तिसंहिता पिङ्गलसूत्रम्
दत्तात्रेयसंहिता पुलस्त्यस्मृतिः
दाल्भ्यपरिशिष्टम् पुष्पदन्तः
दुर्वासामुनिः पूर्वचतुःशतीशास्त्रम्
दूतीयागप्रकरणम् पैङ्गलतन्त्रम्
देवीपुराणम् प्रत्यभिज्ञा
देवीभागवतम् प्रपञ्चसारः
देवीस्तवः बहुरूपाष्टकप्रस्तारः
धनुर्वेदः बह्वृचब्राह्मणम्
धौम्यः बह्वृचोपनिषत्
नवरात्रप्रदीपः बृहज्जाबालम्
नामकल्पद्रुमः बृहत्तन्त्रकौमुदी
नारदतन्त्रम् बृहत्पराशरस्मृतिः
नारदपञ्चरात्रम् बृहत्साम
नित्यातन्त्रम् बृहदारण्यकम्
नित्याहृदयम् बृहन्नारदीयम्

२२
बृहस्पतिस्मृतिः | मुण्डकोपनिषत्
बोधसारम् | मृगेन्द्रसंहिता
बौधायनः | मैरालतन्त्रम्
ब्रह्मगीता | यज्ञवैभवखण्डम्
ब्रह्मवैवर्तम् | याज्ञवल्क्यस्मृतिः
ब्रह्मसूत्रम् | यादवकोशः
ब्रह्माण्डपुराणम् | यास्कः
भक्तितन्त्रम् | योगवासिष्ठः
भक्तिमीमांसासूत्रम् | योगशास्त्रम्
भक्तिसूत्रम् | योगसूत्रम्
भगवतीपुराणम् | योगसूत्रभाष्यम्
भगवत्पादाचार्यः | योगिनीहृदयम्
भगवद्गीता | रत्नकोशः
भट्टोत्पलः | रत्नत्रयपरीक्षा
भरद्वाजस्मृतिः | रभसकोशः
भविष्योत्तरपुराणम् | रसरत्नसमुच्चयः
भामती | रहस्यनाम
भारतम् | राजमार्तण्डः
भैरवभट्टारकः | रामायणम्
भैरवयामलम् | रुद्रयामलम्
भोजराजवृत्तिः | रेणुकाराणकम्
भोजराजीयम् | लक्ष्मीतन्त्रम्
मण्डूकश्रुतिः | लघुनारदीयम्
मत्स्यपुराणम् | लघुस्तवः
मनुस्मृतिः | ललितास्तवरत्नम्
मल्लारिमाहात्म्यम् | ललितोपाख्यानम्
महाभारतम् | लल्लः सुभगो. टी.
महाभाष्यम् | लिङ्गपुराणम्
महामञ्जरी | वरदराजः
महास्वच्छन्दतन्त्रम् | वररुचिः
मातृकाविवेकः | वरिवस्याप्रकाशः
माधवः | वरिवस्यारहस्यम्
मार्कण्डेयपुराणम् | वसिष्ठतन्त्रम्

२३
वाजसनेयश्रुतिः | शाण्डिल्यसूत्रम्
वातुलशुद्धम् | शाबरचिन्तामणिः
वामकेश्वरतन्त्रम् | शाबरभाष्यम्
वामनपुराणम् | शाम्भवानन्दकल्पलता
वायवीयसंहिता | शारदातिलकम्
वायुपुराणम् | शारीरकभाष्यम्
वाराहपुराणम् | शार्ङ्गधरीयम्
वाराहीतन्त्रम् | शाश्वतकोशः
वार्तिककारः | शिवधर्मोत्तरम्
वासनापटलम् | शिवपुराणम्
वासनासुभगोदयः | शिवरहस्यम्
वासिष्टरामायणम् | शिवसूत्राणि
विज्ञानभास्करः | शिवसूत्रविमर्शिनी
विद्यारत्नम् | शिवस्तवः
विरूपाक्षपञ्चाशिका | शिवानन्दलहरी
विवरणाचार्यः | शुक्रसंहिता
विश्वकर्मशास्त्रम् | शैवतन्त्रम्
विश्वकोशः | शैवशास्त्रम्
विश्वरूपाचार्यः | शैवसूत्रवार्तिकम्
विष्णुधर्मोत्तरम् | शैवाः
विष्णुपुराणम् | शैवागमः
विष्णुभागवतम् | श्यामलारहस्यम्
विष्णुरहस्यम् | श्यामलासहस्रनाम
विष्णुसहस्रनाम | श्रीमद्भागवतम्
विष्णुसहस्रभाष्यम् | संकेतपद्धतिः
वेदभाष्यम् | संक्षेपशारीरकम्
व्याडिकोशः | संवर्तस्मृतिः
व्याससूत्रम् | सनत्कुमारतन्त्रम्
व्रतखण्डम् | समयाचारस्मृतिः
शक्तिरहस्यम् | समाससूत्रम्
शक्तिसूत्रम् | सहस्रभोजनखण्डम्
शाकुन्तलम् | सांख्यतत्त्वकौमुदी
शाट्यायनः | सांख्याः

२४
सुन्दरीतापिनी | स्मृतिकाराः
सुभगार्चापारिजातः | स्वच्छन्दतन्त्रम्
सुभगोदयटीका | स्वच्छन्दभैरवः
सूतसंहिता | स्वच्छन्दसंग्रहः
सूतः | स्वतन्त्रतन्त्रम्
सेतुबन्धः | हतुगुण्ठपीठमाहात्म्यम्
सौन्दर्यलहरी | हरिवंशः
सौभाग्यरत्नाकरः | हर्षदीक्षितः
सौरपुराणम् | हारीतस्मृतिः
सौरसंहिता | हिरण्यकेशिसूत्रम्
स्कन्दपुराणम् | हैमकोशः
स्पन्दशास्त्रम् |
इति ललितासहस्रनामभाष्योदाहृतग्रन्थानां ग्रन्थप्रणेतॄणां च निर्देशः ।

तानेष यत्नः सुखयतु समजान्, कश्च न कर्तुमीष्टे"
Wait, does "कश्च न कर्तुमीष्टे" make sense?
"Who is not able to do [this]?" Or "कश्च न कर्तुमीष्टे" = no one is able to please all of them?
Wait! "तानेष यत्नः सुखयतु समजान् कश्च न कर्तुमीष्टे" ->
"Can anyone make them all happy? No one can!"
Wait, in Sanskrit: "कः शक्नोति कर्तुम्" or "कः शं न कर्तुमीष्टे"?
Wait! If it is "कः शं न कर्तुमीष्टे":
कः (15, –)
शं (wait, śaṃ is guru, but 16 must be LAGHU!)
So 16 CANNOT be guru! 16 must be laghu!
In "कश्च न":
कश् (15, –)
च (16, u)
न (17, – before kar)
That scans 100% perfectly: – u –!
Wait, what if it is "कश्च न"? But in the image, is it "कश्च न" or "कश्मत"?
Let's look at the letter between क and कर्तु:
It has:
क (ka)
Then a glyph: it has a top hook, a middle loop, and a bottom

२ ललितासहस्रनाम ।
त्रिपुरां कुलनिधिमीडेऽरुणश्रियं कामराजविद्धाङ्गीम् ।
त्रिगुणैर्देवैर्नुतामेकान्तां बिन्दुगां महारम्भाम् ॥ १ ॥
षवः श्रीमन्नृसिंहानन्दनाथनामानोऽस्मद्गुरुचरणाः निरन्तरनिरन्तराया अपि शिष्यशिक्षायै
मङ्गलमाचरन्ति—त्रिपुरेति । त्र्यात्मकं पुरं भूपुरं मण्डलकोणरेखामन्त्रादिसमूहो वा
यस्याः सा त्रिपुरा । तदुक्तं कालिकापुराणे 'त्रिकोणं मण्डलं चास्या भूपुरं च त्रिरेखकम् ।
मन्त्रोऽपि त्र्यक्षरः प्रोक्तस्तथा रूपत्रयं पुनः । त्रिविधा कुण्डलीशक्तिस्त्रिदेवानां च
सृष्टये । सर्वं त्रयं त्रयं यस्मात्तस्मात्तु त्रिपुरा मते'ति । कुलस्य सजातीयसमूहस्य निधिं
मातृमानमेयरूपत्रिपुत्र्या एकज्ञानविषयत्वेन साजात्यात् । घटमहं जानामीत्येव ज्ञाना-
कारात् 'जानामीति तमेव भान्तमनु भायेत्तत्समस्तं जग' दिति श्रीमदाचार्यभगवत्पा

सौभाग्यभास्करव्याख्या । ३
ललितानामसहस्रे छलार्णसूत्रानुयायिन्यः ।
परिभाषा भाष्यन्ते संक्षेपात्कौलिकप्रमोदाय ॥ २ ॥
पञ्चाशदेक आदौ नामसु सार्धद्व्यशीतिशतम् ।
षडशीतिः सार्धान्ते सर्वे विंशतिशतत्रयं श्लोकाः ॥ ३ ॥
दशभूः सार्धनृपाला अध्युष्टं सार्धनवषडध्युष्टम् ।
मुनिसूतरह्याश्वाश्वाम्बाश्वोक्तिर्ध्यानमेकेन ॥ ४ ॥
अगस्त्य उवाच ।
अश्वानन महाबुद्धे सर्वशास्त्रविशारद ।
कथितं ललितादेव्याश्चरितं परमाद्भुतम् ॥ १ ॥
द्विचत्वारिंशत् महालावण्येत्यारभ्य महेश्यन्तानि ॥ १ ॥ छलाक्षरनामसूत्रेभ्यो
नामविभागादेर्विलम्बेन क्लिष्टतया ज्ञायमानत्वात्तत्रत्या एव परिभाषाः सुलभोपायेन
सुबोधा इति विद्योपासकानां तोषाय कथ्यन्त इत्यर्थः । छलाक्षरसूत्राणां विलम्बितार्थ-
बोधजनकत्वं तत्रतत्र प्रकटीकरिष्यामः ॥ २ ॥ आदौ प्रथमभागे पञ्चाशदेकश्च ।
एकपञ्चाशच्छ्लोका इत्यर्थः । वक्ष्यमाणस्य सहस्रभोजनप्रयोगस्य बहुदिनक्रियमाणत्व-
पक्षे प्रथमदिन एकपञ्चाशच्छ्लोकपाठः । ध्यानश्लोकस्तु प्रत्यहं पठनीय इति वैषम्य-
ध्वननाय विभज्य कथनम् । नामसु विषये द्व्यशीत्युत्तरं शतमर्धश्लोकश्च अन्ते
फलश्रुत्यादिप्रकरणे । संहत्य तु त्रीणि शतानि विंशतिश्च श्लोका इत्यर्थः ॥ ३ ॥ अथ
प्रथमभागं विभज्य दर्शयति—भूः एकः । नृपालाः षोडश । अध्युष्टं सार्धत्रयम् ।
मुनिरगस्त्यः । हयाश्वपदानि हयग्रीवपराणि । दशश्लोका अगस्त्योक्तिरूपा इत्यादिरीत्या
यथाक्रममन्वयः । अगस्त्याह्वयो हि महामुनिः श्रीविद्योपासकाग्रेसरस्तत्रभगवतो
हयग्रीवस्य देशिकेन्द्रस्य मुखाद्ब्रह्माण्डपुराणीयैर्मन्त्रन्यासपूजापुरश्चरणहोमरहस्यस्तोत्राद्यैः
सप्तभिः खण्डैः श्रीमातुः प्रादुर्भावादिरहस्यजातमाकर्ण्यंतोपि परमरहस्यं नामसहस्र-
मस्तीति तपोबलादेव निश्चित्य तद्भक्तायापि मह्यं किमिति गुरुभिर्न दत्तमित्यनुपदेश-
निमित्तांशे संदिहानः पृच्छतीत्याह भगवान् सूतः ॥ ४ ॥ न गच्छतीत्यगः पर्वतस्तं
विन्ध्यनामानं स्त्यायतीत्यगस्त्यः । स्त्यानं स्तम्भनम् । साच कथा काशीखण्डे द्रष्टव्या ।
असंगतलापनोदाय पूर्वकथाप्रसङ्गं सामान्येन स्मारयति—अश्वेति । देवीभागवते
प्रथमस्कन्धे तावदियं कथा स्मर्यते । पुरा किल भगवान् विष्णुर्यज्ञसंरक्षणादिघनतर-
कार्यार्थं कृतबहुजागरः श्रान्तः शार्ङ्गधनुषः कोटिं ग्रीवायावलम्ब्य निद्राणोऽभूत् ।
तदा ब्रह्मारुद्रादयः कार्यविशेषसिषाधयिषया तज्जागरणाय वम्रिनामककृमिभ्यो यज्ञ-
भागमिच्छद्भ्यो दत्त्वा तन्मुखात्प्रत्यञ्चामत्रोटयन् । तेन कोटेरुच्चलनाच्छिरोत्पुडिनं
क्वापि गतमभूत् । ततः शोकाविष्टाः सुरास्तच्छीर्षमलभमानास्त्रिपुरसुन्दरीं तुष्टुवुः ।
सा तुष्टा सती हयशिरोयोजनेनैनं जीवयतेत्याज्ञाप्य भगवत्यन्तरधत्त । ततस्तथा
जीवितो विष्णुर्हयग्रीवो भूत्वा हयग्रीवाख्यं दैत्यं हतवान् । रहस्यजातमखिलं

४
ललितासहस्रनाम ।

पूर्वं प्रादुर्भावो मातुस्ततः पट्टाभिषेचनम् ।
भण्डासुरवधश्चैव विस्तरेण त्वयोदितः ॥ २ ॥
वर्णितं श्रीपुरं चापि महाविभवविस्तरम् ।
श्रीमत्पञ्चदशाक्षर्या महिमा वर्णितस्तथा ॥ ३ ॥
देवीमुखादेव लब्धवानित्यादि । सोऽयमश्वाननो विष्णुरेव । तदिदं विशेष्यमुक्तवृत्तान्त-
स्मारेण देव्यनुगृहीतत्वाभिप्रायगर्भम् । अतएव महाबुद्ध इत्यादिविशेषणद्वयं न
स्तुतिमात्रं । ललितेति । पद्मपुराणे हि 'लोकानतीत्य ललते ललिता तेन चोच्यते'
इति निर्वचनश्लोके चकारादन्यदपि संभवं निर्वचनमनुमतम् । पराशक्तिसदाशिवादि-
रूपाणि शक्तिशिवयोरुत्तरोत्तरापकर्षवन्ति बहूनि सन्ति । तेषां च लोका अपि बहु-
विधाः । परशिवाभिन्नमहाशक्तिस्तु सर्वलोकातीता महाकैलासापराजितादिपदवाच्ये
सर्वलोकोत्तमे लोके तिष्ठति । तस्याश्च शरीरं घनीभूतघृतवद्रजस्तमःसंपर्कशून्यशुद्ध-
सत्वघनीभावरूपम् । अन्यासां शिवशक्तीनां कतिपयानां सात्विकशरीराण्यपि सला-
क्षिक्यगुणान्तराल्पत्वयुक्तानि न पुनः शुद्धसत्वानि । अतः सर्वोत्तमत्वात् परब्रह्ममूर्तिः ।
अस्या अपि सन्ति रहस्यभूता बहवो भेदास्तेषु कामेश्वर्यात्मकमूर्तिरेवेह ग्रन्थे प्रतिपाद्येति
ललितापदेन सूचितम् । ललितं शृङ्गारहावजन्यः क्रियाविशेषः तद्वती ललिता । तेन
शृङ्गाररसप्रधानेयं मूर्तिरिति सूचितम् । सैव देवी क्रीडाविजिगीषादिशीलत्वात् । तस्या-
श्चरितं प्रादुर्भावादिस्तोत्रसमुदयान्तं कथितं भवतेति शेषः । परमाद्भुतं अत्युत्त-
मत्वात्पूर्वमश्रुतचरत्वादनुपमत्वाच्चेत्यर्थः ॥ १ ॥ अथैतदेव विशिनष्टि सप्तभिः पूर्व-
मित्यादिभिः । प्रादुर्भावः । 'असद्वा इदमग्र आसीत्' । 'सदेव सोम्येदमग्र आसीत्' ।
'नासदासीन्नो सदासीदि'त्यादिश्रुत्येकवाक्यतया निर्णीतस्य सृष्टिप्राक्कालिकस्य निर्वि-
शेषचिन्मात्रस्य प्राथमिकः कामकलारूपपरिणामो गुरुमुखैकवेद्यः । सच पूर्वं इतः प्राक्,
पट्टाभिषेकादिभ्यः प्रथमं वा । त्वयोदित इति सर्वत्रान्वेति । अग्निकुण्डात्समुद्भवरूपो
वाऽवतारविशेषात्मा प्रादुर्भावः । पट्टं सकलभुवनसाम्राज्याधिकारस्तस्य विषयेऽभिषेचनं
स्वायत्तीकरणेतिकर्तव्यतारूपोऽङ्गविशेषः । उदितमिति तु नपुंसकत्वेन परिणमनीयम् ।
भण्डाख्योऽसुरो ललितोपाख्याने यो विस्तरेण वर्णितस्तस्य वधो युद्धे हननं विस्तरेण
बहुना शब्दराशिना । 'प्रथनेवावशब्दे' इति पर्युदासाच्छब्दभिन्न एव विस्तार इति
रूपम् ॥ २ ॥ निरुपपदस्य पुरपदस्य । प्रवृत्तिनिमित्तभूतधर्माणां पौष्कल्याद्देव्याः पुरमेव
मुख्यं पुरपदवाच्यम् । अभियुक्तानां नाम श्रीपदपूर्वं प्रयुञ्जीतेति वचनाच्छ्रीकारपूर्वकमिह
प्रयुक्तम् । तच्च रुद्रयामले 'अनन्तकोटिब्रह्माण्डकोटीनां बहिरूर्ध्वतः' इत्यादिना पञ्चविं-
शतिप्राकारैरनन्तयोजनविस्तृतैः परिवेष्टितत्वेन वर्णितमेकम् । मेरुरुपरि तत्समानयो-
गक्षेमं संक्षिप्तं ललितास्तवरत्ने भगवता दुर्वाससा देशिकेन्द्रेण वर्णितमपरम् । क्षीर-
समुद्रमध्ये तृतीयमिति तु विद्यारत्नभाष्यकाराः । महाविभवविषयकः शब्दराशिरित्येति
तु वर्णनक्रियाया विशेषणम् । श्रीबीजयुक्ता या पञ्चदशाक्षरी पञ्चदशानां स्वराणां

षोढान्यासादयो न्यासा न्यासखण्डे समीरिताः ॥ ४ ॥
अन्तर्यागक्रमश्चैव बहिर्यागक्रमस्तथा ।
महायागक्रमश्चैव पूजाखण्डे प्रकीर्तितः ॥ ५ ॥
पुरश्चरणखण्डे तु जपलक्षणमीरितम् ।
होमखण्डे त्वया प्रोक्तो होमद्रव्यविधिक्रमः ॥ ६ ॥
चक्रराजस्य विद्यायाः श्रीदेव्या देशिकात्मनोः ।
रहस्यखण्डे तादात्म्यं परस्परमुदीरितम् ॥
स्तोत्रखण्डे बहुविधाः स्तुतयः परिकीर्तिताः ॥ ७ ॥
मन्त्रिणीदण्डिनीदेव्योः प्रोक्ते नामसहस्रके ।
नतु श्रीललितादेव्याः प्रोक्तं नामसहस्रकम् ॥ ८ ॥
समाहारः कादिविद्या हादिविद्या वा तस्याः । तस्यां श्रीबीजयोगस्तु 'चत्वार ईं बिभ्रति
क्षेमयन्तः' इति श्रुतिसिद्धो रहस्यतरः सांप्रदायिकैकवेद्योऽस्तीति कश्चित् । तत्तन्त्रेषु क्वाप्य-
दर्शनात्प्रामाणिका न मन्यन्ते । उक्तश्रुतिस्तु 'कामराजाख्यमन्त्रान्ते श्रीबीजेन सम-
न्विता । षोडशाक्षरविद्येयं श्रीविद्येति प्रकीर्तिते' ति हयग्रीवोद्धृतमन्त्रान्तरपरैत्याहुः ।
तेन श्रीशब्दः शोभादिपरः । वक्ष्यमाणव्याडिकोशेन बह्वर्थत्वावगमात् ॥ ३ ॥
षोढेति । गणेशग्रहनक्षत्रयोगिनीराशिपीठाख्यन्यासषट्कजन्यावान्तरापूर्वषट्कपरमापूर्व-
साधनीभूतो न्यासः षोढान्यास उच्यते । सच भूषणमाल्यादिभेदादनेकविधः ।
आदिना चक्रन्यासादिपरिग्रहः । न्यासखण्डे समस्तन्यासैकप्रतिपादके ग्रन्थशकले ।
न्यासो नाम तत्तद्देवतानां तत्तदवयवेष्ववस्थापनम् । अवस्थितत्वेन भावनेति यावत्
॥ ४ ॥ अन्तरिति । अन्तर्यागो नामाधाराद्राजदन्तान्तं तेजस्तन्तोर्विभावनम्, मान-
सी देवपूजा वा तस्य क्रम इतिकर्तव्यता । बहिर्यागः पात्रासादनादिशान्तिस्तवान्तः
कर्मसमूहः । सएवाष्टाष्टकादिघटितो महायागः । एते चास्माभिर्वरिवस्याप्रकाशे पूजा-
प्रकरण एव निरूपिताः ॥ ५ ॥ पुरश्चरणेति । पुरः मन्त्रोपास्तेरादौ दीक्षोत्तरकालं
चरणं परिचर्या । जपस्य लक्षणमवस्थापञ्चकशून्यषड्विषुवत्सप्तकचक्रनवकविभाव-
नादिरूपं चिह्नम् । तच्चास्माभिर्वरिवस्यारहस्ये प्रथमंश एवोक्तम् । होमेति ।
होमानां तद्द्रव्याणां च तद्विधीनां द्रव्यपरिमाणादिरूपाणां च क्रमः शब्दमध्ये पादविक्षेपो
निबन्धनमिति यावत् ॥ ६ ॥ चक्रराजस्येति तच्छप्रत्ययान्तम् । बिन्द्वादिनवचक्रात्मकस्येति
तदर्थः । विद्यायाः पञ्चदश्याः षोडश्या वा । श्रीदेव्याः त्रिपुरसुन्दर्याः । देशिकात्मनोः
गुरुशिष्ययोः तादात्म्यं तद्ब्रह्मैव आत्मा स्वरूपं यस्य तत्तदात्म 'ॐ तत्सदिति
निर्देशो ब्रह्मणस्त्रिविधः स्मृतः' इति वचनात् । तस्य भाव इत्यर्थे ब्राह्मणादित्वात्ष्यञ् ।
सर्वेषामेकब्रह्मरूपता । अभेद इति यावत् । मन्त्रस्य निगमार्थवर्णनावसरे वरिवस्या-
रहस्येऽस्माभिरुक्तोऽय प्रकारः । स्तोत्रेति । बहुविधाः पञ्चमीस्तवराजादिरूपाः ॥ ७ ॥
मन्त्रिणी मन्त्रो राजाधिकारोपयोगिनी मननक्रिया सास्यास्तीत्यर्थे इनिः । नान्त-

उदासीन? Look at the letters after मित्र: शत्रु Then:भृ! Wait, is it भृत्य? Look at line 6: मि त्र श त्रु भृ त्यो दा सी न भे दे न! YES!भृत्योदासीनभेदेन! Look at that glyph: It is भृ+त्यो! भृis a bit squished, thenत्यो: त्यwithोmatra! मित्रशत्रुभृत्योदासीनभेदेन! Brilliant! Mitra, Shatru, Bhritya, Udasina! Exactly 4 kinds (चतुर्विधेषु जीवेषु)! And then line 7 starts with: भृत्यकोटिप्राविष्टस्य`!
It matches 100% perfectly!

• Let's verify line 7:
  भृत्यकोटिप्राविष्टस्य शिष्यस्योदासीनत्वायोगाद् भक्तिजिज्ञासितार्थोपेक्षायां देशिकेन्द्रस्य कृ-
  Wait, look at the end of line 7:
  कृ- (kṛ-) followed by hyphen!
  Wait, let's check भक्तिजिज्ञासितार्थोपेक्षायां:

सौभाग्यभास्करव्याख्या । ७
सूत उवाच ।
इति पृष्टो हयग्रीवो मुनिना कुम्भजन्मना ।
प्रहृष्टो वचनं प्राह तापसं कुम्भसंभवम् ॥ ११ ॥
लोपामुद्रापतेऽगस्त्य सावधानमनाः शृणु ।
नाम्नां सहस्रं यन्नोक्तं कारणं तद्वदामि ते ॥ १२ ॥
सूतः—इति पृष्ट इति । चतुर्थकोटिविषयकप्रश्नकर्मीभूत इत्यर्थः । प्रच्छधातोर्द्वि-
कर्मकतया कोटिद्वयोरपि कर्मत्वात् । प्रहृष्टः विलम्बापगमादिति शेषः । तपोभिर्य-
ज्ञादिभिः पापक्षये सत्यङ्कुरितविविदिषाकत्वादस्ति श्रद्धेति योग्यतां प्रदर्शयति—तापस-
मिति । चित्तवृत्तिनिरोधकारणीभूतवायुवृत्तिनिरोधशीलत्वादपि योग्यतामाह—कुम्भ-
संभवमिति । कुम्भस्य कुम्भकस्य सम्यक् चिरकालं भवः स्थितैर्यस्मिंस्तमित्यर्थः ।
रेचकपूरकयोः सार्वजनीनतया सुलभत्वान्निरोधपदवाच्यत्वाभावाच्च तत्परित्यागेन कुम्भ-
कस्यैव ग्रहणम् ॥ ११ ॥ अथ सार्धैः षोडशभिः श्लोकैर्हयग्रीवोक्तिः । पूर्वश्लोक एव
हयग्रीवः प्राहैत्युक्तत्वान्नैतदारम्भे हयग्रीव उवाचेत्युक्तिः । एवमम्बावचनेऽप्युत्तरत्र
ज्ञेयम् । भर्त्रभिमतदेव्याराधनं गृहिण्या क्रियमाणमप्यनुकूलदांपत्यघटकं सत्पत्या
उपास्तियोग्यतापादकमिति व्यञ्जयन् विवक्षितमर्थं प्रतिजानीते—लोपामुद्रापत
इति । अतएव भगवत्यैव त्रिशत्यां वक्ष्यते 'पत्यस्य लोपामुद्राख्या मामुपास्तेऽति-
भक्तिः । अयं च नितरां भक्तस्तस्मादस्य वदस्व त'दिति । अत्र भर्तृनिष्ठभक्तेः पत्न्या-
नुकूल्यस्य समुच्चयार्थकश्चकार इति तत्रैव वक्ष्यामः । अथवा न केवलं भक्तिप्रश्नावेव
योग्यतावच्छेदकौ । विद्योपास्तिविरहे तयोः सत्त्वेऽपि उपदेष्टुर्योगिनीशापापत्त्याम्नानात् । अत-
स्तत्साहित्यद्योतनायेदं विशेषणम् । अथवा लोपामुद्राशब्दस्तद्विद्यापरस्त्रिपुरसुन्दरीपरो
वा । सैव पतिरुपास्या यस्येत्यर्थः । नचागस्त्यविद्योपासकस्य कथं तथात्वव्यपदेशः ।
शाखान्तराधिकरणन्यायेन विद्योरभेदाभिप्रायेणोपपत्तेः । नच विद्यापदवाच्ययोरुपा-
स्ययोरभेदेऽप्यगस्त्यलोपामुद्रासंज्ञयोर्मन्त्रयोर्भेद एवेति वाच्यम् । अगस्त्योपासितेत्यादि-
यौगिकशब्दैकदेशानां तेषां संज्ञात्वाभावेन भेदकतायोगात् । नचाक्षरन्यूनाधिक-
भावाभ्यां सुषिसुषिरयोरिव भेदः । तयोः पदभेदकत्वेऽपि मन्त्रभेदकत्वाभावात् । अतएव
'अप्स्वन्तरमृत'मितिमन्त्रस्य याजुषाथर्वणबह्वृचैर्भिन्नछन्दस्कत्वेन पाठेऽपि भेदानङ्गीकार-
स्तान्त्रिकाणां संगच्छते । अतएव च भूतशुद्ध्यन्तर्गतजलमण्डलशोधने विकल्पेन विनि-
योगो न्यायसिद्धः । तदुक्तम् । 'अप्स्वन्तरिति मन्त्रेण शोधयेदम्बुमण्डलम् । आर्ष्योष्णि-
हा पुरस्ताच्च बृहत्या पुर उष्ण्हे'ति । एवं 'युञ्जन्ति हरी इषिरस्ये'ति मन्त्रो बह्वृचच्छान्दो-
ग्याभ्यां छन्दोभेदेन पठ्यमानोऽपि न भिद्यते । अनेनैवाशयेन नामैधाख्यसामाधिकारे
'अथ पुर उष्णिक्पुष्टसेनानुष्टुभो नयन्ती'तिश्रुतौ द्वयोरपि छन्दसोल्लेखः । तेन तन्त्रराज-
हादिविद्याधिकारे पठितानां कालनित्यामन्त्राणां पारायणानां च कादिविद्याङ्गत्वेनापि

Here is the line-by-line transcription of the page:

८ ललितासहस्रनाम ।
रहस्यमिति मत्वाऽहं नोक्तवांस्ते न चान्यथा ।
पुनश्च पृच्छसे भक्त्या तस्मात्तत्ते वदाम्यहम् ॥ १३ ॥
ब्रूयाच्छिष्याय भक्ताय रहस्यमपि देशिकः ।
भवता न प्रदेयं स्यादभक्ताय कदाचन ॥ १४ ॥
न शठाय न दुष्टाय नाविश्वासाय कर्हिचित् ।
श्रीमातृभक्तियुक्ताय श्रीविद्याराजवेदिने ॥ १५ ॥
लेखः पद्धतिकाराणां संगच्छत इति दिक् । अवधानं विषयान्तरसंचाराभावस्तत्सहितं
मनो यस्य तादृशः सन् । इतरकोटीनां तेष्वक्षराणां च तत्रैव स्फुरितत्वेऽपि तद्विलक्ष-
णायाः कोटेर्विवक्षिताया झटिति लघुबुद्धौ स्फुरणायोग्यत्वादिति भावः । यत् येन
कारणेन 'निमित्तपर्यायप्रयोगे सर्वासां प्रायदर्शन'मिति वार्तिके सर्वविभक्तीनां साधुत्वा-
भिधानात् ॥ १२ ॥ प्रकटार्थस्यो

सौभाग्यभास्करव्याख्या । ९
उपासकाय शुद्धाय देयं नामसहस्रकम् ।
यानि नामसहस्राणि सद्यःसिद्धिप्रदानि वै ॥ १६ ॥
तन्त्रेषु ललितादेव्यास्तेषु मुख्यमिदं मुने ।
श्रीविद्यैव तु मन्त्राणां तत्र कादिर्यथापरा ॥ १७ ॥
र्नाहित्याय । अथैतदुपदेशे ईदृशो निर्बन्धोऽस्य रहस्यत्वात्तच्च मुख्यत्वात्तच्च देवताप्रीति-
करत्वेनावश्यकत्वादिति प्रदर्शयितुमुत्तरो ग्रन्थसंदर्भों नामारम्भावधिकः—यानीति ।
यानि कोटिसंख्याकानि तेषु यानि सद्यःसिद्धिप्रदानि दशसंख्याकानि 'एते दश
स्तवा गङ्गाश्यालकावालरासभे'ति संगृहीतानि ॥ १६ ॥ ललितादेव्या नामसहस्राणि
तन्त्रेषु चतुःषष्टिसंख्याकेषु पुराणेषु च कथितानि तेष्वपीदं ललितानामसहस्रं मुख्यतममिति
योजनार्थः । 'देवीनामसहस्राणि कोटिशः सन्ति कुंभजे'त्युत्तरग्रन्थानुसारात् । पुंदेवत्या
मन्त्राः स्त्रीदेवत्या विद्या इति मन्त्रविद्योर्लक्षणभेदेऽप्यस्याः शिवशक्तिसामरस्यरूपत्वा-
दुभयात्मतेति द्योतनाय मन्त्राणां मध्ये विद्येत्युक्तम् । अतएव देवताध्याने ऐच्छिको
विकल्पः स्मर्यते । 'पुंरूपं वा स्मरेद्देवि स्त्रीरूपं वा विचिन्तयेत् । अथवा निष्कलं ध्याये-
त्सच्चिदानन्दलक्षण'मिति मालामन्त्रेपि स्त्रीपुंसभेदेन भेदः । एतदभिप्रायेणैव गुण-
निधिः श्रीमाता परंज्योतिरित्यादीनि नामानि त्रिलिङ्गकानि संभवन्त्यन्ते । अथवा कूट-
त्रयात्मकत्वेऽपि पञ्चदशाक्षरघटितत्वात्पञ्चदशाक्षरशालित्वसूचनाय मन्त्राणामित्युक्तम् ।
पिण्डकर्तरीबीजमन्त्रमालाभेदेन पञ्चविधेषु मन्त्रेषु पञ्चदशाक्षराणां मन्त्ररूपत्वात् । तदुक्तं
नित्यातन्त्रे । 'मन्त्रा एकाक्षराः पिण्डाः कर्तयों द्वयक्षरा मताः । वर्णत्रयं समारभ्य
नवार्णा विधिवीजकाः । ततो दशार्णमारभ्य यावद्विंशति मन्त्रकाः । तत ऊर्ध्वं गता
मालास्तासु भेदो न विद्यते' इत्यादि । कादिः ककार आदिर्यस्यां सा कादिः काली-
शक्तिः । त इति तन्त्रराजप्रसिद्धकादिनामकशक्त्यभिन्ना वा । अतएव 'कादिसंज्ञा भवरूपा
सा शक्तिः सर्वसिद्धये' इत्यादि तत्रैव देवींप्रति शिववाक्यम् । सा च 'कामो योनिः
कमला वज्रपाणिर्गुहा हसा मातरिश्वाभ्रमिन्द्रः । पुनर्गुहा सकला मायया च पुरुच्येषा
विश्वमातादिविद्या' इत्याथर्वणैः पठ्यमानत्रैपुरसूक्तस्थायामृच्युद्धृता । तत्तन्त्रभेदेनोद्धृतानां
विद्यानां सर्ववेदान्तप्रत्ययन्यायेनैक्येप्युपासकरुच्यनुसारेण कल्पितं तारतम्यमप्यस्ती-
त्याह—परेति । भावार्थप्रभृत्यर्थानां सर्वेषां तत्रैव सामञ्जस्यात् । सप्तत्रिंशदक्षरैः षट्-
त्रिंशत्तत्त्वातीतरूपायाः कादिविद्यातिरिक्तासंभवाच्चेति भावः । तदिदमस्माभिर्व-
रिवस्यारहस्य एव विद्यान्तरेषु तदसामञ्जस्यप्रदर्शनपूर्वं निरूपितम् 'अज्व्यञ्जन-
बिन्दुत्रयनादत्रितयैर्विभाविताकारा । षट्त्रिंशत्तत्त्वात्मा तत्वातीता च केवला विद्या'
इति । किंच 'यदक्षरैकमात्रेपि संसिद्धे स्पर्धते नरः । रवितार्क्ष्यन्दुकंदर्पशंकरानलवि-
ष्णुभिः । यदेकादशमाधारं बीजं कोणत्रयात्मकम् । ब्रह्माण्डादिकटाहान्तं जगद्व्यापि
दृश्यते' इत्यादिर्गुरुमुखैकवेद्यो रहस्यार्थो न हादिविद्यासु समञ्जसः । 'चत्वार ईं बिभ्रति
क्षेमयन्त' इत्यत्रापि कादिपक्ष एव खरसेयेके । हादिपक्षेपि तुल्येति तु रहस्यम् ।

१० ललितासहस्रनाम ।
पुराणां श्रीपुरमिव शक्तीनां ललिता यथा ।
श्रीविद्योपासकानां च यथा देवो वरः शिवः ॥ १८ ॥
तथा नामसहस्रेषु वरमेतत्प्रकीर्तितम् ॥ १९ ॥
यथास्य पठनाद्देवी प्रीयते ललिताम्बिका ।
अन्यनामसहस्रस्य पाठान्न प्रीयते तथा ।
श्रीमातुः प्रीतये तस्मादनिशं कीर्तयेदिदम् ॥ २० ॥
बिल्वपत्रैश्चक्रराजे योऽर्चयेल्ललिताम्बिकाम् ।
पद्मैर्वा तुलसीपत्रैरेभिर्नामसहस्रकैः ॥ २१ ॥
किंच । त्रिपुरोपनिषद्यपि 'अथैतस्य परं गहरं व्याख्यास्यामः' इत्यादिना गायत्रीपञ्चद-
श्योरेकरूपत्वं वक्तुं तत्पदककारयोरेवैकार्थत्वमुक्तम् । तन्मूलकत्वेनैवान्या उद्धृताः । त्रि-
शत्यां कामेश्वराभ्यामप्यस्या एवादरः क्रियमाणो दृश्यते । तन्त्रराजे तु तृतीयकूटस्यैव प्र-
थममुद्धारेण तत्रैकैकाक्षरनिवेशेनान्ययोः कूटयोर्लाघवेनोद्धाराय हादिविद्यैवाहृतेति ज्ञेयम् ।
अतएव त्रैपुरसूक्ते 'षष्ठं सप्तममथ वह्निसारथिम्' इत्यृचा कादेः पश्चादेव हादेरुद्धारः
कृतः । 'शिवः शक्तिः कामः' इति सौन्दर्यलहरीस्थश्लोकद्वयं द्वेधापि व्याख्यायत
इति दिक् ॥ १७ ॥ उपासकानामित्यन्ताश्चतस्रो निर्धारणे षष्ठ्यः । उपास्तेः परमं फल-
मुपास्याभेदः । सच परशिवे सार्वकालिक एवास्तीत्युपासकत्वं तस्याप्यविशिष्टम् । कथ-
मन्यथा तस्यादिनाथत्वं तदभेदानुसंधानमस्मदादीनां च संगच्छते । देव्यभेदानुसंधान-
दार्ढ्यबललब्धाभेदेन गुरुणा सह शिष्यस्याप्यभेदानुसंधानाद्देव्यभेदलाभस्य नायैकद्वारक-
तायाः सिद्धान्तरहस्यत्वादित्याशयेनाह—वरः शिव इति । परमशिव इत्यर्थः । तेन
गुणिरुद्रादिनिरासः ॥ १८ ॥ स्पष्टम् । अर्धश्लोकोयम् ॥१९॥ मुख्यत्वे हेतुमाह—यथा-
स्येति । यथा निरवधिकमित्यर्थः । अन्येषां शिवविष्ण्वादीनां नामसहस्रमन्वर्थं तन्नाम-
सहस्रं च तस्येति वा । अथैतत्पाठं विधत्ते । प्रीतय इति तादर्थ्यचतुर्थ्या सर्वेभ्यः कामेभ्य
इत्यादाविव कीर्तनकरणकभावनाभाव्यत्वप्रतीतिः । इदमिति तु धात्वर्थकर्म सक्तूनिति-
वत् । अतएव तेन न्यायेनैव विनियोगभङ्गेन मत्वर्थलक्षणया नामसहस्रकीर्तनेन श्रीमा-
तृप्रीतिं भावयेदिति विधेः पर्यवसितोर्थः । अथवा सोमादिद्रव्याणां यागसाधनत्वेन तृ-
तीयाश्रुतेः प्रत्यक्षत्वाच्च तत्र तथा वाक्यार्थवर्णनेपि प्रकृते नाम्नां वर्णानित्यत्ववादे ताल्रो-
ष्ठपुटव्यापाररूपकीर्तनजन्यत्वात्तन्नित्यत्व वादेपि ध्वनेरनित्यत्वेन कीर्तनजन्यध्वन्यभिव्य-
क्ततया वर्णात्मकद्रव्येषु स्वीकारादनुत्पन्नस्यानभिव्यक्तस्य वा कीर्तनजनकत्वायोगान्नामा-
भिव्यञ्जककीर्तनेनेष्टं भावयेदित्येवार्थः । कीर्तनं चेह वाचिकमानसोभयसाधारणम् ।
नामपठनवन्नामस्मरणस्यापि वचनान्तरेषु फलश्रवणात् । तस्मादिति हेत्वधिकरणन्याये-
नार्थवादः । अनिशं यावज्जीवं । तेनाग्निहोत्रवन्नित्यकाम्योभयरूपमिदं कर्मेति सिध्यति
॥ २० ॥ अथ कीर्तनस्यान्याश्रयेणापि फलसंबन्धमाह—बिल्वपत्रैरितिसार्धेन ।
वचनान्तरेण प्राप्तमन्तर्यागबहिर्यागभेदेन द्विविधमपि पूजनं बिल्वपत्रायन्यतमकरणकं

सौभाग्यभास्करव्याख्या । ११
सद्यः प्रसादं कुरुते तेन्न सिंहासनेश्वरी ।
चक्राधिराजमभ्यर्च्य जप्त्वा पञ्चदशाक्षरीम् ॥ २२ ॥
जपान्ते कीर्तयेन्नित्यमिदं नामसहस्रकम् ।
जपपूजाद्यशक्तोऽपि पठेन्नामसहस्रकम् ॥ २३ ॥
साङ्गार्चने साङ्गजपे यत्फलं तदवाप्नुयात् ।
उपासने स्तुतीरन्याः पठेद्भ्युदयो हि सः ॥ २४ ॥
चक्रराजाधिकरणकमर्चयेदित्येकेन पदेन यच्छब्दयोगादनूद्यते । तत्र तात्पर्यग्राहकाणि
पदान्तराणीति य इष्ट्येत्यादिवाक्य इव नोद्देश्यानेकत्वप्रयुक्तो वाक्यभेदः । नामसहस्रकै-
रिति तु कीर्त्यमानाभिप्रायं कीर्तनपर्यवसायि । तेनार्चनविशेषाश्रितेन नामकीर्तनेन (यद्यपि
रुद्रयामले 'तुलसीबिल्वपत्राणि धात्रीपत्राणि पार्वति । अर्चने चक्रराजस्य नोचितान्येव
सर्वथे'ति निषेधः प्रतीयते तथापि सहस्रनामकरणकार्चने विशिष्य बिल्वपत्राणां विधाना-
न्निषेधस्तदितरकरणकार्चनपरो व्यवतिष्ठते ) ॥ २१ ॥ सद्यः प्रसादं भावयेदित्यर्थः ।
अथ यावज्जीववाक्येन प्राप्तं जीवनावच्छिन्नं कालसामान्यं विशेषेणोपसंहरति

१२ ललितासहस्रनाम ।
इदं नामसहस्रं तु कीर्तयेन्नित्यकर्मवत् ।
चक्रराजार्चनं देव्या जपो नाम्नां च कीर्तनम् ॥ २५ ॥
भक्तस्य कृत्यमेतावदन्यदभ्युदयं विदुः ।
भक्तस्यावश्यकमिदं नामसाहस्रकीर्तनम् ॥ २६ ॥
तत्र हेतुं प्रवक्ष्यामि शृणु त्वं कुम्भसंभव ।
पुरा श्रीललितादेवी भक्तानां हितकाम्यया ॥ २७ ॥
वाग्देवीर्वशिनीमुख्याः समाहूयेदमब्रवीत् ।
वाग्देवता वशिन्याद्याः शृणुध्वं वचनं मम ॥ २८ ॥
नेतरेषां त्रैलोक्यमोहनकवचादिरूपाणां स्तोत्राणां पाठेऽभ्युदयः फले विशेषः ।
अपाठे तु नाङ्गंन्यूनत्वकृतो दोषः । तेन तेषां क्रत्वङ्गत्वबोधकानां तत्तत्प्रकरणस्थवचनानां
विकल्पे पर्यवसायकमिदं वाक्यं । तेन षोडशिग्रहवदितरेषामङ्गत्वं 'नवलक्षप्रजप्तापि
तस्य विद्या न सिध्यती'त्यादितत्तत्प्रकरणस्थवाक्येषु सिद्धिपदं तत्तत्पाठजन्याभ्युदय-
विशिष्टविद्याफलपरमित्यदोषः ॥ २४ ॥ इदं तु न तादृशमङ्गं अपितु नित्यकर्मवत्
संध्यावन्दनवत् । स्वाभाविकप्रतियोगिकविकल्पासहत्वमात्रार्थकोयं वतिः । ततश्च
संयोगपृथक्त्वन्यायेन कीर्तनं क्रत्वर्थपुरुषार्थोभयरूपमिति मन्तव्यम् । अर्चनादिप्रायपाठे-
नाप्युपासनाङ्गत्वमेव द्रढयति । देव्या विद्यायाः । काकाक्ष्यिन्यायेनोभयत्रान्वेति ॥ २५ ॥
भक्तस्य उपासकस्य । अभ्युदयं अभ्युदयकरं । मत्वर्थीयोच् । श्रेयस्करमित्यर्थः । अर्चे-
नादिप्रायपाठादर्चनादितुल्यत्वं माप्रसांक्षीदत आह—भक्तस्येति । जपपूजापेक्षया-
पीति शेषः । तत्फलजनकस्योक्तत्वादिति भावः ॥ २६ ॥ तत्फलजनकत्वमस्य कथमि-
त्याशङ्क्य तत्र निमित्तं वक्तुं स्तोत्रप्रतिपाद्याया देवताया निखिलशिवशक्तिगणोपास्यत्व-
मुखेन सर्वोत्तमत्वद्योतिकां कथामुपक्रमते—तत्रेत्यादिना । नह्यत्र 'अनूयाजान्यक्ष्य-
न्भवसी'ति हेतुवादवत्स्वार्थतातपर्यकत्वद्योतनाय प्रकर्षेण वक्ष्यामीति प्रतिज्ञा । अतएवार्थ-
वादधिया नोपेक्षस्वेति द्योतयितुं शृणु त्वमिति स्वाभिमुखीकरणम् । अवाप्तसकलकामत्येन
देव्याः स्वार्थकामनाभावादाह—भक्तानामिति ॥ २७ ॥ मुखे आदौ गणनीया
मुख्या वशिन्येव मुख्या यासां ता वशिन्याद्याः । आदिना कामेश्वर्यादिकौलिन्यन्तस-
प्तकपरिग्रहः । तासामेवाह्वाने परिकरालंकारेण हेतुगर्भं विशेषणं वाग्देवीरिति । क्रीडा-
विजिगीषाद्युतिस्तुतिव्यवहारमोदमदकान्तिगतयोऽत्र सर्वे दीव्यतेरर्थाः नतु स्वप्नः ।
देवतानामस्वप्नत्वात् । वाचां क्रीडन्ति विजिगीषन्ति द्योतन्ते स्तुवन्तीत्यादिरीत्या वा
वाग्देव्यः । वाङ्मयमात्रे स्वातन्त्र्यात्तासामेव चकारयिषितस्तोत्रार्थमाह्वानमिति भावः ।
इदं वक्ष्यमाणवृत्तान्तरूपम् । अथाध्युष्टश्लोकैरम्बावचनम् । हे वशिन्याद्याः, यतो यूयं
वाग्देवतास्ततो मम वचनं शृणुध्वमिति योजना । युष्माकं वागीश्वरत्वान्मद्वचनश्रवणेपि
भवतीनामेवाधिकार इति प्रोत्साहनं व्यङ्ग्यम् ॥ २८ ॥ ननु वशिन्याद्युपासका देवता

सौभाग्यभास्करव्याख्या । १३
भवत्यो मत्प्रसादेन प्रोल्लसद्वाग्विभूतयः ।
मद्भक्तानां वाग्विभूतिप्रदाने विनियोजिताः ॥ २९ ॥
मच्चक्रस्य रहस्यज्ञा मम नामपरायणाः ।
मम स्तोत्रविधानाय तस्मादाज्ञापयामि वः ॥ ३० ॥
कुरुध्वमङ्कितं स्तोत्रं मम नामसहस्रकैः ।
येन भक्तैः स्तुताया मे सद्यः प्रीतिः परा भवेत् ॥ ३१ ॥
अपि वागीश्वर्यः संपतिताः किंवाज्ञावाक्यश्रवणेनाधिकारिण्य इत्याशङ्क्याह—भवत्य
इति । तत्तश्चेति शेषः सर्वत्राध्याहृत्य योज्यः । प्रकर्षेणोत्कर्षेण लसन्त्यो वाचां विभूतय
ऐश्वर्यं यासां ताः । इतरवैलक्षण्यं प्रकर्षः । सर्वोत्तमत्वमुत्कर्षः । तेन सर्वोत्तमदेवता-
प्रसादलब्धाया विद्याया एव सर्वविद्योत्तमत्वात्तद्वत्य एव सर्वोत्तमस्तोत्रकरणेऽधिकारिण्य
इति ध्वनिः । ननु नकुलीदेव्यादयोऽपि भगवतीप्रसादलब्ध

१४ ललितासहस्रनाम ।
हयग्रीव उवाच ।
इत्याज्ञप्ता वचोदेव्यः श्रीदेव्या ललिताम्बया ।
रहस्यैर्नामभिर्दिव्यैश्चक्रुः स्तोत्रमनुत्तमम् ॥ ३२ ॥
रहस्यनामसाहस्रमिति तद्विश्रुतं परम् ।
ततः कदाचित्सदसि स्थित्वा सिंहासनेऽम्बिका ॥ ३३ ॥
स्वसेवावसरं प्रादात्सर्वेषां कुम्भसंभव ।
सेवार्थमागतास्तत्र ब्रह्माणीब्रह्मकोटयः ॥ ३४ ॥
लक्ष्मीनारायणानां च कोटयः समुपागताः ।
गौरीकोटिसमेतानां रुद्राणामपि कोटयः ॥ ३५ ॥
अङ्कनं नाम चरमश्लोके नामप्रक्षेपः । यथा कामदेवाङ्के राघवपाण्डवीये काव्यलक्ष्म्यङ्के
किरातार्जुनीये च । प्रकृते च यद्यप्यम्बाया अनन्तानि नामानि तथापि ललितेत्यसाधा-
रणं नाम । गुणिरुद्रेश्वरादिपत्नीष्वपि भवान्यादिनामप्रयोगेण तेषां साधारण्यात् । त्रिपु-
रसुन्दरीति नाम्नोऽपि तन्त्रान्तरे प्रतिपत्तिथिनित्यायाः सत्त्वात् । अतः सहस्रनामसमाप्ति-
श्लोके फलश्रुतिचरमश्लोके च ललिताम्बिकेति नाम्न उल्लेखः ॥ ३१ ॥ अथ सार्धनवभिः
श्लोकैः पुनरपि हयग्रीववाक्यम् । अत्र पूर्वश्लोकार्थेन पौनरुक्त्याभावादेवमुक्तम् ।
रहस्यैश्चक्रराजस्य मन्त्रोद्धाररहस्याभ्यां सहितैः । मत्वर्थीयोऽच्प्रत्ययः ॥ ३२ ॥ स्तोत्रना-
म्नोऽन्वर्थकताप्रदर्शनाय तन्निर्वक्ति—रहस्यनामसाहस्रमिति । तद्विश्रुतं परं इतिपदस्य
वारद्वयमन्वयः । रहस्यगर्भितत्वाद्धेतोः रहस्यनामसहस्रमिति परं अतिशयेन विश्रुतं
प्रसिद्धमित्यर्थः । सिंहासने अवस्थानं सर्वेषां दर्शनार्थम् ॥ ३३ ॥ सेवावसरः सेवार्थमव-
काशः । ब्रह्माणीति नायं ब्रह्मशब्दान्डीप् 'इन्द्रवरुणे'त्यादिसूत्रे ब्रह्मशब्दपाठाभावेनानु-
गमायोगात् । अपितु ब्रह्म वेदान्गणति शब्दायते व्याहरतीति यावत् । स ब्रह्माणश्चतु-
र्भिर्वदनैश्चतुर्वेदवक्ता ब्रह्मेत्यर्थः । तस्य स्त्रीत्यर्थे पुंयोगलक्षणो ङीष् । तथाच स्वच्छन्द-
शास्त्रयोगः 'ब्रह्माणीत्यपरा शक्तिर्ब्रह्मणोत्सङ्गगामिनी'ति । ब्रह्माणमानयति जीवयतीति
वा ब्रह्माणी । अतो न 'पुमांस्त्रिये'त्येकशेषप्रसक्तिः । अथवा ब्रह्माणीशब्दो भारती-
कोटिपरः । तत्समेता ब्रह्मकोटय इति शाकपार्थिवादेराकृतिगणत्वान्मध्यमपदलोपी
समासः । बहुवचनं कोटिसंख्यापरम् । तेन प्रकृतिप्रत्ययाभ्यां मिलित्वा कोटिगुणिता
कोटिरिति सिध्यति । जलधिसंख्याका ब्रह्माण्यस्तावन्त एव ब्रह्माणश्चेत्यर्थः । अतएव
रुद्रयामले सर्वमङ्गलाध्यानप्रकरणे 'आवृतां ब्रह्मसहितब्रह्माणीकोटिकोटिभि'रित्यादि स्मर्यते
॥ ३४ ॥ लक्ष्मीकोटिसमेता नारायणकोटीनां कोटय इत्यर्थः । रुद्राणामित्यपि रुद्रको-
टीनामित्यर्थकम् । यथाश्रुते तावदेकैकस्य रुद्रस्य कोटिकोटिगौरीसमेतत्वावगतिः स्यात्
पूर्वाभ्यां शक्तिभ्यां सह संख्यायां वैषम्यं च । यदि पुनर्बहुकोटिसंख्याकरुद्रसमुदायस्यैव
विशेष्यत्वाभिप्रायेण गौरीकोटिसमेतत्वरूपं विशेषणं नत्वेकैकरुद्रस्य विशेष्यत्वाभिप्राये-