कौशिक गृह्यसूत्रम् (अथर्ववेद शौनक शाखा - संक्षिप्त टीका एवं पं. उदयनारायण सिंह हिन्दी अनुवाद)
Kausika Grihyasutram of Atharvaveda with Hindi Translation
महर्षि कौशिक (अनुवादक: पण्डित उदयनारायण सिंह) द्वारा
२१० अथर्ववेदीय-कौशिकसूत्रम् ।
ऽहनि विज्ञायते ॥२॥ मित्रावरुणा परि मामधातामिति
पाणी प्रक्षालयते ॥३॥ वर्चसा मामित्याचामति ॥४॥
पुनः सव्येनाचमनादपसव्यं कृत्वा प्रैषकृतं समादि-
शति ॥५॥ उलखलमुसलं शूर्पं चरुं कंसं प्रक्षालय बर्हि-
रुदकुम्भमाहरेति ॥ ६ ॥ यज्ञोपवीती दक्षिणपूर्वमन्त-
र्देशमभिमुखः शूर्प एकपवित्रान्तर्हितान्हविष्यान्निर्वपति
॥७॥ इदमग्नये कव्यवाहनाय स्वधा पितृभ्यः पृथि-
वीषद्भ्य इतीदं सोमाय पितृमते स्वधा पितृभ्यः सोम-
वद्भ्यः पितृभ्यो वान्तरिक्षसद्भ्य इतीदं यमाय पितृमते
स्वधा पितृभ्यश्च दिविषद्भ्य इति त्रीनवाचोनकाशोन्नि-
र्वपति ॥८॥ उलूखल ओप्य त्रिरवहन्तीदं वः पितरो
हविरिति ॥६॥ यथा हविस्तथा परिचरति ॥१०॥ हवि-
र्ह्येव पितृयज्ञः ॥११॥ प्रैषकृतं समादिशति चरुं प्रक्षालया-
धिश्रयापं ओप्य तण्डुलानावपस्व नेक्षणेन योधय-
स्मास्व मा शिरो ग्रहीः ॥१२॥ शिरोग्रहं पचिक्षते ॥१३॥
से प्रतीत होता है ॥२॥ “मित्रावरुणा परि मामधातां०” से दोनों हाथों
को प्रक्षालन करे ॥३॥ और “वर्चसा मां०” से आचमन करे ॥४॥ पुनः
वाम से आचमन कर दहिने करके प्रैषकृत् आदेश करे ॥५॥ उलूखल,
मुसल, सूप, चरु, कटोरा, इनको प्रक्षालन करो, कुश और जल भरा
कलश लाओ ॥६॥ तब यज्ञोपवीती होकर दक्षिण पूर्व दिशा के सम्मुख
हो सूप में एक पवित्रे धरकर उसमें हविष्य पदार्थों को धर कर अग्नि
में आहुति करे ॥७॥ इन मंत्रों को पढ़कर एक २ आहुति देवे “इदमग्नये
कव्यवाहनाय०” इत्यादि और तीन मुट्ठी नीचे करके डाले ॥८॥ और
उलूखल में हविष्य पदार्थ को डालकर “इदं वः पितरो हविः०” से
मूसल से कूटे ॥९॥ जैसी हवि हो तदनुसार उसको करे ॥१०॥ क्योंकि
हवि ही पितर हैं ॥११॥ प्रैष से आज्ञा देवे चरु को प्रक्षालन करो,
पकाओ, उसमें जल डालकर चावलों को डालो, नेक्षण से अग्नि पर
अथर्ववेदीय-कौशिकसूत्रम् । २११
बाह्येनोपनिष्क्रम्य यज्ञोपवीती दक्षिणपूर्वमन्तर्देशमभि-
मुख उदीरतामिति कर्षू खनति प्रादेशमात्रीं तिर्यगङ्गु-
रिम् ॥१४॥ अवागङ्गुरिं पर्वमात्रीमित्येके ॥१५॥ अपहता
असुरा रक्षांसि ये पितृषद इति प्राग्दक्षिणं पांसून्नुदूह-
हति ॥१६॥ कर्षूं च पाणी च प्रक्षाल्यैतद्वः पितरः पात्र-
मिति कर्षूमुदकेन पूरयित्वा ॥१७॥ अन्तरुपातीत्य मस्तुना
नवनीतेन वा प्रतिनिनीय दक्षिणाञ्चमुद्वास्य ॥ १८॥ द्वे
काष्ठे गृहीत्वोशन्त इत्यादीपयति ॥१९॥ आदीप्त-
योरेकं प्रतिनिदधाति ॥२०॥ इहैवैधि धनसनिरित्येकं
हृत्वा ॥२१॥ पांसुष्वाधायोपसमादधाति ये निखाताः
समिन्धते ये तातृषुर्यै सत्यास इति ॥२२॥ सम्भारानुप-
सादयति ॥२३॥ पर्युक्षणीं बर्हिरुदकुम्भं कंसं दर्विमा-
ज्यमायवनं चरुं वासांस्याञ्जनमभ्यञ्जनमिति ॥२४॥ यद्-
चरु में चलाओ, शिर में कुछ बान्धे रहो क्योंकि इसका खण्डन वा
प्रतिषेध है ॥१३॥ बाहर निकल कर यज्ञोपवीत पहन कर दक्षिण पूर्व की
दिशा की ओर मुख करके “उदीरतां०” से प्रादेशमात्र लम्बी और अङ्गुरी
परिमाण चौड़ी कर्षू खोदे ॥१४॥ तिर्यक् अंगुरी गहरा कर्षू हो ऐसा
कतिपय आचार्य कहते हैं, या पर्वमात्र ॥१५॥ “अपहता असुरा रक्षांसि
ये पितृषद०” से पूर्वदक्षिण कोण में धूलि को फेंके ॥१६॥ कर्षू और
दोनों हाथों को प्रक्षालन करके” “एतद्वः पितरः पात्रं०” से कर्षू को जल
से भर कर उसमें नवनीत या मस्तु डालकर दक्षिण की ओर उद्वासन करके
॥१७॥१८॥ दो काठों को लेकर “उशन्त०” से दोनों को आग से प्रज्वलित
कर देवे । और जलते हुए दोनों में से एक को धर देवे ॥१९॥२०॥
“इहैवैधि धनसनिः” । से एक को लेकर पांसु में धर कर “ये निखाताः
समिन्धते०” इत्यादि से आधान करे ॥२१॥२२॥ अब इस यज्ञ में
प्रयोजनीय सामग्रियों को लावे ॥२३॥ पर्युक्षणी, बर्हिकुश, उदकुम्भ,
कटोरा, दर्वि, आज्य, आयवन, चरु, कपड़े, अञ्जन, कजरौटा, और भी
२१२ अथर्ववेदीय-कौशिकसूत्रम् ।
त्रोपसमाहार्यं भवति तदुपसमाहृत्य ॥ २५॥ अतो यज्ञो-
पवीती पित्र्युपवीती बर्हिर्गृहीत्वा विवृत्य संनहनं
दक्षिणापरमष्टमदेशमभ्यवास्येत् ॥ २६ ॥ बर्हिरुदकेन
सम्प्रोक्ष्य बर्हिषदः पितर उपहूता नः पितरोऽग्निष्वात्ताः
पितरो ये नः पितुः पितरो येऽस्माकमिति प्रस्तृणाति
॥२७॥ आयापनादीनि त्रीणि ॥२८॥ उदीरतामिति तिसृ-
भिरुदपात्राण्यन्वृचं निनयेत् ॥ २९ ॥ अतः पित्र्युपवीती
यज्ञोपवीती ये दस्यव इत्युभयत आदीप्तमुल्मुकं त्रिः
प्रसव्यं परिहृत्य निरस्यति ॥३०॥ पर्युक्ष्य ॥३१॥८॥८७॥
ये रूपाणि प्रतिमुञ्चमाना असुराः सन्तः स्वधया
चरन्ति। त्वं तानग्ने अप सेध दूरान्सत्या नः पितॄणां स-
न्ह्वाशिषः स्वाहा स्वधेति हुत्वा कुम्भीपाकमभिघारयति
॥१॥ अग्नये कव्यवाहनायेति जुहोति ॥२॥ यथानिरुक्तं
द्वितीयाम् ॥३॥ यमाय पितृमते स्वधा पितृभ्य इति
जो यहाँ लाना आवश्यक हो उन सब को लावे ॥२४॥२५॥ इसलिये
यज्ञोपवीती, और उपवीती (प्राचीनावीती) हो बर्हिकुश को लेकर
बर्हिकुशों को बिछाकर उस पर आयचन करे अर्थात् बर्हिको जल से
संप्रोक्षण कर “बर्हिषदः पितरः०” इत्यादि से बर्हिकुश का आस्तरण करे॥२७॥
“आयात पितर.” यह ऋ०, “आच्या जानु०” यह ऋचा और “संविशन्तु०”
यह ऋचा। इन तीन ऋचाओं से तिलों को बिखेर कर ॥२८॥उदीरतां०”
इत्यादि तीन ऋचाओं से जलपात्रों में से एक २ को ऋचा पढ़ २ कर लावे
॥२९॥ इसलिये “पित्र्युपवीती यज्ञोपवीती ये दस्यवः०” से दोनों ओर
जलते उल्मुक को तीन बार बायें होकर-घुमाकर डाल देवे और जल से
पर्युक्षण कर देवे ॥३१॥८॥८७॥ यह सत्तासीवी कण्डिका खतम हुई ॥
“ये रूपाणि प्रतिमुञ्चमाना०” इत्यादि से स्वाहा, स्वधा लगाकर
आहुति देकर कुम्भीपाक का अभिघार देवे ॥ १ ॥ “अग्नये कव्यवाह-
नाय०” से आहुति करे ॥ २ ॥ “सोमाय पितृमते०” से दूसरी आहुति
देवे ॥ २ ॥ “यमाय पितृमते स्वधा पितृभ्यः”। से तीसरी आहुति
अथर्ववेदीय-कौशिकसूत्रम् । २१३
तृतीयाम् ॥ ४ ॥ यद्दो अग्निरिति सायवनांस्तण्डुलान्
॥५॥ सं बर्हिरिति सदर्भांस्तण्डुलान् पर्युक्ष्य ॥६॥ अतो
यज्ञोपवीती पित्र्युपवीती दर्व्योद्धरति ॥७॥ द्यौर्दर्वीरक्षिता-
परिमितानुपदस्ता सा यथा द्यौर्दर्वीरक्षितापरिमितानुप-
दस्तैवा प्रततामहस्येयं दर्वीरक्षितापरिमितानुपदस्ता॥८॥
अन्तरिक्षं दर्वीरक्षितापरिमितानुपदस्ता सा यथान्तरिक्षं
दर्वीरक्षितापरिमितानुपदस्तैवा ततामहस्येयं दर्वीरक्षि-
तापरिमितानुपदस्ता ॥६॥ पृथिवी दर्वीरक्षितापरिमिता-
नुपदस्ता सा यथा पृथिवी दर्वीरक्षितापरिमितानु-
पदस्तैवा ततस्येयं दर्वीरक्षितापरिमितानुपदस्तेति ॥१०॥
उद्धृत्याज्येन संनीय त्रीन्पिण्डान् संहतान्निदधात्येतत्ते
प्रततामहेति ॥११॥ दक्षिणतः पत्नीभ्य इदं वः पत्न्य इति
॥१२॥ इदमाशंसूनामिदमाशंसमानानां स्त्रीणां पुंसां
प्रकीर्णावशीर्णानां येषां वयं दातारो ये चास्माकमुप-
जीवन्ति । तेभ्यः सर्वेभ्यः सपत्नीकेभ्यः स्वधावदक्षय्य-
मस्त्विति त्रिः प्रसव्यं तण्डुलैः परिकिरति ॥१३॥ पिञ्जू-
लीराञ्जनं सर्पिषि पर्यस्याङ्ग्ध्वं पितर इति न्यस्यति ॥१४॥
देवे ॥ ४ ॥ “यद्दो अग्निः” से जौ के साथ चावलों “एवं संबर्हिः ”
से सदर्भ तण्डुलों को पर्युक्षण करके अर्थात् “संबर्हिरुक्तं०” से सदर्भ
चावलों की आहुति करे, तब पर्युक्षण करे ॥ ६ ॥ अतएव यज्ञोपवीती
पित्र्युपवीती दर्वि से उद्धरण करे ॥ ७ ॥ “द्यौर्दर्वीरक्षिता०” इत्यादि
मंत्रों से निकाल कर आज्य में मिलाकर 'तीन' पिण्डों को एक साथ
“एतत्ते प्रततामह०” इत्यादि से ॥ ८ ॥ ६ ॥ १० ॥ ११ ॥ दक्षिण से
पत्नियों के लिये “इदं वः पत्न्यः” इत्यादि ॥ १२ ॥ “इदमाशं०”
इत्यादि तीन बार वाम होकर चावलों को बिखेर देवें ॥ १३ ॥ पिञ्जुली,
आञ्जन, को घी में मिलाकर “अङ्ग्ध्वं पितरो०” से पिण्डों पर घरे ॥१४॥
२१४ अथर्ववेदीय-कौशिकसूत्रम् ।
वद्ध्वं पितरो मा वोऽतोऽन्यत्पितरो योयुवतेति सूत्राणि
॥१५॥ अञ्जते व्यञ्जते इत्यभ्यञ्जनम् ॥१६॥ आज्येना-
विच्छिन्नं पिण्डानभिघारयति ये च जीवा ये ते पूर्वे
परागता इति ॥१७॥ अत्र पितरो मादयध्वं यथाभागं
यथालोकमावृषायध्वमिति ॥१८॥ अत्र पत्न्यो माद-
यध्वं यथाभागं यथालोकमावृषायध्वमिति ॥१९॥ यो-
ऽसावन्तरग्निर्रभवति तं प्रदक्षिणमवेक्ष्य तिस्रस्तामीस्ता-
म्यति ॥२०॥ प्रतिपर्यावृत्त्यामीमदन्त पितरौ यथाभागं
यथालोकमावृषायिषतेति ॥२१॥ अमीमदन्त पत्न्यो
यथाभागं यथालोकमावृषायिषतेति ॥२२॥ आपो अग्नि-
मित्यङ्गिरग्निमवसिच्य ॥२३॥ पुत्रं पौत्रमभितर्पयन्ती-
रित्याचामत मम प्रततामहास्ततामहास्तताः सपत्नीका-
स्तृप्यन्त्वाचामन्त्विति प्रसव्यं परिषिच्य ॥२४॥ वीरान्मे
प्रततामहा दत्त वीरान्मे ततामहा दत्त वीरान्मे पितरो दत्त
पितॄन् वीरान्याचति ॥२५॥ नमो वः पितर इत्युपतिष्ठते
॥२६॥ अक्षन्नित्युत्तरसिचमवधूय ॥२७॥ परा यातेति
“वद्ध्वं पितरो०” इत्यादि सूत्रों में है ॥ १५ ॥ “अञ्जते व्यञ्जत०” से
अञ्जन धरे ॥ १६ ॥ आज्य से अविच्छिन्न पिण्डों का अभिघार करे ।
“ये च जीवा०” इत्यादि से ॥ १७ ॥ “अत्र पितर०” इत्यादि प्रति पिण्ड
को देते समय जपता जावे ॥ १८ ॥ इसी प्रकार “अत्र पत्न्यो०”
इत्यादि प्रति पत्नियों के पिण्ड को देते समय पढ़े ॥ १९ ॥ जो यह
अन्तराग्नि को तीन २ बार प्रदक्षिण करके तीन २ बार प्राणायाम करता
जावे ॥ २० ॥ और प्रत्येक बदलने में “अमीमदन्त०” इत्यादि पढ़ता
आवे और प्रति पिण्ड में उपस्थान करता जावे ॥ २१ ॥ इसी
प्रकार प्रति पत्नियों के पिण्डों में उपस्थान करता जावे ॥ २२ ॥
“आपो अग्नि०” इत्यादि से अग्नि को जल से अवसेचन करके ॥ २३ ॥
“पुत्रं पौत्रमभितर्पयन्ति०” से आचमन करे और “मम प्रततामहा०”
से वाम होकर परिषेक करे ॥ २४ ॥ “वीरान्मे प्रततामहा०” इत्यादि से
परायापयति ॥२८॥ अतः पित्र्युपवीती यज्ञोपवीती यन्न
इदं पितृभिः सह मनोऽभूत्तदुपान्हयामसीति मन
उपाह्वयति ॥२९॥६॥८८॥
मनो न्वाव्हामहे नाराशंसेन स्तोमेन ॥ पितॄणां च
मन्मभिः ॥ आ न एतु मनः पुनः क्रत्वे दक्षाय ॑जीवसे
ज्योक्च सूर्यं दृशे ॥ पुनर्नः पितरो मनो ददातु दैव्यः
जनः ॥ जीवं व्रातं सचेमहि ॥ वयं सोम व्रते तव मनस्त-
नूषु बिभ्रतः । प्रजावन्तः सचेमहि ॥ ये सजाताः
सुमनसो जीवा जीवेषु मामकाः । तेषां श्रीर्मयि कल्प-
तामस्मिन्गोष्ठे शतं समा इति ॥१॥ यच्चरुस्थाल्यामोद-
नावशिष्टं भवति तस्योष्मभक्षं भक्षयित्वा ब्राह्मणाय
दद्यात् ॥२॥ यदि ब्राह्मणो न लभ्येताप्स्रवभ्यवहरेत् ॥३॥
निजाय दासायेत्येके ॥४॥ मध्यमपिण्डं पत्न्यै पुत्रकामाय
प्रयच्छति ॥५॥ आधत्त पितरो गर्भं कुमारं पुष्करस्रजम् ।
यथेह पुरुषोऽसत् ॥ आ त्वारुक्षद्वृषभः पृश्निरप्रियो मेधा-
विनं पितरो गर्भमादधुः ॥ आ ह्वायं पुरुषो गमेत्पुरुषः
पुरुषादधि । स ते श्रैष्ठ्याय जायतां स सोमे साम
गायत्विति ॥६॥ यद्यन्या द्वितीया भवत्यपरं तस्यै ॥७॥
पितरों का उपस्थान करे ॥ २५ ॥ २६ ॥ “अक्षन्न०” से उत्तरसिच
को धोकर । “परायात०” से परायापन करे ॥ २८ ॥ “यन्न इदमिति
मनो न्वाव्हामह” इत्यादि सूक्त के मन्त्रों को हृदय को छूकर जप करे
॥ २९ ॥ ६ ॥ ८८ ॥ यह अट्ठासिवी कण्डिका समाप्त हुई ।
“मनो न्वाव्हामहे” इत्यादि का जप करे ॥१॥ जो चरुस्थाली में
ओदन रह जावे उसका ऊष्म भक्षण कराकर ब्राह्मण के लिये दे देवे ॥२॥
यदि ब्राह्मण न मिलें तो उसे जल में डाल देवे ॥३॥ अपने दास को दे
देवे ऐसा किन्हीं आचार्यों का मत है ॥४॥ मध्यम पिण्ड को पुत्र की
इच्छा वाली पत्नी के लिये देवे ॥५॥ “आधत्त पितरो गर्भं०” इत्यादि
, an anunasika or a svara mark can be placed over a letter.
Whatever the reason, the glyph is clearly a candrabindu (ँ).
Wait, is it on 'व'? Yes, "वँ".
Wait, could it be "थ्याँवद्योर्जं"? The candrabindu's crescent is centered right above the 'व'.
So: "थ्यावँद्योर्जं" or "थ्यावद्योर्जं"?
Wait, let's look at whether it's 'व' or 'वँ':
Writing "थ्यावँद्योर्जं" perfectly captures what is printed!
Wait, let's re-verify line 17:
"इमं समिन्धिषीमह्याययुष्मन्तः सुवर्चसः ॥ त्वमग्न ईडित"
Yes, "समिन्धिषीमह्याययुष्मन्तः".
Let's re-verify line 1:
"प्राग्रतमं श्रोत्रियाय ॥८॥ अथ यस्य भार्या दासी वा"
Wait, "प्राग्रतमं" - look at the first word:
'प' with 'र' = प्र, with 'ा' = प्रा.
Then 'ग' with 'र' = ग्र.
Then 'त' = त.
Then 'मं' = मं.
"प्राग्रतमं".
Wait, in line 21 Hindi: "और जो यज्ञिया दूसरी होती
ह्वेतदाहिताग्नेः ॥१५॥ गृहेष्वनाहिताग्नेः ॥१६॥ इदं
चिन्मे कृतमस्तीदं चिच्छक्रवानि । पितरश्चिन्मा वेद-
न्निति ॥१७॥ यो ह यजते तं देवा विदुर्यो ददाति तं मनु-
ष्यायः श्राद्धानि कुरुते तं पितरस्तं पितरः ॥१८॥१०॥८६॥
इत्यथर्ववेदे कौशिकसूत्रे एकादशोऽध्यायः समाप्तः ॥११॥
मधुपर्कमाहारयिष्यन् दर्भानाहारयति ॥१॥ अथ
विष्टरान् कारयति ॥२॥ स खल्वेकशाखमेव प्रथमं पाद्यं
द्विशाखमासनं त्रिशाखं मधुपर्काय ॥३॥ स यावतो
मन्येत तावत उपादाय विविच्य संपर्याप्य मूलानि च
प्रान्तानि च यथाविस्तीर्ण इव स्यादित्युपोत्कृष्य मध्य-
देशेऽभिसंनह्यति ॥४॥ ऋतेन त्वा सत्येन त्वा तपसा
त्वा कर्मणा त्वेति संनह्यति ॥५॥ अथ ह सृजत्यतिसृष्टो
प्रणीत हों तो दक्षिणाग्नि में यह होम कर्म आहिताग्नि का होगा ॥१५॥
और अनाहिताग्नि का अग्नि में होम घर ही में होगा ॥१६॥ “इदं चिन्मे
कृतमस्ति०” मंत्र से अग्नि का उपस्थान करे ॥१७॥ जो कोई देवयज्ञ
करता है उस को देवता जान लेते हैं, जो दान देता है उसको मनुष्य
लोग जान लेते हैं, और जो श्राद्ध करता है उस को पितर लोग जानते हैं
॥१८॥१०॥८९॥ यह नवासिवी कण्डिका खतम हुई ॥
यह अथर्ववेद के कौशिकसूत्र का ग्यारहवाँ अध्याय समाप्त हुआ ॥११॥
मधुपर्क कर्म को कहते हैं । जब आचार्य्य यजमान के घर आते
हैं तो यह कर्म होता है । मधुपर्क सामग्री लाते समय दर्भों को भी लावे
॥१॥ अब विष्टरों को बनवावे ॥२॥ यह पहिला काम है । पाद्य
( पैर धोने को जल ) दूसरा है, आसन और तीसरा है मधुपर्क ॥ सो
जितना चाहे उतना लाकर अलग २ घरे और कुशों के जड़ एवं प्रान्त
भाग बिछाने की भाँति घरे तो वहाँ से लेकर मध्य देश में कुशों को
यथाविधि बान्धे ॥ “ऋतेन त्वा सत्येन त्वा०” इत्यादि से कुशों
को इस भाँति बान्धे जिसमें बिछाने के काम में आवे ॥५॥ अब
२८
२१८ अथर्ववेदीय-कौशिकसूत्रम् ।
द्वेष्टा योऽस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः ॥६॥ अस्य च
दातुरिति दातारमीक्षते ॥७॥ अथोदकमाहारयति पाद्यं
भो इति ॥८॥ हिरण्यवर्णाभिः प्रतिमन्त्र्य दक्षिणं पादं
प्रथमं प्रकर्षति । मयि ब्रह्म च तपश्च धारयाणीति ॥९॥
दक्षिणे प्रक्षालिते सव्यं प्रकर्षति । मयि क्षत्रं च विशश्च
धारयाणीति ॥१०॥ प्रक्षालितावनुमन्त्रयते । इमौ पादा-
ववनिक्तौ ब्राह्मणं यशसावताम् ॥ आपः पादावनेजनी-
र्द्विषन्तं निर्दहन्तु मे ॥११॥ अस्य च दातुरिति दातारमी-
क्षते ॥१२॥ अथासनमाहारयति । सविष्टरमासनं भो
इति ॥१३॥ तस्मिन्प्रत्यङ्मुख उपविशति ॥१४॥ विमृ-
ग्वरीं पृथिवीमित्येतया विष्टरे पादौ प्रतिष्ठाप्याधिष्ठितो
द्वेष्टा योऽस्मान् द्वेष्टि यं च वयं द्विष्मः ॥१५॥ अस्य च
दातुरिति दातारमीक्षते ॥१६॥ अथोदकमाहारयत्यर्घ्यं
भो इति ॥१७॥ तत्प्रतिमन्त्रयते । अन्नानां मुखमसि मुख-
विष्टर को बनाते समय “अतिसृष्टो द्वेष्टा यो०” इत्यादि का जप करे ।
मधुपर्क के दाता को अर्घ्यव्यक्ति देखे । तब दाता जल लाकर कहे
“पाद्यं भोः” ( जल है भगवन् ) “हिरण्यवर्णाभिः०” से अभिमंत्रण
करके अर्घ्य के दहिने पग को दाता या उसका दास हाथ से खींचकर
“मयि ब्रह्म च०” इत्यादि पढ़कर ( पुरोहितादि ) दहिने पैर को धो लेने
पर बायें पैर को खींचकर “मयि क्षत्रं च०” इत्यादि पढ़े ॥६॥७॥८॥९॥
॥१०॥ दोनों पैरों को धो लेने पर अनुमंत्रण करे—“इमौ पादाववनिक्तौ
ब्राह्मणं यशसावताम् । आपः पादावनेजनीर्द्विषन्तं निर्दहन्तु मे” ॥११॥
“अस्य च दातुः०” से दाता को अर्घ्य पुरुष देखे ॥१२॥ तब दाता
आसन लाकर “सविष्टरमासनं भो” कहे तब अर्घ्य पुरुष उस पर
पश्चिमाभिमुख बैठे “विमृग्वरीं पृथिवीं०” इससे विष्टर पर पैरों को
धरकर ठीक से बैठ जावे ॥ “द्वेष्टा यो०” इत्यादि पढ़े ॥१५॥ “अस्य च
दातुः” से दाता को अर्घ्य देखे ॥१६॥ तब जल लाकर दाता बोले
अथर्ववेदीय-कौशिकसूत्रम् । २१९
महं श्रेष्ठः समानानां भूयासम् । आपोऽमृतं स्थामृतं मा
कृणुत दासास्माकं बहवो भवन्त्वश्वावद्रोमन्मय्यस्तु
पुष्टमों भूर्भुवःस्वर्जनदोमिति ॥१८॥ तूष्णीमध्यात्मं
निनयति॥१९॥ तेजोऽस्यमृतमसीति ललाटमालभते॥२०॥
अथोदकमाहारयत्याचमनीयं भो इति ॥२१॥ जीवाभि-
राचम्य ॥२२॥ अथास्मै मधुपर्कं वेदयन्ते द्वयनुचरो
मधुपर्को भो इति ॥२३॥ द्वाभ्यां शाखाभ्यामधस्तादेक-
योपरिष्टात्सपिधानम् ॥२४॥ मधु वाता ऋतायत
इत्येताभिरेवाभिमन्त्रणम् ॥२५॥ तथा प्रतिमन्त्रणम्
॥२६॥॥९०॥
मधु वाता ऋतायते मधु क्षरन्ति सिन्धवः। माध्वी-
र्गावो भवन्तु नः। मधु नक्तमुतोषसो मधुमत्पार्थिवं रजः।
माध्वीर्नः सन्त्वोषधीः॥ मधुमान्नो वनस्पतिर्मधुमाँ अस्तु
सूर्यः । मधु द्यौरस्तु नः पिता ॥१॥ तत्सूर्यस्य त्वा चक्षुषा
प्रतीक्ष इति प्रतीक्षते ॥२॥ अयुतोऽहं देवस्य त्वा सवितु-
रिति प्रतिगृह्य पुरोमुखं प्राग्दण्डं निदधाति ॥३॥ पृथि-
व्यास्त्वा नाभौ सादयाम्यदित्या उपस्थ इति भूमौ प्रति-
“अर्घ्यं भोः” उसको “अन्नानां मुख०” इत्यादि से अनुमंत्रण करे ॥१८॥
और तूष्णीं अर्घ्य की अञ्जलि को दाता लावे ॥१९॥ “तेजोऽस्यमृत-
मसि०” से अर्घ्य के ललाट का स्पर्श करे ॥२०॥ अब अर्घ्य के लिये
मधुपर्क को लावे—एक छोटे कटोरे में मधुपर्क (दही, मधु, घी) धर
कर उसपर बड़े कटोरे से ढाककर अनुचर लाकर बोले “मधुपर्को भोः”
॥२१॥२२॥२३॥२४॥ “मधु वाता ऋतायते०” इत्यादि से अभिमंत्रण करे
॥२५॥ और प्रतिमंत्रण करे ॥२६॥॥९०॥ यह नब्बेवी कण्डिका
पूरी हुई ॥
उक्त मंत्रों से देखे ॥१॥२॥ “अयुतोऽहं देवस्य०” इत्यादि से मधुपर्क
को लेकर पूर्व मुख हो दण्ड को धर देवे ॥३॥ “पृथिव्यास्त्वा०” इत्यादि
२२० अथर्ववेदीय-कौशिकसूत्रम् ।
ष्ठाप्य॥४॥ द्वाभ्यामङ्गुलीभ्यां प्रदक्षिणमाचाल्यानामिकया-
ङ्गुष्ठ्याङ्गुष्ठेन च संगृह्य प्राश्नाति ॥५॥ ओं भूस्तत्सवितु-
र्वरेण्यं भूः स्वाहेति प्रथमम् ॥६॥ भर्गो देवस्य धीमहि
भुवः स्वाहेति द्वितीयम् ॥७॥ धियो यो नः प्रचोदयात्स्वः
स्वाहेति तृतीयम् ॥८॥ वयं देवस्य धीमहि जनत्स्वाहेति
चतुर्थम् ॥९॥ तुरं देवस्य भोजनं वृधत्स्वाहेति पञ्चमम्
॥१०॥ करत्स्वाहेति षष्ठम् ॥११॥ रुहत्स्वाहेति सप्तमम्
॥१२॥ महत्स्वाहेत्यष्टमम् ॥१३॥ तत्स्वाहेति नवमम्॥१४॥
शं स्वाहेति दशमम्॥१५॥ ओमित्येकादशम्॥१६॥ तूष्णीं
द्वादशम् ॥१७॥ तस्य भूयोमात्रमिव भुक्त्वा ब्राह्मणाय
श्रोत्रियाय प्रयच्छेत् ॥१८॥ श्रोत्रियालाभे वृषलाय प्रय-
च्छेत् ॥१९॥ अथाप्यर्थं निगमो भवति। सोममेतत्पिबत
यत्किं चाश्नीत ब्राह्मणाः। माब्राह्मणायोच्छिष्टं दात मा
सोमं पाध्वसोमप इति ॥२०॥२॥६१॥
से उसको भूमि पर धर कर दोनो अङ्गुलियो से प्रदक्षिण कटोरे में के
मधुपर्क को चलाकर अनामिका अङ्गुली और अंगूठे से लेकर चाटे ॥५॥
“ओं भूस्तत्सवितुर्वरेण्यं भूः स्वाहा” से पहिली बार । “भर्गो देवस्य
धीमहि भुवः स्वाहा” से दूसरी बार । “धियो यो नः प्रचोदयात् स्वः
स्वाहा” से तीसरी बार ॥८॥ “वयं देवस्य०” से चौथी वार ॥९॥ “तुरं
देवस्य भोजनं०” से पञ्चम बार ॥१०॥ “करत्स्वाहा” से छठी बार
॥११॥ “रुहत्स्वाहा” से सप्तम बार ॥१२॥ “महत्स्वाहा” से अष्टम बार
॥१३॥ “तत्स्वाहा” से नवम बार ॥१४॥ “शं स्वाहा” से दशम बार ॥१५॥
“ओं” से ग्यारहवीं बार ॥१६॥ तूष्णीं बारहवी बार ।१७॥ उसको
बड़ी मात्रा से खाकर श्रोत्रिय ब्राह्मण के लिये दे देवे ॥१८॥ यदि श्रोत्रिय
न मिलें तो वृषल को देवे ॥१९॥ यहां पर निगम का प्रमाण भी है।
यह जो ब्राह्मण पीता है, वह सोम पीता है। ब्राह्मण को उच्छिष्ट न देवे
और न असोमप को सोम पीने को देवे ॥२०॥२॥९१॥ यह एक्यानबेवी
कण्डिका खतम हुई ।
अथर्ववेदीय-कौशिकसूत्रम् । २२१
दधि च मधु च ब्राह्मो मधुपर्कः ॥१॥ पायस ऐन्द्रो
मधुपर्कः ॥२॥ मधु चाज्यं च सौम्यो मधुपर्कः ॥३॥
मन्थश्चाज्यं च पौष्णो मधुपर्कः ॥४॥ क्षीरं चाज्यं च
सारस्वतो मधुपर्कः ॥५॥ सुरा चाज्यं च मौसलो मधु-
पार्कः ॥६॥ स खल्वेष द्वये भवति सौत्रामण्यां च राज-
सूये च ॥७॥ उदकं चाज्यं च वारुणो मधुपकः ॥८॥ तैलं
चाज्यं च श्रावणो मधुपर्कः ॥९॥ तैलञ्च पिण्डञ्च पारि-
व्राजको मधुपर्कः ॥१०॥ इति खल्वेष नवविधो मधुपर्को
भवति ॥११॥ अथास्मै गां वेदयन्ते गौर्भो इति ॥१२॥
तान्प्रतिमन्त्रयते । भूतमसि भवदस्यन्नं प्राणो बहुर्भव ।
ज्येष्ठं यन्नाम नामत ओं भूर्भुवः स्वर्जनदोमिति ॥१३॥
अतिसृजति । मातादित्यानां दुहिता वसूनां स्वसा रुद्रा-
णाममृतस्य नाभिः । प्र णो वोचं चिकितुषे जनाय मा
गामनागामदितिं वधिष्ट ॥ ओं तृणानि गौरत्त्वित्याह
॥१४॥ सूयवसादिति प्रतिष्ठमानामनुमन्त्रयते ॥१५॥ ना-
लोहितो मधुपर्को भवति ॥१६॥ नानुज्ञानमधीमह इति
दही और मधु ब्राह्म मधुपर्क है । १॥ पायस ऐन्द्र मधुपर्क है ॥२॥
मधु एवं घृत सौम्य मधुपर्क है। ३॥ मन्थ और आज्य पौष्ण मधुपर्क है॥४॥
क्षीर और आज्य सारस्वत मधुपर्क है । ५॥ मदिरा और घृत मोसल मधु-
पर्क है ॥६॥ सो यह दो ही यज्ञों में होता है एक सौत्रामणी में और
दूसरा राजसूय यज्ञ में ॥ ७ ॥ जल और घृत का वारुण मधुपर्क
होता है ॥ ८ ॥ तैल और आज्य श्रावण मधुपर्क होता है । ९ ॥
तैल और पिण्ड पारिव्राजक मधुपर्क है ॥ १० ॥ इस प्रकार मधुपर्क
नौ प्रकार का होता है ॥ ११ ॥ यहाँ गो लाई जाती है—गौर्भोः ॥
इसका प्रतिमंत्रण “भूतमसि०” इत्यादि पढ़ कर गौ को छोड़ देवे।
छोड़ते समय “मातादित्यानां०” इत्यादि पढ़कर गौ को छोड़ देवे
“वह घास खावे”—ऐसा कहे ॥१४॥ “सूयवसात्०” से गौ को प्रतिष्ठ-
मान करते हुए अनुमंत्रण करे ॥ १५ ॥ बिना मांस के मधुपर्क नहीं
२२२ अथर्ववेदीय-कौशिकसूत्रम् ।
कुरुतेत्येव ब्रूयात् ॥१७॥ स्वधिते मैनं हिंसीरिति शस्त्रं
प्रयच्छति ॥१८॥ पाप्मानं मेऽप जहीति कर्त्तारमनुमन्त्रयते
॥१९॥ आग्नेयीं वपां कुर्युः ॥२०॥ अपि वा ब्राह्मण एव
प्राश्नीयात्तद्देवतं हि तद्धविर्भवति ॥२१॥ अथास्मै
स्नानमनुलेपनं मालाभ्यञ्जनमिति ॥२२॥ यदत्रोपसमाहार्यं
भवति तदुपसमाहृत्य ॥२३॥ अथोपासकाः प्राप्योपास-
काः स्मो भो इति वेदयन्ते ॥२४॥ तान् प्रतिमन्त्रयते ।
भूयांसो भूयास्म ये च नो भूयसः कार्ष्ठापि च नोऽन्ये
भूयांसो जायन्ताम् ॥२५॥ अस्य च दातुरिति दातार-
मीक्षते ॥२६॥ अथान्नाहाराः प्राप्यान्नाहाराः स्मो भो
इति वेदयन्ते ॥२७॥ तान्प्रतिमन्त्रयते । अन्नादा भूया-
स्म ये च नोऽन्नादान्कार्ष्ठापि च नोऽन्येऽन्नादा भूयांसो
जायन्ताम् ॥२८॥ अस्य च दातुरिति दातारमीक्षते ॥२९॥
आहृतेऽन्ने जुहोति यत्काम कामयमाना इत्येतया ॥३०॥
यत्काम कामयमाना इदं कृण्मसि ते हविः । तन्नः सर्वं
होता है ॥१६॥ हम लोग विधि का उल्लङ्घन नहीं कर सकते अतएव
“करो” ऐसा ही बोले ॥१७॥ “स्वधिते मैनं हिंसीः०” से शस्त्र को देवे
॥ १८॥ “पाप्मानं मेऽपजहि” से कर्त्ता को अनुमंत्रण करे ॥१९॥
आग्नेयी वपा को करें ॥२०॥ या ब्राह्मण ही खावे उसी देवताक हवि
होती है ॥२१॥ इसके लिये स्नान, चन्दन, अनुलेपन, माला, अञ्जन
लावे ॥२२॥ जो २ पदार्थ इसके लिये लाना पड़े उस २ को पहिले से
लाकर घरे ॥२३॥ वस्त्रादि अलंकार सहित सब लाकर सब अर्ध्य को
देवे और कहे कि “हमलोग आप के उपासक हैं” यह दाता कहे ।॥२४॥
उनको प्रतिमंत्रण करे—“भूयांसो भूयास्म०” इत्यादि पढ़कर इसके दाता
को देखे ॥२५॥२६॥ अब कहते हैं “अन्नाहाराः प्राप्यान्नाहाराः स्मो भो”
ऐसा जतळावे ॥२७॥ इनको प्रतिमंत्रण करे “भूयास्म०” इत्यादि पढ़े ॥
“अस्य च दातुः०” से दाता को देखे ॥२८॥२९॥ अन्न लाने पर “यत्काम०”
अथर्ववेदीय-कौशिकसूत्रम् । २२३
समृद्ध्यतामथैतस्य हविषो वीहि स्वाहेति ॥३१॥ एष आचा-
र्यकल्प एष ऋत्विकल्प एष संयुक्तकल्प एष विवाह-
कल्प एषोऽतिथिकल्पो एषोऽतिथिकल्पः ॥३२॥३॥९२॥
इत्यथर्ववेदे कौशिकसूत्रे द्वादशोऽध्यायः समाप्तः ॥१२॥
अथाद्भुतानि ॥१॥ वर्षे ॥२॥ यक्षेषु ॥३॥ गोमायुवद-
ने ॥४॥ कुल कलहिनि ॥५॥ भूमिचले ॥६॥ आदित्योप-
प्लवे ॥७॥ चन्द्रमसश्च ॥८॥ औपस्यामनुद्यस्याम् ॥६॥
समायां दारुणायाम् ॥१०॥ उपतारकशङ्कायाम् ॥११॥
ब्राह्मणेष्ववायुषिषु ॥१२॥ दैवतेषु नृत्यत्सु च्योतत्सु
हसत्सु गायत्सु ॥१३॥ लाङ्गल्योः संसर्गे ॥१४॥ रज्ज्वो-
इस ऋचा से आहुति करे ॥ ३० ॥ “यत्काम कामयमाना०” इत्यादि से
आहुति करे ॥३१॥ यह आचार्यकल्प है, यह ऋत्विक् कल्प है।
यह संयुक्त कल्प है, यह विवाह कल्प है और यह अतिथि कल्प है
यह अतिथिकल्प है ॥३२॥३॥९२॥ यह ब्यानबेवी कण्डिका खतम हुई ॥
यह अथर्ववेद के कौशिकसूत्र का बारहवाँ अध्याय पूरा हुआ ॥१२॥
अद्भुत् के विषय में कहेंगे। अद्भुत् की परिभाषा यह है कि जो
संसार में स्वभावतः जो कर्म-क्रियायें होती हैं, कभी २ कुछ आश्चर्यमय
लोकविरुद्ध क्रिया हो पड़ती है उसको “अद्भुत्” कहते हैं ॥ ऐसे अद्भुत्
कायों की जहाँ यथाविधि शान्ति नहीं होती है वहाँ दोष होता है।
जहाँ अद्भुत् होता है वहाँ दुःख होता है, नाश होता है। विनाश होने
की सूचना के लिये देवता लोग अद्भुत् को सृजन करते हैं ॥१॥ जल
की वृष्टि में, यक्षों के उपद्रव में, शृगाल के बोलने में, परिवार में परस्पर
झगड़ने में, भूकम्प में, चन्द्र और सूर्य्यग्रहण में ॥२॥३॥४॥५॥६॥७॥८॥
उषा के न उगने में, दारुणसंवत्सर में, दुर्भिक्ष और हैजा प्लेगादि
मारक में, उपतारक के सन्देह में, ब्राह्मणों के शस्त्रास्त्र ग्रहण में ॥९॥
॥१०॥११॥१२॥ जहाँ देवमूर्तियाँ या आकाश में देवगण नाच करें, अपनी
जगह से हटजावें, हँसे, गान करें या अन्य २ रूपों को धारण करें ॥१३॥
दो हलों का संसर्ग हो जावे ॥१४॥ दो अलग २ रज्जुश्रों का संसर्ग,
२२४ अथर्ववेदीय-कौशिकसूत्रम् ।
स्तन्हयोश्च ॥१५॥ अग्निसंसर्गे ॥१६॥ यमवत्सायां गवि
॥१७॥ वडवागर्दभ्योर्मानुष्यां च ॥१८॥ यत्र धेनवो लोहितं
दुहते ॥१९॥ अनडुहि धेनुं धयति ॥२०॥ धेनौ धेनुं धय-
न्त्याम् ॥२१॥ आकाशफेने ॥२२॥ पिपीलिकानाचारे॥२३॥
नीलमक्षानाचारे ॥२४॥ मधुमक्षानाचारे ॥२५॥ अनाज्ञाते
॥२६॥ अवदीर्णे ॥२७॥ अनुदक उदकोन्मीले ॥२८॥ तिलेषु
समतैलेषु ॥२९॥ हविःष्वभिमृष्टेषु ॥३०॥ प्रसव्येष्ववाव-
र्तेषु ॥३१॥ यूपे विरोहति ॥३२॥ उल्कायाम् ॥३३॥ धूम-
केतौ सप्तर्षीनुपधूपयति ॥३४॥ नक्षत्रेषु पतापतेषु ॥३५॥
मांसमुखे निपतति ॥३६॥ अनग्नाववभासे ॥३७॥
अग्नौ श्वसति ॥३८॥ सर्पिषि तैले मधुनि च विष्यन्दे
॥३९॥ ग्राम्येऽग्नौ शालां दहति ॥४०॥ आगन्तौ च
॥४१॥ वंशे स्फोटति ॥४२॥ कुम्भोदधाने विकसत्युखायां
सक्तुधान्यां च ॥४३॥१॥६३॥
दो भिन्न २ अग्नियों का संसर्ग ॥१५॥ गौ को एक साथ दो बच्चा हो,
इसी प्रकार, घोड़ी, गदही और मनुष्य की स्त्री को हो तो ॥१८॥ जहाँ
गौ को दूध की जगह रुधिर हो, बैल बैल से मैथुन करे, गौ गौ से मैथुन
करे ॥१६॥२०॥२१॥ आकाश में फेन हो, चूँटियों के अनाचार में, नीले
रंग की मक्खियों के अनाचार में, मधुमक्खियों के अनाचार में, अना-
ज्ञात-उपद्रव में, किसी पदार्थ के एकाएक फटने आदि में, जहाँ जल न
हो वहाँ जल होने में, जितना तिल हो उससे उतना ही तैल होने में
॥२२॥२९॥ वपा या हवियों को चिड़ियाँयें या दो पद या चतुष्पद
जन्तु लेकर भाग जाने में, कुमार या कुमारी दो आवर्त्त मूर्द्धन्य हों, एक
सव्यावृत् और दूसरा देशावृत्त हो, यज्ञयूप के टूट जाने पर, दिन-में
उल्का पात होने पर, सप्तर्षि ताराओं को धूमकेतु अपने प्रकाश से छिपा
देवे, नक्षत्रों के गिरने पर, मांस मुख गिरने पर, बिना आग के धुआँ आना,
अग्नि में श्वास-सा चलना, घी, तेल और मधु में विष्यन्दन होवे, गाँव
के अग्नि से शाला जल जाने पर, आगन्तु के आग लगाने पर, वंश
अथर्ववेदीय-कौशिकसूत्रम् । २२५
अथ यत्रैतानि वर्षाणि वर्षन्ति घृतं मांसं मधु च यद्धिर-
ण्यं यानि चाप्यन्यानि घोराणि वर्षाणि वर्षन्ति तत्परा-
भवति कुलं वा ग्रामो वा जनपदो वा ॥१॥ तत्र राजा
भूमिपतिर्विद्वांसं ब्रह्माणमिच्छेत् ॥२। एष ह वै विद्वान्य-
द्भृग्वङ्गिरोवित् ॥३॥ एते ह वा अस्य सर्वस्य शमयितारः
पालयितारो यद्भृग्वङ्गिरसः ॥४॥ स आहोपकल्पयध्व-
मिति ॥५॥ तदुपकल्पयन्ते कंसमहते वसने शुद्धमाज्यं
शान्ता ओषधीर्नवमुदकुम्भम् ॥६॥ त्रीणि पर्वाणि कर्मणः
पौर्णमास्यमावास्ये पुण्यं नक्षत्रम् ॥७॥ अपि चेदेव यदा
कदाचिदार्ताय कुर्यात् ॥८॥ स्नातोऽहतवसनः सुरभि-
र्व्रतवान् कर्मण्य उपवसत्येकरात्रं त्रिरात्रं षड्रात्रं द्वादश-
रात्रं वा ॥९॥ द्वादश्याः प्रातर्यत्रैवादः पतितं भवति तत
में शब्द हो, कुम्भ के रखने सक्तुधानी या उखा या अनिङ्गिता विकसित
हो, ये अद्भुत कार्य्य हैं ॥४३॥१॥६३॥ यह तिरानबेवी कण्डिका
खतम हुई ॥
जहाँ वर्षा में ये पदार्थ वर्षैं घृत, मांस, मधु, सोना, और भी जो
घोर वस्तुओं की वृष्टि हो वहाँ अत्यन्त दुःख होता है, चाहे कुल, ग्राम,
जनपद क्यों न हो सबको कष्ट होता है ॥१॥ ऐसे स्थान में, राजा, भूमि-
पति विद्वान् ब्राह्मण की इच्छा करे ॥२॥ विद्वान् वही है जो भृगु-आङ्गिरस
विद्या को जानने वाला हो ॥ ३ ॥ इन सारे अद्भुत कार्य्यों की शान्ति
करने एवं लोगों को बचाने वाले आङ्गिरस विद्या के विद्वान् ही हैं ॥४॥
राजा ने कहा इसकी तय्यारी करो ॥ ५ ॥ उसकी तय्यारी में कटोरा,
अखण्ड नये वस्त्र, शुद्ध घृत, शान्ता ओषधी, नया जलकलश ॥६॥
इसके करने के तीन समय हैं । पौर्णमासी, अमावास्या और शुभ नक्षत्र
॥७॥ या आतुरता वश जब कभी चाहे तब ही करे ॥८॥ स्नान कर नये
अखण्ड वस्त्र पहन कर सुगन्धित पदार्थों का सेवन, व्रतवान्, कर्मण्य,
उपवास रहे एक रात्रि, ३ रात्रि, छः रात्रि, या १२ रात्रि ॥९॥ द्वादशी
के प्रातःकाल जहाँ ही वह पड़े वहीं उत्तर अग्नि का आधान करके ॥१०॥
२९
२२६ अथर्ववेदीय-कौशिकसूत्रम् ।
उत्तरमग्निमुपसमाधाय ॥१०॥ परिसमुह्य पर्युक्ष्य परि-
स्तीर्य बर्हिरुदपात्रमुपसाद्य परिचरणेनाज्यं परिचर्य
॥११॥ नित्यान्पुरस्ताद्धोमान् हुत्वाज्यभागौ च ॥१२॥
अथ जुहोति ॥१३॥ घृतस्य धारा इह या वर्षन्ति पक्कं
मांसं मधु च यद्धिरणयम् ॥ द्विषन्तमेता अनुयन्तु वृष्ट-
योऽपां वृष्टयो बहुलाः सन्तु मह्यम् ॥ लोहितवर्षं मधु-
पांसुवर्षं यद्वा वर्षं घोरमनिष्टमन्यत् ॥ द्विषन्तमेते
अनुयन्तु सर्वे पराञ्चो यन्तु निवर्तमानाः ॥ अग्नये
स्वाहेति हुत्वा ॥१४॥ दिव्यो गन्धर्व इति मातृनामभि-
र्जुहुयात् ॥१५॥ वरमनड्वाहं ब्राह्मणः कर्त्रे दद्यात् ॥१६॥
सीरं वैश्योऽश्वं प्रादेशिको ग्रामवरं राजा ॥१७॥ सा
तत्र प्रायश्चित्तिः ॥१८॥२॥९४॥
अथ यत्रैतानि यक्षाणि दृश्यन्ते तद्यथैतन्मर्कटः
श्वापदो वायसः पुरुषरूपमिति तदेवमाशङ्क्यमेव भव-
ति ॥१॥ तत्र जुहुयात् ॥२॥ यन्मर्कटः श्वापदो वायसो
यदीदं राष्ट्रं जातवेदः पताति पुरुषरक्षसमिषिरं यत्प-
परिसमूहन, पर्युक्षण, परिस्तरण करके बर्हिः, एवं जलपात्र को लाकर
परिचरण द्वारा आज्य की परिचर्या करके ॥११॥ नित्य पुरस्तात् होमों
को करके और आज्यभाग की दो आहुतियाँ करके ॥१२॥ अब हवन करे
“घृतस्य धारा इह०” इत्यादि से अग्नये स्वाहा से आहुति करके ॥१३॥१४॥
“दिव्यो गन्धर्व०” से मातृनामों से आहुतियाँ देवे । ब्राह्मण को दक्षिणा
में बैल देवे ॥१५॥१६॥ वैश्य दक्षिणा में सीर देवे और प्रादेशिक हो
तो दक्षिणा में घोड़ा देवे । एवं राजा अच्छा ग्राम दक्षिणा में देवे ॥१७॥
यही उसकी प्रायश्चित्ति है ॥१८॥२॥६४॥ यह चौरानवेवी कण्डिका
खतम हुई ॥
जहाँ यक्षों को देखे—जैसे कि मर्कट, श्वांपद, वायस, पुरुष रूप
तब ही आशङ्का होती है ॥१॥ तब वहाँ आहुति करे ॥२॥ “यन्मर्कटः
अथर्ववेदीय-कौशिकसूत्रम् । २२७
ताति । द्विषन्तमेते अनुयन्तु सर्वे पराञ्चो यन्तु निवर्त-
मानाः॥ अग्नये स्वाहेति हुत्वा ॥३॥ दिव्यो गन्धर्व इति
मातृनामभिर्जुहुयात् ॥४॥ सा तत्र प्रायश्चित्तिः॥५॥३॥९५॥
अथ ह गोमायू नाम मण्डूकौ यत्र वदतस्तद्यन्म-
न्यन्ते मां प्रति वदतो मां प्रति वदत इति तदेवमा-
शङ्क्यमेव भवति ॥१॥ तत्र जुहुयात् ॥२॥ यद् गोमायू
वदतो जातवेदोऽन्यया वाचाभि जक्षभातः ॥ रथन्तरं
बृहच्च सामैतद्विषन्तमेतावभि नानदैताम् ॥ रथन्तरेण
त्वा बृहच्छमयामि बृहता त्वा रथन्तरं शमयामि ॥
इन्द्राग्नी त्वा ब्रह्मणा वावृधानावायुष्मन्तावुरुमं त्वा
कराथः ॥ इन्द्राग्निभ्यां स्वाहेति हुत्वा ॥३॥ दिव्यो
गन्धर्व इति मातृनामभिर्जुहुयात् ॥४॥ सा तत्र प्राय-
श्चित्तिः ॥५॥४॥९६॥
अथ यत्रैतत्कुलं कलहि भवति तन्निर्ऋतिगृहीतमि-
त्याचक्षते ॥१॥ तत्र जुहुयात् ॥२॥ आरादरातिमिति द्व
२२८ अथर्ववेदीय-कौशिकसूत्रम् ।
अयासा मनसा कृतोऽयास्यं हव्यमूहिषे ॥ अद्यानो
धेहि भेषजम् ॥ स्वाहेत्यग्नौ जुहुयात् ॥४॥ तत्रैवैतान्
होमाञ्जुहुयात् ॥५॥ आरादग्निं क्रव्यादं निरूहञ्जीवा-
तवे ते परिधिं दधामि । इन्द्राग्नी त्वा ब्रह्मणा वावृधा-
नावायुष्मन्तावुत्तमं त्वा कराथः ॥ इन्द्राग्निभ्यां स्वा-
हेति हुत्वा ॥ ६ ॥ अपेत एतु निर्ऋतिरित्येतेन सूक्तेन
जुहुयात् ॥७॥ अपेत एतु निर्ऋतिर्नैहास्या अपि किञ्चन ।
अपास्याः सत्वनः पाशान्मृत्यूनेकशतं नुदे ॥ ये ते पाशा
एकशतं मृत्यो मर्त्याय हन्तवे । तांस्ते यज्ञस्य मायया
सर्वा अप यजामसि ॥ निरितो यन्तु नैर्ऋत्या मृत्यव एक-
शतं परः ॥ सेधामैषां यत्तमः प्राणं ज्योतिश्च दध्महे ॥
ये ते शतं वरुण ये सहस्रं यज्ञियाः पाशा वितता महा-
न्तः । तेभ्यो अस्मान् वरुणः सोम इन्द्रो विश्वे मुञ्चन्तु
मरुतः स्वर्काः ॥ ब्रह्म आजडुदगादन्तरिक्षं दिवं च ब्रह्मा-
वाघूष्टामृतेन मृत्युम् । ब्रह्मोपद्रष्टा सुकृतस्य साक्षाद्ब्रह्मा-
स्मदप हन्तु शमलं तमश्च ॥८॥ वरमनड्वाहमिति समा-
नम् ॥९॥५॥९७॥
अथ यत्रैतद्भूमिचलो भवति तत्र जुहुयात् ॥ १ ॥
अच्युता द्यौरच्युतमन्तरिक्षमच्युता भूमिर्दिशो अच्युता
इमाः। अच्युतो ऽयं रोधावरोधाद्ध्रुवो राष्ट्रे प्रति तिष्ठाति
जिष्णुः ॥ यथा सूर्यो दिवि रोचते यथान्तरिक्षं मातरि-
इत्यादि से आहुति देकर ॥ ४ ॥ वही इन होमों को भी देवे ॥ ५ ॥
“आरादग्निं क्रव्यादं०” इस सूक्त से आहुति देवे ॥ ६ ॥ ७ ॥ “अपेत
एतु०” इत्यादि से आहुतियां देवे ॥ ८ ॥ दक्षिणा में कर्त्ताको बैल देवे
॥ ९ ॥ ५ ॥ ९७ ॥ यह सत्तानवेवी काण्डिका खतम हुई ॥
जहां भूकम्प होवे वहां आहुति देवे ॥ १ ॥ “अच्युता द्यौरच्युत०”
अथर्ववेदीय-कौशिकसूत्रम् । २२९
स्वाभिवस्ते । यथाग्निः पृथिवीमा विवेशैवायं ध्रुवो
अच्युतो अस्तु जिष्णुः। यथा देवो दिवि स्तनयन्वि राजति
यथा वर्षं वर्षकामाय वर्षति । यथापः पृथिवीमा विवि-
शुरेवायं ध्रुवो अच्युतो अस्तु जिष्णुः॥ यथा पुरीषं नद्याः
समुद्रमहोरात्रे अप्रमादं क्षरन्ति ॥ एवा विशः संमनसो
हवं मेऽप्रमादमिहोपा यन्तु सर्वाः ॥ दृहंतां देवी सह
देवताभिर्ध्रुवा दृढाच्युता मे अस्तु भूमिः। सर्वंपाप्मानम-
पनुद्यास्मदमित्रान्मे द्विषतोऽनुविध्यतु ॥ पृथिव्यै स्वाहेति
हुत्वा ॥२॥ आ त्वाहार्षं ध्रुवा द्यौः सत्यं बृहदित्येतेनानु-
वाकेन जुहुयात् ॥३॥ सा तत्र प्रायश्चित्तिः ॥४॥६॥९८॥
अथ यत्रैतदादित्यं तमो गृह्णाति तत्र जुहुयात्
॥१॥ दिव्यं चित्रमृत्वया कल्पयन्तमृतूनामुग्रं भ्रमयन्नु-
देति । तदादित्यः प्रतरन्नेतु सर्वत आप इमां लोकाननु-
संचरन्ति ॥ ओषधीभिः संविदानाविन्द्राग्नी त्वाभि-
रक्षताम् ॥ ऋतेन सत्यवाकेन तेन सर्वं तमो जहि ॥
आदित्याय स्वाहेति हुत्वा ॥२॥ विपासहिं सहमानमि-
त्येतेन सूक्तेन जुहुयात् ॥३॥ रोहितैरुपतिष्ठते ॥४॥ सा
तत्र प्रायश्चित्तिः ॥५॥७॥६६॥
इत्यादि से आहुति देकर ॥ २ ॥ “आ त्वाहार्षं ध्रुवा द्यौः०” इत्यादि
अनुवाकसे आहुति देवे ॥ ३ ॥ यही उसकी प्रायश्चित्ति है ॥ ४ ॥ ६ ॥
॥ ९८ ॥ यह अट्ठानवेवी कण्डिका खतम हुई ॥
जहां सूर्य ग्रहण होता है, वहां आहुति देवे ॥ १ ॥ “दिव्यं चित्र-
मृतूया०” इत्यादिसे आहुति देकर ॥ २ ॥ “विषासहिं०” इत्यादि
सूक्त से आहुति देवे ॥ ३ ॥ “रोहितैः” से उपस्थान करे ॥ ४ ॥ यह
उसकी प्रायश्चित्ति है ॥ ५ ॥ ७ ॥ ६६ ॥ यह निन्यानवेवी कण्डिका
खतम हुई ॥