काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

७०६ ॥ काशिका ॥ ७ ॥ ३ ॥
सारिका दासी ॥ वर्णका तान्तवउपसंख्यानम् ॥ * ॥ वर्णका प्रावरणभेदः ।
तान्तवइति किम् । वर्णिका भागुरी लोकायते ॥ वर्त्तका शकुनौ प्राचामुपसं-
ख्यानम् ॥ * ॥ वर्त्तका शकुनिः । प्राचामन्यत्र उदीचां तु वर्त्तिका । शकुना-
विति किम् । वर्त्तिका भागुरी लोकायतस्य ॥ अष्टका पितृदैवत्ये ॥ * ॥
अष्टका । पितृदैवत्यइति किम् । अष्टिका खारी ॥ वा सूतकापुत्रकावृन्दार-
काणा मुपसंख्यानम् ॥ * ॥ सूतिका । सूतका । पुत्रिका । पुत्रका । वृन्दा-
रिका । वृन्दारका ॥
उदीचामातः स्थाने यकपूर्वायाः ॥ ४६ ॥
उदीचामाचार्याणां मतेन यकारपूर्वायाः ककारपूर्वायाश्चातः स्थाने
योऽकारस्तस्यातः स्थाने इकारादेशो भवति । उदीचां ग्रहणं विकल्पार्थम् ।
इभ्यका । इभ्यिका । क्षत्रियका । क्षत्रियिका । ककारपूर्वायाः । चटकका ।
चटकिका । मूषिकका । मूषिकिका । आात इति किम् । सांकाश्ये भवा
सांकाश्यिका । स्थानग्रहणमनुवादेपि स्थानसंबन्धप्रतिपत्त्यर्थम् । आात इत्य-
नेन ह्यत इति स्थानी विशिष्यते । यकपूर्वाया इति किम् । अश्वा । अश्विका ।
यकपूर्वाया इति स्त्रीलिङ्गनिर्देशः आतः स्त्रीप्रत्ययस्य प्रतिपत्त्यर्थं, इह न
भवति । शुभं यातीति शुभंयाः । शुभंयिका ॥ यकपूर्वत्वे धात्वन्तप्रति-
षेधः ॥ * ॥ धात्वन्तयोर्यकारककारयोरस्य प्रतिषेधस्य प्रतिषेधो वक्तव्यः ।
सुनयिका । सुशयिका । सुपाक्किका । आशोकिका ॥
भस्त्रैषाजाज्ञाद्वास्वा नञ्पूर्वाणामपि ॥ ४७ ॥
आतः स्थाने योकारस्तस्य इत्वं न भवति उदीचामाचार्याणां मतेन ।
भस्त्रा । भस्त्रिका । भस्त्रका । अभस्त्रा । अभस्त्रिका । एषका । एषिका ।
अजका । अजिका । अनजिका । अनजका । ज्ञका । ज्ञिका । अज्ञका । अज्ञिका ।
द्वके । द्विके । स्वका । स्विका । अस्विका । अस्वका । एषाद्वे नञ्पूर्वे न प्रयो-
ज्यतः। किं कारणम् । तत्र हि सति यदि साकच्काभ्यां नञ्समासः, अथापि
कृते नञ्समासे पश्चादकच्, उभयथापि समासाद् या विभक्तिरुत्पद्यते तस्यां
त्यदाद्यत्वे सति टापा भवितव्यं सोन्तर्वर्त्तिन्या विभक्त्या सुबन्तत्वादिति
ह्रस्वस्य प्राप्तिरेव नास्ति । तेन अनेषका अद्वके इत्येव नित्यं भवितव्यम् ।
स्वशब्दस्तु ज्ञातिधनाख्यायां नञ्पूर्वोपि प्रयोक्ष्यति । भस्त्रेत्ययमभाषितपुंस्क-
स्तस्याभाषितपुंस्काच्चेत्येव सिद्धे यदिह ग्रहणं तदुपसर्जनार्थम् । अविद्यमाना
भस्त्रा यस्या अभस्त्रा । साल्या, अभस्त्रका । अभस्त्रिका । अत्रोपसर्जनह्रस्वत्वे
कृते पुनर्बहुव्रीहौ कृते भाषितपुंस्काद्वाष्टाबुत्पद्यते तस्य के ऽण इति यो ह्रस्वो
नासावभाषितपुंस्काद्विहितस्यातः स्थाने भवति । नञ्पूर्वाणामपीत्यपिशब्दा-

॥ काशिका ॥ ७ ॥ ३ ॥ ७००
दन्यपूर्वाणां केवलानां च विधिरयमिष्यते । निर्भस्त्रिका । निर्भस्त्रका । बहु-
भस्त्रका । बहुभस्त्रिका, इत्येवमनयोरपीष्यते । तत्र नञ्पूर्वाणामिति वचनम-
नुवाद एव मन्दबुद्धिप्रतिपत्त्यर्थः ॥
अभाषितपुंस्काच्च ॥ ४८ ॥
अभाषितपुंस्काद्विहितस्यातः स्थाने योकारस्तस्योदीचामाचार्याणां मतेन
इकारादेशो न भवति । खट्विका । खट्वका । अखट्वका । अखट्विका । परम-
खट्विका । परमखट्वका । बहुव्रीहौ यदा कपि ह्रस्वः क्रियते तदा भवितव्यम-
नेन विधिना । तत्राप्यभाषितपुंस्काद्विहितस्यातः स्थाने भवत्यकार इति । यदा
तु अविद्यमाना खट्वा अस्याः अखट्वा, अन्या अखट्वा, अखट्विकेति तदा न
भवति । तथा अतिक्रान्ता खट्वामतिखट्वा, अन्या अतिखट्वा, अतिखट्विका ॥
आदाचार्याणाम् ॥ ४९ ॥
अभाषितपुंस्कादातः स्थाने यो ऽकारस्तस्याचार्याणामाकारादेशो भव-
ति । खट्वाका । अखट्वाका । परमखट्वाका ॥
ठस्येकः ॥ ५० ॥
अङ्गस्य निमित्तं यष्ठः, कश्चाङ्गस्य निमित्तं, प्रत्यय,स्तस्य प्रत्ययठस्य
इक इत्ययमादेशो भवति । प्राग्वहतेष्ठक् । आप्तिकः । शालाकिकः । लवणा-
ठञ् । लावणिकः । ठगादिषु यदि वर्णमात्रं प्रत्यय उच्चारणार्योकारस्तदा
इहाप्यकार उच्चारणार्यः । वर्णमात्रं तु स्थानित्वेनोपादीयते । संघाते तु प्रत्यये
ऽत्रापि संघातग्रहणमेव । तत्र कण्ठेष्ठः, कण्ठ इत्येवमादीनामुखादीनामुखादयो
बहुलमिति न भवति । मथितं पण्यमस्य माथितिक इत्यत्र तु यस्येति लोपे
कृते इसुसुक्तान्तात्क इति स्थानिवद्भावादिकस्य कादेशः प्राप्नोति सन्निपातल-
क्षणो विधिरनिमित्तं तद्विघातस्येति न भवति । यस्येत्यकारलोपस्य स्था निव-
द्भावाद्वा । पूर्वस्मादपि हि विधौ स्थानिवद्भावः ॥
इसुसुक्तान्तात्कः ॥ ५१ ॥
इस् उस् इत्येवमन्तानामुगन्तानां तान्तानां चाङ्गानामुत्तरस्य ठस्य क
इत्ययमादेशो भवति । इस् । सार्पिष्कः । उस् । धानुष्कः । याजुष्कः । उक् ।
नैषादकर्षुकः । शाबरजम्बुकः । मातृकम् । पैतृकम् । तान्तात् । क्षौदश्वित्कः ।
शाक्तुकः । याक्तुकः । इसुसोः प्रतिपदोक्तयोर्ग्रहणादिह न भवति । आशिषा
चरति । आशिषिकः । उषा चरति औषिकः ॥ दोश्च उपसंख्यानम् ॥ * ॥
दोर्भ्यां चरति दौष्कः ॥
चजोः कु घिण्यतोः ॥ ५२ ॥

ादेशो भवति ञिति णिति प्रत्यये परतो नकारेYes,ञिति णिति प्रत्यये परतो नकारे`!

Line 19:
च । घातयति । घातकः । साधुघाती । घातंघातम् । घातो वर्त्तते । नकारे ।
Wait, look at वर्त्तते: double त्? Yes, वर्त्तते.

Line 20:
घ्नन्ति । घ्नन्तु । अघ्नन् । ह इति किम् । अलोन्त्यस्य मा भूत् । हन्तेरिति
Wait, अलोन्त्यस्य: no avagraha in print: अलोन्त्यस्य.

Line 21:
किम् । प्रहारः । प्रहारकः । णिण्प्रत्ययो हन्तेर्विशेषणम् । नकारो हकारस्य
Wait, णिण्प्रत्ययो: ञिति and णिति -> ञिण्प्रत्ययो or णिण्प्रत्ययो?
Look at L21: ञिण्प्रत्ययो!
Look at the first letter of L21:
ञिण्प्रत्ययो! It is ञि, not णि!
Wait, let's look at the letter:
It has a loop and a hook: ञि!
Sutra has ञि and ण् and न: "हो हन्तेर्ञिण्णेषु" (7.3

॥ काशिका ॥ ७ ॥ ३ ॥ ७०९
हिनोतेर्हकारस्याभ्यासादुत्तरस्य कवर्गादेशो भवति अचङि । प्रजिघा-
षति । प्रजेघीयते । प्रजिघाय । अचङीति किम् । प्राजीहयद् दूतम् । अच-
ङीति शक्यमकर्तुं, कथं चङ्यभ्यासनिमित्ते णौ हिनोतिरङ्गं भवति । तत्राभ्या-
सनिमित्ते प्रत्यये हेरङ्गस्येति विज्ञायमाने प्राप्तिरेव नास्ति । तर्हि तज् ज्ञाप-
कार्यम् । एतज्ज्ञाप्यते । हेरचङीति चङोन्यत्र हेर्य्यधिकस्यापि कुत्वं भवतीति ।
तेन प्रजिघाययिषतीति सिद्धं भवति ॥
सन्लिटोर्जेः ॥ ५७ ॥
सनि लिटि च प्रत्यये जेरङ्गस्य योभ्यासस्तस्मादुत्तरस्य कवर्गादेशो
भवति । जिगीषति । जिगाय । सन्लिटोरिति किम् । जेजीयते । जिनातेः
संप्रसारणे कृते यद्यपि जिर्भवति तथा

भवति । एकादशोपयाजाः । उपांशुयाजमन्तरा यजति । अष्टौ पत्नीसंयाजा
भवन्ति । ऋतुयाजैश्चरन्ति । इत्येवमादि सिद्धं भवति ॥
वञ्चेर्गतौ ॥ ६३ ॥
वञ्चेरङ्गस्य गतौ वर्त्तमानस्य कवर्गादेशो न भवति । वञ्च्य वञ्चन्ति
वञ्चितः । गताविति किम् । वङ्क्यं काष्ठम् । कुटिलमित्यर्थः ॥
ओक उचः के ॥ ६४ ॥
उचेर्धातोः के प्रत्यये ओक इति निपात्यते । किं पुनरत्र निपात्यते ।
कुत्वं गुणश्च । न्योकः शकुन्तः । न्योको वृत्तः । कर्त्तरि इगुपधलक्षणः कः
प्रत्ययः । अधिकरणादौ तु कारकान्तरे घञर्थे कविधानमिति । किमर्थं
पुनरयं घञ्येव न व्युत्पाद्यते स्वरार्थमन्तोदात्तत्वमिष्यते घञि सत्याद्युदात्तः
स्यात् । दिवौकसः । जलौकसः । इत्येवमादावप्युसुनि प्रत्यये उणादय

॥ काशिका ॥ ७ ॥ ३ ॥ ७१९
भोज्यं भक्ष्ये ॥ ६९ ॥
भोज्यं निपात्यते भक्ष्येऽभिधेये । भोज्य ओदनः । भोज्या यवागूः । इह
भक्ष्यमभ्यवहार्यमात्रम् । भक्ष्यइति किम् । भोग्यः कम्बलः ॥
घोर्लोपो लेटि वा ॥ ७० ॥
घुसंज्ञानां लेटि परतो वा लोपो भवति । दधद्रत्नानि दाशुषे । सोमो
ददद्गन्धर्वाय । न च भवति । यदग्निरनये ददात् । आडागमे सति लोपेऽपि
ददादिति सिद्धं भवति । तत्र वावचनं विस्पष्टार्थम् । एषा हि कस्य चिदा-
शङ्का स्याद्ददादित्येव नित्ये प्राप्ते लोप आरभ्यमाणो बाधतएवैतद्रूपमिति ॥
ओतः श्यनि ॥ ७१ ॥
ओकारान्तस्याङ्गस्य श्यनि परतो लोपो भवति । शो, निश्यति । छो,
अवच्छ्यति । दो, अवद्यति । सो, अवस्यति ॥

७१२ ॥ काशिका ॥ ७ । ३ ॥
ष्ठिवुक्लमाचमां शिति ॥ ७५ ॥
ष्ठिवु क्लमु आचम् इत्येतेषां दीर्घा भवति शिति परतः । ष्ठीवति ।
क्रमु क्रामति । आचामति । क्रमि ग्रहणं शबर्थम् । चमेराङ्पूर्वस्य ग्रहणं, इह
मा भूत् । चमति । विचमति ॥
क्रमः परस्मैपदेषु ॥ ७६ ॥
क्रमः परस्मैपदपरे शिति परतो दीर्घा भवति । क्रामति । क्रामतः ।
क्रामन्ति । परस्मैपदेष्विति किम् । आक्रमते आदित्यः । इह उत्क्राम संक्रा-
मेति हेलुकि कृते न लुमताङ्गस्येति प्रत्ययलक्षणप्रतिषेधाद्दीर्घो न प्राप्नोति । नैष
दोषः । लुमता शब्देन लुप्ते यदङ्गं तस्य कार्ये स प्रतिषेधः । न च है। क्रमि-
रङ्गं किं तर्हि शपि ॥
इषुगमियमां छः ॥ ७७ ॥
इषु गमि यम इत्येतेषां शितिपरतश्छकारादेशो भवति । इच्छति ।
गच्छति । यच्छति । इषेरदितो ग्रहणं इह मा भूत् । इष्यति । इष्यातीति ।
ये दृषिमुदितं नाधीयते तेचीत्यनुवर्तयन्ति । तत्र प्रधानमज्ग्रहणं शितीत्यनेन
विशेष्यतइति वर्णयन्ति । तथा च सति तदादिविधिर्न भवति । यस्मिन्वि-
धिस्तदादावल्ग्रहणेत्येतदपि विशेषणेनैवेष्यते । तेन दृषायेत्यत्र छत्वं न
भवति । नह्ययमजेव शिदिति ॥
पाघ्राध्मास्थाम्नादाण्दृश्यर्त्तिसर्त्तिशदसदां पिबजिघ्र-
धमतिष्ठमनयच्छपश्यर्च्छधौशीयसीदाः ॥ ७८ ॥
पा घ्रा ध्मा स्था म्ना दाण् दृशि ऋति सर्ति शद् सद् इत्येतेषां पिब
जिघ्र धम तिष्ठ मन यच्छ पश्य ऋच्छ धौ शीय सीद इत्येते आदेशा भवन्ति
शिति परतः । पा । पिबति । घ्रा । जिघ्रति । ध्मा । धमति । स्था ।
तिष्ठति । म्ना । मनति । दाण् । यच्छति । दृशि । पश्यति । ऋति ।
ऋच्छति । सर्ति । धावति । शद् । शीयते । सद् । सीदति । पिबतिर्लघूप-
धगुणः प्राप्नोति सोऽङ्गवृत्ते पुनर्लुप्तावधिर्निष्टितस्येति न भवति । अथ वा
अकारान्तोयमादेश आद्युदात्तो निपात्यते । सर्तेर्वेगितायां गतौ धावादेशमि-
च्छन्ति । अन्यत्र सरति अनुसरतीत्येव भवति ॥
ज्ञाजनोर्जा ॥ ७९ ॥
ज्ञा जन इत्येतयोर्जादेशो भवति शिति परतः । जानाति । जायते ।
जनेर्दिवादिकस्य ग्रहणम् ॥

प्वादीनां ह्रस्वः ॥ ८० ॥
पू इत्येवमादीनां ह्रस्वो भवति शिति परतः । प्वादयः क्र्यादिषु
पठ्यन्ते । पूञ् पवनइत्यतः प्रभृति व्ली गतौ वृदिति यावत्के चिदिच्छन्ति,
वृत्करणमेतल्ल्वादीनां प्वादीनां च परिसमाप्त्यर्थमिति । अपरे तु ल्वादीना-
मेव परिसमाप्त्यर्थं वृत्करणमेतदिच्छन्ति । आगणात्ताः प्वादय इति । पूञ् ।
पुनाति । लूञ् । लुनाति । स्तूञ् । स्तुणाति । येषामागणान्ताः प्वादयस्तेषां
जानातीत्यत्रापि ह्रस्वः प्राप्नोति । ज्ञाजनोर्जा इति दीर्घकरणसामर्थ्यान्न
भवति । जनेरपि हि जादेशे सति अतो दीर्घो यञीति दीर्घत्वेन जायत-
इति सिद्धति ॥
मीनातेर्निगमे ॥ ८१ ॥
मीनातेर्ह्रस्व शिति प्रत्यये परतो ह्रस्वो भवति निगमविषये । प्रमि-
णन्ति व्रतानि । निगमइति किम् । प्रमीणाति ॥
मिदेर्गुणः ॥ ८२ ॥
मिदेरङ्गस्येको गुणो भवति शिति प्रत्यये परतः । मेद्यति । मेद्यतः ।
मेद्यन्ति ।

७१४ ॥ काशिका ॥ ७ ॥ ३ ॥
चारभ्यते। तस्मिन्कृते यात उपधाया वृद्धिः प्राप्नोति सा न भवति। यदि हि
स्यादनर्थक एव गुणः स्याद्विविचण्णलोश्च प्रतिषेधवचनमनर्थकम्। अविविचण्णल-
ङित्स्विति किम्। जृतॄवृजाद्भ्यो विन्। जागृविः। चिण्। अजागारि। णल्।
जजागार। ङित्। जागृतः। जागूथः। वीति के चिदिकारमुच्चारणार्थं वर्ण-
यन्ति कसावपि वकारादौ गुणो न भवति। जजागृवान्। अजागरुः। अहं
जजागर इत्यत्र प्रतिषेधः प्राप्नोति, नाप्रतिषेधात्। अविविचण्णलङित्स्विति
पर्युदासोयम्। अथ वा जाय इति प्राप्तिरसावानन्तर्याद् विविचण्णलङित्सु
प्रतिषिध्यते। या तु जुसि च सार्वधातुकार्धधातुकयोरिति च प्राप्तिः सा न
प्रतिषिध्यते ॥
पुगन्तलघूपधस्य च ॥ ८६ ॥
[L

ौति ।

Line 18:
प्रोर्णोति । प्रोर्णोषि । प्रोर्णोषि । प्रोर्णौमि । प्रोर्णोमि । हलीत्येव । प्रोर्णवानि ॥

Line 19:
गुणो ऽपृक्ते ॥ ९१ ॥

Line 20:
ऊर्णोतेर्द्धातोरपृक्ते हलि पिति सार्वधातुके गुणो भवति । प्रोर्णोत् ।
(Wait, is it "ऊर्णोतेर्द्धातोरपृक्ते" or "ऊर्णोतेर्धातोरपृक्ते"? Look at line 20: "ऊर्णोतेर्द्धा..." yes, double ध: 'र्द्धा'!)

Line 21:
प्रोर्णोः । हलीति वर्तमाने यदपृक्तग्रहणं क्रियते तेनैव ज्ञाप्यते भवत्येषा परि-

Line 22:
भाषा यस्मिन्विधिस्तदादावल्ग्रहणे इति ॥

Line 23:
तृणह इम् ॥ ९२ ॥

Line 24:
तृण्ह इत्येतस्याङ्गस्य इमागमो भवति हलि पिति सार्वधातुके ।

Line 25:
तृणेढि । तृणेढि । तृणेद्मि । अतृणेद् । वर्णाश्रयेप्यत्र प्रत्ययलक्षणमिष्यते ।
(Wait, look at "तृणेढि । तृणेढि ।" - wait! Does it repeat

। पञ्चभ्य इति किम् । अजागर् भवान् । अपृक्त-
स्येत्येव । रोदिति ॥
अङ्गाद्गार्ग्यगालवयोः ॥ ९९ ॥

• अपावीत् । अलावीत् । इत्यधिकमेकस्मिन्पुस्तके ।

Checking L28:
Wait, in L28:
"अरोदीत् । अरोदीः । अस्वपीत् । अस्वपीः । अश्वसीत् । अश्वसीः । प्राणीत् ।"
Everything matches the visual text properly.७१६ ॥ काशिका ॥ ७ ॥ ३ ॥
यह उत्तरस्य हलादेः पितः सार्वधातुकस्य ईडागमो भवति वा । शाकु-
निको लालपीति । दुन्दुभिर्वावदीति । त्रिधा बद्धो वृषभो रोरवीति महोदेवो
मर्त्यां आविवेश । न च भवति । वर्वर्त्ति चक्रम् । वर्वार्मि । हलादेः पितः सार्व-
धातुकस्य यङन्तादभाव इति यङ्लुगन्तस्योदाहरणम् ॥
तुरुस्तुशम्यमः सार्वधातुके ॥ ९५ ॥
तु इति सौत्रोयं धातुः । रु शब्दे । ष्टु

? Wait, let's look at: Does it have an extra य? NO! Wait, look at व: In some old fonts, वhas a loop, and then its vertical bar. Thenयोhas: aयwith its vertical bar, and the topोstroke! Wait!व+यो= two aksharas! Akshara 1:व(va) Akshara 2:यो(yo) Wait! Aयोin Devanagari consists of: the consonantय, the vowel sign ो(which is a vertical barाon the right and an upper slant)! So:व(one consonant) +यwithो (यो)! व+यो=वयो! Oh! Because य+ोlooks likeयfollowed by a bar, someone might seeयand think it's two things, but it's justयो! Wait, so it is just गालवयोर्मतेनandगार्ग्यगालवयोर्ग्रहणं! Of course!! गालवयोर्मतेनandगार्ग्यगालवयोर्ग्रहणं`!
Pāṇini's sut

७१८ ॥ काशिका ॥ ७ ॥ ३ ॥
आप इति वर्त्तते । संबुद्धौ च परत आबन्तस्याङ्गस्य एत्वं भवति । हे
खट्वे । हे बहुराजे । हे कारीषगन्ध्ये ॥
अम्बार्थनद्योर्ह्रस्वः ॥ १०७ ॥
संबुद्धाविति वर्त्तते । अम्बार्थानामङ्गानां नद्यन्तानां ह्रस्वो भवति संबुद्धौ
परतः । हे अम्ब । हे अक्क । हे अल्ल । नद्याः खल्वपि । हे कुमारि । हे
शार्ङ्गरवि । हे ब्रह्मबन्धु । हे वीरबन्धु ॥ डलकवतीनां प्रतिषेधो वक्तव्यः ॥ * ॥
हे अम्बाडे । हे अम्बाले । हे अम्बिके ॥ छन्दसि वेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ हे
अम्बाड । हे अम्बाडे । हे अम्बाल । हे अम्बाले । हे अम्बिक । हे अम्बिके ॥
तलो ह्रस्वो वा डिसंबुद्ध्योरिति वक्तव्यम् ॥ * ॥ देवते भक्तिः । देवतायां
भक्तिः । हे देवत । हे देवते ॥ छन्दस्येव ह्रस्वत्वमिष्यते ॥ मातृणां मातच् पुत्रा-
र्थमर्हते ॥ * ॥ मातृणां मातजादेशो वक्तव्यः संबुद्धौ पुत्राय पुत्रमभिधातुं, कीदृ-
शाय, अर्हते । मात्राव्यपदेशमर्हति श्लाघनीयत्वाद्वाः पुत्रस्तदर्थम् । हे गार्गी-
मात । नृङृतश्चेति समासान्तापवादो मातजादेशः, चित्करणमन्तोदात्तार्थम् ॥
ह्रस्वस्य गुणः ॥ १०८ ॥
संबुद्धाविति वर्त्तते । ह्रस्वान्तस्याङ्गस्य गुणो भवति संबुद्धौ परतः । हे
अग्ने । हे वायो । हे पटो । हे कुमारि, हे ब्रह्मबन्धु, इत्येवमादीनां ह्रस्व-
विधानसामर्थ्याद्गुणो न भवति । यदि गुण इष्टः स्यात् । अम्बार्थानां ह्रस्व
इत्युक्त्वा नदीह्रस्वयोर्गुण इत्येवं ब्रूयात् ॥
जसि च ॥ १०९ ॥
जसि परतो ह्रस्वान्तस्याङ्गस्य गुणो भवति । अग्नयः । वायवः । पटवः ।
धेनवः । बुद्धयः ॥ जसादिक्षु छन्दसि वावचनं प्राक् णौ चड्युपधाया ह्रस्व
इत्येतस्मात् ॥ * ॥ इतः प्रकरणात् । प्रभृति छन्दसि वेति वक्तव्यम् । किं प्रयो-
जनम् । आम्बे दर्वि शतक्रत्वः पश्वे भृत्यः किकिदीव्या । आम्बे । आम्ब । पूर्णो
दर्वि । पूर्णोदर्वी । अधा शतक्रत्वः । शतक्रतवः । पश्वे भृत्यः । पशवे भृत्यः ।
किकिदीव्या । किकिदीविना ॥
ऋतो ङिसर्वनामस्थानयोः ॥ ११० ॥
गुण इति वर्त्तते । ऋकारान्तस्याङ्गस्य ङौ परतः सर्वनामस्थाने च गुणो
भवति । ङौ । मातरि । पितरि । भ्रातरि । कर्त्तरि । सर्वनामस्थाने । कर्त्तारौ ।
कर्त्तारः । मातरौ । पितरौ । भ्रातरौ * ॥
घेर्डिति ॥ १११ ॥

• तपरकरणं मुखसुखार्थम् । इति पुस्तकान्तरे ऽधिकम् ।

॥ काशिका ॥ ७ ॥ ३ ॥ ७१९
घ्यन्तस्याङ्गस्य ङिति प्रत्यये परतो गुणो भवति । अग्नये । वायवे ।
अग्नेरागच्छति । वायोरागच्छति । अग्नेः स्वम् । वायोः स्वम् । घेरिति किम् ।
सख्ये । पत्ये । ङितीति किम् । अग्निभ्याम् । सुपीत्येव । पट्वी । कुरुतः ॥
आण् नद्याः ॥ ११२ ॥
नद्यन्तादङ्गादुत्तरस्य ङितः प्रत्ययस्याडागमो भवति । कुमार्यै । ब्रह्म-
बन्ध्वै । कुमार्याः । ब्रह्मबन्ध्वाः ॥
याडापः ॥ ११३ ॥
आबन्तादङ्गादुत्तरस्य ङितः प्रत्ययस्य याडागमो भवति । खट्वायै ।
बहुराजायै । कारीषगन्धायै । खट्वायाः । कारीषगन्धायाः । बहुराजायाः ।
अतिखट्वायेत्यत्राकृते दीर्धे ङ्याब्ग्रहणे ऽदीर्घे इति वचनाद्याडागमो न
भवति । कृते तु लाक्षणिकत्वात् ॥
सर्वनाम्नः स्याड्ढ्रस्वश्च ॥ ११४ ॥
सर्वनाम्न आबन्तादङ्गादुत्तरस्य ङितः प्रत्ययस्य स्याडागमो ह्रस्वश्च
भवति । सर्वस्यै । विश्वस्यै । यस्यै । तस्यै । कस्यै । सर्वस्याः । विश्वस्याः ।
यस्याः । तस्याः । कस्याः । अन्यस्यै । अन्यस्याः । आप् इत्येव । भवति । भवते ॥
विभाषा द्वितीयातृतीयाभ्याम् ॥ ११५ ॥
द्वितीया तृतीया इत्येताभ्यामुत्तरस्य ङितः प्रत्ययस्य विभाषा स्याडा-
गमो भवति । द्वितीयातृतीययोश्च ह्रस्वो भवति । द्वितीयस्यै । द्वितीयायै ।
तृतीयस्यै । तृतीयायै ॥
ङेराम्नद्याम्नीभ्यः ॥ ११६ ॥
नद्यन्तादाबन्तान्नीत्येतस्माच्चोत्तरस्य ङेरामित्ययमादेशो भवति ।
कुमार्याम् । गौर्याम् । ब्रह्मबन्ध्वाम् । धीबन्ध्वाम् । आपः । खट्वायाम् । बहु-
राजायाम् । कारीषगन्धायाम् । नी । राजन्याम् । सेनान्याम् * ॥
इदुद्भ्याम् ॥ ११७ ॥
इकारोकाराभ्यां नदीसंज्ञकाभ्यामुत्तरस्य ङेरामादेशो भवति । कृत्याम् ।
धेन्वाम् ॥
औत् ॥ ११८ ॥
इदुद्भ्यामुत्तरस्य ङेरौकारादेशो भवति । यन्न नदीसंज्ञं नापि घिसंज्ञमि-
कारान्तं तदिहोदाहरणम् । सख्यौ । पत्यौ ॥

• ग्रामण्यामिति पुस्तकान्तरे ऽधिकम् ।

ः"?
No, 1.3.something? Or 7.4.something?
Let's read the characters in line 17-18:
ओण्योश्चेङि-
त्करणं ज्ञापकं नित्यमपि द्विर्वचनमुपधाह्रस्वत्वेन बाध्यतइति ।
Wait: ओण्योश्चेङित्करणं?
Wait, root ओण्: "ओण्योश्चेङित्करणं" -> wait, "ओण्योः" + "च" + "इङित्करणं" or "एङित्करणं"?
Wait, look at line 17:
ओण्योश्चेङ्कि-?
Wait: ओ ण्यो श्चे ङि with virama? No, ङि with त् = ङित्करणं!
"ओण्योश्चेङित्करणं ज्ञापकं..."
Wait, sūtra 7.4.24? No, "ओण आपने"?
No, "ओण्योः" - root ओण् (oṇ). "ओण्योश्चेङित्करणं ज्ञापकं नित्यमपि द्विर्वचनमुपधाह्रस्वत्वेन बाध्यत इति।"
Yes, ङित्करणम् (ṅit-karaṇam)!

Line 18:
`त्करणं

॥ काशिका ॥ ७ ॥ ४ ॥ ७२१
राजानमतिक्रान्तवान् । अत्यरराजत् । लोमान्यनुमृष्टवान् । अन्वलुलोमत् ।
आवेव यत्र केवलो लुप्यते तत्र स्थानिवद्भावादपि सिद्धम् । हलश्चोरादेशे तु न
सिध्यतीति तदर्थमेतद्वचनम् । अशशासत् । ऋदिताम् । बाधृ । अबबाधत् ।
याच् । अययाचत् । ढौकृ । अडुढौकत् ॥
भ्राजभासभाषदीपजीवमीलपीडामन्यतरस्याम् ॥ ३ ॥
भ्राज भास भाष दीप जीव मील पीड इत्येतेषामङ्गानां णौ चङ्युपधाया
ह्रस्वो भवत्यन्यतरस्याम् । भ्राज । अबिभ्राजत् । अबभ्राजत् । भास । अबभासत् ।
अबीभसत् । भाष । अबभाषत् । अबीभषत् । दीप । अदिदीपत् । अदीदिपत् ।
जीव । अजीजिवत् । अजिजीवत् । मील । अमिमीलत् । अमीमिलत् । पीड ।
अपिपीडत् । अपापिडत् । भ्राजभासोष्टेदिष्टकरणमपाणिनीयम् ॥ काश्यादीनां
वेति वक्तव्यम् ॥ * ॥ अचकाणत् । अचीकणत् । अववाणत् । अवीवणत् ॥
लोपः पिबतेरीच्चाभ्यासस्य ॥ ४ ॥
पिबतेरङ्गस्य णौ चङ्युपधाया लोपो भवति अभ्यासस्येकारादेशो भवति ।
अपीप्यत् । अपीप्यताम् । अपीप्यन् । उपधालोपे कृते ओः पुयण्वचनं ज्ञापकं
णौ स्थानिवद्भावस्येति स्थानिवद्भावाद् द्विर्वचनम् ॥
तिष्ठतेरित् ॥ ५ ॥
तिष्ठतेरङ्गस्य णौ चङ्युपधाया इकारादेशो भवति । अतिष्ठिपत् ।
अतिष्ठिपताम् । अतिष्ठिपन् ॥
जिघ्रतेर्वा ॥ ६ ॥
जिघ्रतेरङ्गस्य णौ चङ्युपधाया इकारादेशो वा भवति । अजिघ्रिपत् ।
अजिघ्रिपताम् । अजिघ्रिपन् । अजिघ्रपत् । अजिघ्रपताम् । अजिघ्रपन् ॥
उऋत् ॥ ७ ॥
णौ चङ्युपधाया ऋवर्णस्य स्थाने वा ऋकारादेशो भवति । इरराराम-
पवादः । दृ । अचिकीर्त्तत् । अचिकृतत् । वृ । अववर्त्तत् । अविवृतत् ।
मार् । अममार्ज्जत् । अमीमृजत् । वचनसामर्थ्यादन्तरङ्गा अपि इररारो
बाध्यन्ते । तपरकरणं दीर्घेपि स्थानिनि ह्रस्व एव यथा स्यात् । अचिकृतदिति ।
न चायं भाव्यमानः किं तु आदेशान्तरनिवृत्त्यर्थे स्वरूपमेवैतदभ्यनुज्ञायते ॥
नित्यं छन्दसि ॥ ८ ॥
छन्दसि विषये णौ चङ्युपधाया ऋवर्णस्य स्थाने ऋकारादेशो भवति
नित्यम् । अवीवृधत्पुरोडाशेन । अवीवृधताम् । अवीवृधन् ॥
४६

is not संयोगादि, so इट् does NOT happen!
Wait, then what is the text?
"संयोगादेरिति इट्" + what?
Look at the letters in line 16:
"संयोगादेरिति इडामो न भवति ॥" or "इड् न भवति"?
Wait, look at: "इ डा मो"?
Wait: "इ डा ग मो"!!
इ [i] + डा [ḍā] + ग [ga] + मो [mo]!
"इडागमो न भवति ॥" (इडागमः = इट्-आगमः)!
Look at the letters:
इ [i]
डा [ḍā]
ग [ga] (small 'ग' between डा and मो!)
मो [mo]
YES! "इडागमो न भवति ॥"!
It is "इडागमो न भवति ॥"! That is so clear and makes 100% grammatical sense!

Line 17:
ऋच्छत्यॄताम् ॥ ११ ॥

Line 18:
ऋच्छतेरङ्गस्य ऋदत्येतस्य ऋकारान्तानां च लिटि परतो गुणो भवति ।
Wait, look at "ऋदत्येतस्य" again:
Is it "ॠदित्येतस्य"?
Wait, the letter is:
ॠ (long ॠ)
then 'द' (da)
then 'त्ये' or 'तस्य'?

॥ काशिका ॥ ७ ॥ ४ ॥ ७२३
के प्रत्यये परतो ऽणो ह्रस्वो भवति । अका । कुमारिका । किशोरिका ।
अण इति किम् । गोका । नौका । राका धाकेत्यत्र उणादयो बहुलमिति
ह्रस्वो न भवति । न कपीतिप्रतिषेधसामर्थ्यात्केनोपि सानुबन्धकस्य ग्रहण-
मिह भवति ॥
न कपि ॥ १४ ॥
कपि प्रत्यये परतो ऽणो ह्रस्वो न भवति । बहुकुमारीकः । बहुव-
धूकः । बहुलक्ष्मीकः । गोस्त्रियोरुपसर्जनस्येत्ययमपि ह्रस्वः कपि न भवति ।
समासान्ते ह्युत्तरपदे कपि कृते पश्चात्समासेन भवितव्यमिति स्त्रीप्रत्ययान्त-
समासप्रातिपदिकं न भवति ॥
आपोऽन्यतरस्याम् ॥ १५ ॥
आबन्तस्याङ्गस्य कपि ह्रस्वो न भवत्यन्यतरस्याम् । बहुखट्वाकः ।
बहुखट्वकः । बहुमालकः । बहुमालाकः ॥
ऋदृशो

सार्वधातुकयोर्दीर्घः" - it doesn't double there.
Wait, let's look at "पित्र्यम्" vs "पित्रियम्" vs "पित्रीयम्":
Wait, why does L24 say "पितुरागतं पित्र्यम्"?
Wait! Let's search the grammar rule:
Is there a vārtika or something?
Wait! In Ashtadhyayi:
"ऋत इद्धातोः" (7.1.100)
"रीङ् ऋतः" (7.4.27)
Wait! Under 7.4.27:
Does Kashika say:
"क्ङितीत्येतन्निवृत्तम्, तेनेहापि भवति — पितुरागतं पित्र्यम्"?
Wait, why would "पितुरागतं पित्र्यम्" be an example of रीङ्?
Wait, if it were an example of रीङ्, पितृ + यत् would become *पित्रीयम्!
Wait, could it be: "तेनेह न भवति"? No, "तेनेहापि भवति"!
Wait, DOES Kashika have this?
Wait! What if it says "पित्र्यम्" in some editions?
Wait, let's search Google mentally for:
"क्ङितीत्येतन्निवृत्तं" "पितुरागतं"
Wait! Could it be: "पितुर्यत्" (4.2.100) -> प

॥ काशिका ॥ ७ ॥ ४ ॥ ७२५
ऋतो यकि लिङि इति वर्त्तते । शबित्यत्रासंभवात्नानुवर्त्तते । गुणो भव-
त्यर्त्तेः संयोगादीनामृकारान्तानां यकि परतो लिङि च यकारादावसार्वधा-
तुके । अर्यते । अर्यात् । स्मर्यते । स्मर्यात् । इह संस्क्रियते, संस्क्रियादिति
सुटो बहिरङ्गलक्षणस्यासिद्धत्वादभक्तत्वाद्वा संयोगादित्वमङ्गस्य नास्तीति गुणो
न प्रवर्त्तते । यीत्येव । स्तृषीष्ट । धृषीष्ट । असार्वधातुकइत्येव । इयृयात् ॥
यङि च ॥ ३० ॥
यङि च परतो ऋर्त्तेः संयोगादेश्च ऋतो गुणो भवति । अरार्यते । सास्म-
र्यते । दाध्र्यते । सास्मर्यते । ऋत्तेरट्यर्त्त्यृर्णोतीनामुपसंख्यानमिति यङ् ॥ न
न्द्राः संयोगादय इति द्विवचनप्रतिषेधो यकारपरस्य नेष्यते ॥ हन्तेर्हिंसायां