काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

तस्य योऽवरोऽर्धमासः, योऽयं त्रिंशदहोरात्र आगामी तस्य योऽवरः पञ्चदशरात्रस्तत्र
युक्ता अध्येतास्महे । तत्र सक्तून्पातास्मः । सर्वथा ऽहोरात्रस्पर्शे प्रतिषेधः ॥
परस्मिन्विभाषा ॥ १३८ ॥
भविष्यति मर्यादावचने कालविभागे चानहोरात्राणामिति सर्वमनुव-
र्तते । कालमर्यादाविभागे सति भविष्यति काले परस्मिन्प्रविभागे विभाषा
ऽनद्यतनवत्प्रत्ययविधिर्न भवति न चेदहोरात्रसम्बन्धी प्रविभागः । अवरस्मि-
न्वर्जे पूर्वमनुवर्तते । अवरस्मिन्पूर्वेण प्रतिषेध उक्तः संप्रति परस्मिन्प्राप्त एव
विकल्प उच्यते । योऽयं संवत्सर आगामी तस्य यत्परमाग्रहायण्यास्तत्र युक्ता
अध्येष्यामहे, अध्येतास्महे । तत्र सक्तून् पास्यामः । तत्र सक्तून्पातास्मः । अन-
होरात्राणामित्येव । योऽयं त्रिंशद्रात्र आगामी तस्य यः परः पञ्चदशरात्रस्तत्र
युक्ता अध्येतास्महे । तत्र सक्तून् पातास्मः । भविष्यतीत्येव । योऽयं संवत्सरो-
तीतस्तस्य यत्परमाग्रहायण्यास्तत्र युक्ता अध्यैमहि । तत्रौदनमभुञ्ज्महि ।
मर्यादावचनइत्येव । योऽयं संवत्सरो निरवधिकः काल आगामी तस्य यत्परमा-
ग्रहायण्यास्तत्र युक्ता ध्येतास्महे । तत्र सक्तून्पातास्मः । कालविभागइत्येव ।
योऽयमध्वा गन्तव्य आपाटलिपुत्रात् तस्य यत्परं कौशाम्ब्यास्तत्र युक्ता अध्येता-
स्महे । ओदनं भोक्तास्महे । इति सर्वत्रानद्यतनवत्प्रत्यया उदाहार्याः ॥
लिङ्निमित्ते ऌङ् क्रियातिपत्तौ ॥ १३९ ॥
भविष्यतीत्यनुवर्तते । हेतुहेतुमतोर्लिङित्येवमादिकं लिङ्गो निमित्तं, तत्र
लिङ्निमित्ते भविष्यति काले ऌङ् प्रत्ययो भवति क्रियातिपत्तौ सत्याम् । कुत-
श्चिद्वैगुण्यादनभिनिर्वृत्तिः क्रियायाः क्रियातिपत्तिः । दक्षिणेन चेदायास्यन्न
शकटं पर्यभविष्यत् । यदि कमलक*माहास्यन्न शकटं पर्यभविष्यत् । अभो-
क्ष्यत भवान्घृतेन यदि मत्त्समीपमागमिष्यत् । भविष्यत्कालविषयमेतद्वचनम् ।
भविष्यदपर्य्याभवनं च हेतुमत् तत्र हेतुभूतं च कमलकाह्वानम् । लिङ्गिल्लिङ्गे
बुद्ध्या तदतिपत्तिं च प्रमाणात्तरादवगम्य वक्ता वाक्यं प्रयुङ्क्ते । यदि कमल-
कमाहास्यन्न शकटं पर्य्यभविष्यदिति, हेतुहेतुमतोराह्रानापर्य्याभवनयोर्भविष्य-
त्कालविषययोरतिपत्तिरिति वाक्यादवगम्यते ॥
भूते च ॥ १४० ॥
लिङ्निमित्ते ऌङ्क्रियातिपत्ताविति सर्वमनुवर्तते । पूर्वेण भविष्यति विहितः
संप्रति भूते विधीयते । भूते च काले लिङ्निमित्ते क्रियातिपत्तौ सत्यां ऌङ् प्रत्ययो
भवति । उताप्योरित्यारभ्य लिङ्निमित्तेषु विधानमेतत् । प्राक्, ततो विकल्पं
वक्ष्यति । दृष्टो मया भवत्पुत्रो ऽवार्थी चङ्क्रम्यमाणः । अपरश्च द्विजो ब्राह्मणार्थी,

• कमलकः कश्चित्पुरुष इति पदमञ्जरी ।

यदि स तेन दृष्टो ऽभविष्यत् । तदा ऽभोक्ष्यत न तु भुक्तवान् । अन्येन
पथा स गतः ॥
वोताप्योः ॥ १४१ ॥
भूते लिङ्निमित्ते लङ् क्रियातिपत्ताविति सर्वमनुवर्तते । वा वा उताप्योः
वोताप्योः । मर्यादायामयमङ् नाभिविधौ । उताप्योः समर्थयोर्लिङिति वक्ष्यति
प्रागेतस्मात् सूत्रावधेर्यदित ऊर्ध्वमनुक्रमिष्यामः, तत्र भूते लिङ्निमित्ते क्रियाति-
पत्तौ लृङ् वा भवतीत्येतदधिकृतं वेदितव्यम् । वक्ष्यति विभाषा कथमि लिङ् च ।
कथं नाम तत्र भवान्वृषलमयाजयिष्यत् । यथाप्राप्तं च, याजयेत् ॥
गर्हायां लडपिजात्वोः ॥ १४२ ॥
गर्हा कुत्सेत्यनर्थान्तरम् । गर्हायां गम्यमानायामपिजात्वोरुपपदयो-
र्धातोर्लट् प्रत्ययो भवति । वर्तमाने लडुक्तः कालसामान्ये न प्राप्नोतीति विधी-
यते । कालविशेषविहितांश्चापि प्रत्ययानयं परत्वाद् अस्मिन्विषये बाधते ।
अपि तत्र भवान्वृषलं याजयति, जातु तत्र भवान्वृषलं याजयति । गर्हामहे ।
अहो अन्याय्यमेतत् । लिङ्निमित्ताभावादिह क्रियातिपत्तौ लृङ् न भवति ॥
विभाषा कथमि लिङ् च ॥ १४३ ॥
गर्हायामिति वर्तते । कथंशब्दउपपदे गर्हायां गम्यमानायां धातोर्लिङ्
प्रत्ययो भवति । चकाराल्लट् च । विभाषाग्रहणं यथास्वं कालविषये विहिता-
नामबाधनार्थम् । कथं नाम तत्र भवान्वृषलं याजयेत् । कथं नाम तत्र भवा-
न्वृषलं याजयति, कथं नाम तत्र भवान्वृषलं याजयिष्यति । कथं नाम तत्र
भवान्वृषलं याजयिता । कथं नाम तत्र भवान्वृषलं याजयेत् । कथं नाम तत्र
भवान्वृषलमयाजयत् । कथं नाम तत्र भवान्वृषलं याजयांचकार । यत्र लिङ्गि-
मित्तमस्तीति भूतविवक्षायां क्रियातिपत्तौ वा लृङ् । भविष्यद्विवक्षायां सर्वत्र
नित्येनैव लृङा भवितव्यम् ॥
किंवृत्ते लिङ्लुटौ ॥ १४४ ॥
गर्हायामित्येव । विभाषा न स्वर्यते । किंवृत्तउपपदे गर्हायां गम्यमा-
नायां धातोर्लिङ्लुटौ प्रत्ययौ भवतः । सर्वलकाराणामपवादः । लिङ्ग्रहणं
लटो ऽपरिहारार्थम् । को नाम वृषलो यं तत्र भवान् याजयेत् । यं तत्र भवा-
न्वृषलं याजयिष्यति । कतरो नाम कतमो नाम यं तत्र भवान्वृषलं याजयेत् ।
याजयिष्यति । भूते क्रियातिपत्तौ वा लृङ् । भविष्यति तु नित्यम् । को नाम
वृषलो यं तत्र भवानयाजयिष्यत् ॥
अनवक्लृप्त्यमर्षयोःकिंवृत्तेऽपि ॥ १४५ ॥
१५

२२६ ॥ काशिका ॥ ३ ॥ ३ ॥
गर्हायामिति निवृत्तम्। अनवकॢप्ति, रसंभावना। अमर्षो, ऽक्षमा। किं
ऽकिंवृत्ते चोपपदे ऽनवकॢप्त्यमर्षयोर्द्धातोर्लिङ्लटौ प्रत्ययौ भवतः। सर्वलकारा-
णामपवादः। बहुचः पूर्वनिपातो लक्षणव्यभिचारचिह्नम्। तेन यथासंख्यं
भवति। अनवकॢप्तौ तावत्। नावकल्पयामि। न संभावयामि। न श्रद्दधे, तत्र
भवान्नाम वृषलं याजयेत्। तत्र भवान्नाम वृषलं याजयिष्यति। को नाम वृषलो,
यं तत्र भवान् वृषलं याजयेत्। को नाम तत्र भवान्वृषलं याजयिष्यति।
अमर्षे। न मर्षयामि तत्र भवान्वृषलं याजयेत्, याजयिष्यति। को नाम वृषलो
यं तत्र भवान्याजयेत्, याजयिष्यति। भूतविवक्षायां तु क्रियातिपत्तौ वा लृङ्
भवति। भविष्यति नित्यम्। नावकल्पयामि तत्र भवान्नाम वृषलमयाजयिष्यत्।
किंकिलास्त्यर्थेषु लृट् ॥ १४६ ॥
अनवकॢप्त्यमर्षयोरिति वर्तते। किंकिलशब्दः समुदाय उपपदम्। अस्त्यर्था
अस्तिभवतिविद्यतयः। किंकिलास्त्यर्थेषूपपदेषु अनवकॢप्त्यमर्षयोर्द्धातोर्लृट्प्रत्ययो
भवति। लिङोपवादः। किंकिल नाम तत्र भवान्वृषलं याजयिष्यति।
नाम तत्र भवान्वृषलं याजयिष्यति। भवति नाम तत्र भवान्वृषलं याजयिष्य-
ति। विद्यते नाम तत्र भवान्वृषलं याजयिष्यति। न श्रद्दधे। न मर्षयामि
लिङ्निमित्तमिह नास्ति तेन लृङ् भवति ॥
जातुयदोर्लिङ् ॥ १४७ ॥
अनवकॢप्त्यमर्षयोरित्येव। जातु यदित्येतयोरुपपदयोरनवकॢप्त्यमर्षयोर्ग-
म्यमानयोर्द्धातोर्लिङ् प्रत्ययो भवति। लटो ऽपवादः। जातु तत्र भवान्वृषलं
याजयेत्। यन्नाम तत्र भवान्वृषलं याजयेत्। न श्रद्दधे, न मर्षयामि ॥
यदोर्लिङ्विधाने यदायत्वोरुपसंख्यानम् ॥ * ॥ यदा भवद्विधः क्षत्रियं
येत्। यदि भवद्विधः क्षत्रियं याजयेत्। न श्रद्दधे, न मर्षयामि। क्रियातिपत्तौ
भूते वा लृङ्, भविष्यति नित्यम् ॥
यच्चयत्रयोः ॥ १४८ ॥
अनवकॢप्त्यमर्षयोरित्येव। यच्च यत्र इत्येतयोरुपपदयोरनवकॢप्त्यमर्षयोर्ग-
म्यमानयोर्द्धातोर्लिङ् प्रत्ययो भवति। लटोपवादः। योगविभाग उत्तरार्थः,
यथासंख्यं नेष्यते। यच्च तत्र भवान् वृषलं याजयेत्। यत्र तत्र भवान् वृषलं
याजयेत्। क्रियातिपत्तौ यथायथं लृङ् भवति ॥
गर्हायां च ॥ १४९ ॥
अनवकॢप्त्यमर्षयोरिति निवृत्तम्। गर्हा निन्दा कुत्सेत्यनर्थान्तरम्। यच्च
यत्र इत्येतयोरुपपदयोर्द्धातोर्लिङ् प्रत्ययो भवति गर्हायां गम्यमानायाम्।

लकाराणामपवादः । यच्च तत्र भवान् वृषलं याजयेत् । यत्र तत्र भवान् वृष-
लं याजयेद् अहो वृद्धः सन् ब्राह्मणः, गर्हामहे । अहो चान्याय्यमेतत् । क्रिया-
तिपत्तौ यथायथं लृङ् भवति ॥
चित्रीकरणे च ॥ १५० ॥
यच्चयत्रोरित्येव । चित्रीकरणमाश्चर्यमद्भुतं विस्मयनीयम् । यच्चयत्र-
योरुपपदयोश्चित्रीकरणे गम्यमाने धातोर्लिङ् प्रत्ययो भवति । सर्वलकाराणा-
मपवादः । यच्च तत्र भवान्वृषलं याजयेत् । यत्र तत्र भवान्वृषलं याजयेत् ।
आश्चर्यमेतत् । क्रियातिपत्तौ यथायथं लृङ् भवति ॥
शेषे लृड्यदौ ॥ १५१ ॥
यच्चयत्राभ्यामन्यत्र चित्रीकरणं शेषः । शेषे उपपदे चित्रीकरणे गम्य-
माने धातोर्लृट् प्रत्ययो भवति । यदिश्शब्दश्चेन्न प्रयुज्यते । सर्वलकाराणामप-
वादः । आश्चर्यं चित्रमद्भुतम् । अन्धो नाम पर्वतमारोक्ष्यति । बधिरो नाम व्याक-
रणमध्येष्यते । अयदाविति किम् । आश्चर्यं यदि स भुञ्जीत । यदि सो ऽधी-
यीत । लिङ्निमित्ताभावादिह लट् भवति ॥
उताप्योः समर्थयोर्लिङ् ॥ १५२ ॥
उत अपि इत्येतयोः समर्थयोर्धातोर्लि

ादः । अपि पर्वतं शिरसा भिन्द्यात् । अपि

Line 7:
द्रोणपाकं भुञ्जीत । अलमिति किम् । विदेशस्थायी देवदत्तः प्रायेण गमिष्यति

Line 8:
ग्रामम् । सिद्धाप्रयोगइति किम् । अलं देवदत्तो हस्तिनं हनिष्यति । क्रिया-

Line 9:
तिपत्तौ भूते च भविष्यति नित्यं लृङ् भवति ॥

Line 10 (Sutra):
विभाषा धातौ संभावनवचने ऽयदि ॥ १५५ ॥

Line 11:
संभावनेऽलमिति चेत् सिद्धाप्रयोगइति सर्वमनुवर्त्तते । संभावनमुच्यते

Line 12:
स संभावनवचनः । संभावनवचने धातौवुपपदे यच्छब्दवर्जिते धातोर्विभाषा
Wait, "धातौवुपपदे" or "धातौवुपपदे"?
Look at line 12: धातौवुपपदे - yes, there's an 'ौ' and then 'वु' or 'व'?
Wait, धा तौ वु प प दे -> धातौवुपपदे! (sandhi of धातौ + उपपदे -> धातौवुपपदे).

Line 13:
लिङ् भवति । पूर्वेण नित्य

॥ काशिका ॥ ३ ॥ ३ ॥ २२६
लिङ् च ॥ १५९ ॥
इच्छार्थेषु समानकर्तृकेषु धातुषूपपदेषु धातोर्लिङ् प्रत्ययो भवति ।
भुञ्जीयेतीच्छति । अधीयीयेतीच्छति । क्रियातिपत्तौ लृङ् भवति * ॥
इच्छार्थेभ्यो विभाषा वर्तमाने ॥ १६० ॥
इच्छार्थेभ्यो धातुभ्यो वर्तमाने काले विभाषा लिङ् प्रत्ययो भवति ।
लटि प्राप्ते वचनम् । इच्छति । इच्छेत् । वष्टि । उश्यात् । कामयते । कामयेत ॥
विधिनिमन्त्रणामन्त्रणाधीष्टसंप्रश्नप्रार्थनेषु लिङ् ॥१६१ ॥
विधिः प्रेरणम् । निमन्त्रणं नियोगकरणम् । आमन्त्रणं कामचारकरणम् ।
अधीष्टः सत्कारपूर्वको व्यापारः । संप्रश्नः संप्रधारणम् । प्रार्थनं याञ्चा । विध्या-
द्यर्थेषु धातोर्लिङ् प्रत्ययो भवति । सर्वलकाराणामपवादः । विध्यादयश्च
प्रत्ययार्थविशेषणम् । विध्यादिविशिष्टेषु कर्त्रादिषु लिङ् प्रत्ययो भवति । विध

२३० ॥ काशिका ॥ ३ ॥ ३ ॥
र्धिनावश्यं भवतीति। विधिप्रैषयोः को विशेषः। केचिदाहुः। अज्ञातज्ञापनं
विधिः। प्रैषणं प्रैष इति ॥
लिङ् चोर्ध्वमौहूर्तिके ॥ १६४ ॥
प्रैषादयो वर्तन्ते। प्रैषादिषु गम्यमानेषु ऊर्ध्वमौहूर्त्तिकेऽर्थे वर्तमानाद्धा-
तोर्लिङ् प्रत्ययो भवति। चकाराद्यथाप्राप्तं च। ऊर्ध्वं मुहूर्त्तादुपरिमुहूर्त्तस्य
भवता खलु कटः कर्त्तव्यः। करणीयः। कार्यः। भवान्खलु कटं कुर्यात्। भवा-
न्खलु करोतु। भवानिह प्रेषितः। भवानतिसृष्टः। भवान्प्राप्तकालः॥
स्मे लोट् ॥ १६५ ॥
प्रैषादिषूर्ध्वमौहूर्तिके इति वर्तते। स्मशब्दउपपदे प्रैषादिषु गम्यमानेष्वू-
र्ध्वमौहूर्त्तिकेऽर्थे वर्तमानाद्धातोर्लोट् प्रत्ययो भवति। लिङ्कृत्यानामपवादः
ऊर्ध्वं मुहूर्ताद्भवान्कटं करोतु स्म। ग्रामं गच्छतु स्म। माणवकमध्यापयतु स्म
अधीष्टे च ॥ १६६ ॥
स्मलोटौ वर्तते। अधीष्टं व्याख्यातम्। स्मशब्दउपपदे ऽधीष्टे गम्यमाने
धातोर्लोट् प्रत्ययो भवति। लिङोपवादः। अङ्ग स्म राजन्माणवकमध्यापय
अङ्ग स्म राजन्नग्निहोत्रं जुहुधि ॥
कालसमयवेलासु तुमुन् ॥ १६७ ॥
कालादिषूपपदेषु धातोस्तुमुन्प्रत्ययो भवति। कालो भोक्तुम्। वेला
भोक्तुम्। इह कस्मान्न भवति। कालः पचति भूतानीति। प्रैषादिग्रहण-
मिहाभिसंबध्यते। इह कस्मान्न भवति। कालो भोजनस्य। वासरूपेण
ल्युडपि भवति। उक्तमिदं स्त्र्यधिकारात्परत्र वासरूपविधिरनित्य इति ॥
लिङ् यदि ॥ १६८ ॥
कालादयोनुवर्तन्ते। यच्छब्दे उपपदे कालादिषु धातोर्लिङ् प्रत्ययो
भवति। तुमुनोपवादः। कालो यद्भुञ्जीत भवान्। समयो यद्भुञ्जीत भवान्।
वेला यद्भुञ्जीत भवान् ॥
अर्हे कृत्यतृचश्च ॥ १६९ ॥
अर्हतीत्यर्हः। तद्योग्यः। अर्हे कर्तरि वाच्ये गम्यमाने वा धातोः कृत्य-
तृचः प्रत्यया भवन्ति। चकारालिङ् च। भवता खलु कन्या वोढव्या। वाह्या।
वहनीया। भवान् खलु कन्याया वोढा। भवान् खलु कन्यां वहेत्। भवाने-
तदर्हतीति। अथ कस्मादर्हे कृत्यतृचो विधीयन्ते। यावता सामान्येन विहि-
तत्वादर्हेपि भविष्यन्ति। योयमिह लिग्विधायते, तेन बाधा मा भूदिति।
वासरूपविधिश्चानित्यः॥

॥ काशिका ॥ ३ ॥ ३ ॥ २३१
आवश्यकाधमर्ण्ययोर्णिनिः ॥ १७० ॥
अवश्यं भाव आवश्यकम् । उपाधिर्यं नोपपदम् । अवश्यंभावविशिष्टे
आधमर्ण्यविशिष्टे च कर्तरि वाच्ये धातोर्णिनिः प्रत्ययो भवति । अवश्यंकारी ।
मयूरव्यंसकादित्वात्समासः । आधमर्ण्ये खल्वपि । शतंदायी । सहस्रदायी ।
निष्कंदायी ॥
कृत्याश्च ॥ १७१ ॥
आवश्यकाधमर्ण्ययोरिति वर्तते । कृत्यसंज्ञकाश्च प्रत्यया आवश्यका-
धमर्ण्ययोरुपाधिभूतयोर्धातोर्भवन्ति । भवता खलु अवश्यं कटः कर्तव्यः ।
अवश्यं करणीयः । अवश्यं कार्यः । अवश्यं कृत्यः । आधमर्ण्ये । भवता शतं
दातव्यम् । सहस्रं देयम् । किमर्थमिदम् । यावता सामान्येन विहिता अस्मि-
न्नपि विषये भविष्यन्ति । विशेषविहितेन णिनिना बाध्येरन् । कर्तरि णिनिः ।
भावकर्मणोः कृत्याः । तत्र कुतो बाधप्रसङ्गः । तत्र के चिदाहुः । भव्यगेया-
दयः कर्तृवाचिनः कृत्यास्तद्भोदाहरणमिति ॥
शकि लिङ् च ॥ १७२ ॥
शक्नोति प्रकृत्यर्थविशेषणम् । शक्त्यर्थोपाधिके धात्वर्थे लिङ् प्रत्ययो
भवति । चकारात्कृत्याश्च । भवता खलु भारो वोढव्यः । वहनीयः । वाह्यः ।
भवान् खलु भारं वहेत् । भवानिह शक्तः । सामान्यविहितानां पुनर्वचनं लिङा
बाधा मा भूदिति ॥
आशिषि लिङ्लोटौ ॥ १७३ ॥
आशंसनमाशीः । अप्राप्तस्येष्टस्यार्थस्य प्राप्तुमिच्छा । प्रकृत्यर्थविशेषणं
चैतत् । आशीर्विशिष्टे वर्तमानाद्धातोर्लिङ्लोटौ प्रत्ययौ भवतः । चिरं जीया-
द्भवान् । चिरं जीवतु भवान् । आशिषीति किम् । चिरं जीवति देवदत्तः ॥
क्तिच्क्तौ च संज्ञायाम् ॥ १७४ ॥
आशिषीत्येव । आशिषि विषये धातोः क्तिच्क्तौ प्रत्ययौ भवतः समु-
दायेन चेत्संज्ञा गम्यते । तनुतात् तन्तिः । सनुतात् सातिः । भवतात् भूतिः ।
मनुतात् मन्तिः । क्तः खल्वपि । देवा एनं देयासुर्देवदत्तः । सामान्येन विहितः
क्तः पुनरुच्यते क्तिचा बाधा मा भूदिति । चकारो विशेषणार्थः न क्तिचि दीर्घश्चेति ॥
माङि लुङ् ॥ १७५ ॥
माङ्युपपदे धातोर्लुङ् प्रत्ययो भवति । सर्वलकाराणामपवादः । मा
कार्षीत् । मा हार्षीत् । कथं मा भवतु तस्य पापं मा भविष्यतीति । असाधु-
रेवायम् । के चिदाहुः । नहिवत्परो माशब्दो विद्यते तस्यायं प्रयोगः ॥

२३२ ॥ काशिका ॥ ३ ॥ ४ ॥
स्मोत्तरे लङ् च ॥ १७६ ॥
स्मशब्दोत्तरे माह्युपपदे धातोर्लङ् प्रत्ययो भवति । चकारालुङ् च ।
मा स्म करोत् । मा स्म कार्षीत् । मा स्म हरत् । मा स्म हार्षीत् ॥
इति श्रीजयादित्यविरचितायां काशिकायां वृत्तौ
तृतीयस्याध्यायस्य तृतीयः पादः ॥

॥ अथ तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः पादः ॥
❦
धातुसंबन्धे प्रत्ययाः ॥ १ ॥
धात्वर्थे धातुशब्दः । धात्वर्थानां संबन्धो धातुसंबन्धः । विशेषणवि-
शेष्यभावः । तस्मिन्सति यथाकालोक्ता अपि प्रत्ययाः साधवो भवन्ति ।
अग्निष्टोमयाज्यस्य पुत्रो जनिता । कृतः कटः श्वो भविता । भावि कृत्यमा-
सीत् । अग्निष्टोमयाजीति भूतकालः, जनितेति भविष्यत्कालः, तत्र भूत-
कालो भविष्यत्कालेनाभिसंबध्यमानः साधुर्भवति । विशेषणं गुरुत्वाद्विशेष्य-
कालमनुरुध्यते, तेन विपर्ययो न भवति । प्रत्ययाधिकारे पुनः प्रत्ययग्रहणमज्ञा-
त्वधिकारविहिता अपि प्रत्ययास्तद्धिता धातुसंबन्धे सति कालभेदे साधवो
यथा स्युरिति । गोमानासीत् । गोमान्भविता । गावो विद्यन्तेस्येति वर्तमा-
नविहितो मतुबासीद् भवितेति संबन्धादतीते भविष्यति च साधुर्भवति ॥
क्रियासमभिहारे लोट् लोटो हिस्वौ वा च तद्ध्वमोः ॥ २ ॥
धातुसंबन्धइति वर्तते । पौनःपुन्यं भृशार्थो वा क्रियासमभिहारः ।
प्रकृत्यर्थविशेषणं चैतत् । समभिहारविशिष्टक्रियावचनाद्धातोर्लोट् प्रत्ययो
भवति, सर्वेषु कालेषु, सर्वलकाराणामपवादः । तस्य च लोटो हि स्व इत्ये-
तावादेशौ भवतः, तद्धंभाविनस्तु वा भवतः । योगविभागोत्र कर्तव्यः ।
क्रियासमभिहारे लोट् भवति । ततो लोटो हिस्वौ । लोडित्येव । लोड्धर्मौ
हिस्वौ भवत इत्यर्थः । तेनात्मनेपदपरस्मैपदत्वं भेदेनावतिष्ठते तिङ्त्वं च
भवति । लुनीहिलुनीहीत्येवायं लुनाति । इमौ लुनीतः । इमे लुनन्ति । लुनी-
हिलुनीहीत्येव त्वं लुनासि । युवां लुनीथः । यूयं लुनीथ । अथ वा लुनीतं
लुनीतेत्येव यूयं लुनीथ । लुनीहिलुनीहीत्येवाहं लुनामि । आवां लुनीवः । वयं
लुनीमः । भूते । लुनीहिलुनीहीत्येवायमलावीत् । अलाविष्टाम् । अलाविषुः ।
एवं मध्यमयोत्तमयोश्चोदाहार्यम् । भविष्यति । लुनीहिलुनीहीत्येवायं लविष्यति ।
लविष्यतः । लविष्यन्ति । एवं मध्यमयोत्तमयोश्चोदाहार्यम् । अधीष्वाधीष्वेत्येवा-

॥ काशिका ॥ ३ ॥ ४ ॥ २३३

यमधीते। इमावधीयाते। इमे ऽधीयते। अधीष्वाधीष्वेत्येव त्वमधीषे। युवामधी-
याथे। यूयमधीध्वे। अथ वा अधीध्वमधीध्वमित्येव यूयमधीध्वे। अधीष्वाधीष्वे-
त्येवाहमधीये। आवामधीवहे। वयमधीमहे। एवं सर्वेष्वेव लकारेषूदाहार्यम् ।
क्रियासमभिहाराभिव्यक्तौ द्विवचनमयं लोडपेक्षते क्रियासमभिहारे द्वे भवत इति ।
यङ्प्रत्ययः पुनरस्मिन्नेवार्थे विधीयमानः स्वयमेव शक्तत्वाद्वापेक्षते द्विवचनम् ॥
समुच्चये ऽन्यतरस्याम् ॥ ३ ॥
अनेकक्रियाध्याहारः समुच्चयः । समुच्चीयमानक्रियावचनाद्धातो रन्यत-
रस्यां लोट् प्रत्ययो भवति । तस्य लोटो हिस्वावादेशौ भवतः । तद्धंभाविन-
स्तु वा भवतः । भ्राष्ट्रमट मठमट खदूरमट स्थाल्यपिधानमटेत्येवायमटति ।
इमावटतः। इमे ऽटन्ति। भ्राष्ट्रमट मठमट खदूरमट स्थाल्यपिधानमटेत्येव त्वम-
टसि । युवामटथः । यूयमटथ । अथ वाभ्राष्ट्रमटत मठमटत खदूरमटत स्थाल्यपि-
धानमटतेत्येव यूयमटथ। भ्राष्ट्रमट मठमट खदूरमट स्थाल्यपिधानमटेत्येवाहम-
टामि । आवामटावः । वयमटामः । अथ वा भ्राष्ट्रमटति मठमटति खदूरमटति
स्थाल्यपिधानमटति इत्येवायमटति । इमावटतः । इमे ऽटन्ति । भ्राष्ट्रमटसि
मठमटसि खदूरमटसि स्थाल्यपिधानमटसि इत्येव त्वमटसि । युवामटथः ।
यूयमटथ । भ्राष्ट्रमटामि मठमटामि खदूरमटामि स्थाल्यपिधानमटामीत्येवाहम-
टामि । आवामटावः । वयमटामः । छन्दोधीष्व व्याकरणमधीष्व निरुक्तमधी-
ष्वेत्येवायमधीते । इमावधीयाते । इमे ऽधीयते । छन्दोधीष्व व्याकरणमधीष्व
निरुक्तमधीष्वेत्येव त्वमधीषे । युवामधीयाथे । यूयमधीध्वे । अथ वा छन्दो-
धीध्वं व्याकरणमधीध्वं निरुक्तमधीध्वमित्येव यूयमधीध्वे। छन्दोधीष्व व्याक-
रणमधीष्व निरुक्तमधीष्वेत्येवाहमधीये । आवामधीवहे । वयमधीमहे । अथ
वा व्याकरणमधीते छन्दोधीते निरुक्तमधीते इत्येवायमधीते । इमावधीयाते ।
इमे ऽधीयते । छन्दोधीषे व्याकरणमधीषे निरुक्तमधीषे इत्येव त्वमधीषे । युवा-
मधीयाथे । यूयमधीध्वे । छन्दोधीये व्याकरणमधीये निरुक्तमधीयइत्येवाहम-
धीये । आवामधीवहे । वयमधीमहे ॥
यथाविध्यनुप्रयोगः पूर्वस्मिन् ॥ ४ ॥
पूर्वस्मिन् लोद्विधाने यथाविध्यनुप्रयोगो भवति । यस्माद्धातोर्लोद्विधि-
स्तस्य एव धातुरनुप्रयोक्तव्यः । धातुसम्बन्धे प्रत्ययविधानादनुप्रयोगः सिद्ध एव ।
यथाविध्यर्थं तु वचनम् । तथा चैवोदाहृतम् । लुनीहिलुनीहीत्येवायं लुनातीति।
छिनत्तीति नानुप्रयुज्यते । अधीष्वाधीष्वेत्येवायमधीते । पठतीति नानुप्रयुज्यते ॥
समुच्चये सामान्यवचनस्य ॥ ५ ॥
द्वितीये लोद्विधाने समुच्चये सामान्यवचनस्य धातोरनुप्रयोगः कर्तव्यः ।

२३४ ॥ काशिका ॥ ३ ॥ ४ ॥
ओदनं भुङ्क्त्वा सक्तून्पिब धानाः खादेत्येवायमभ्यवहरति । सर्वविशेषानुप्रयोगनि-
वृत्त्यर्थं वचनम् । लाघवं च लौकिके शब्दव्यवहारे नाद्रियते । आष्ट्रमट मठमट
खदूरमट स्थाल्यपिधानमटेत्येवायमटतीत्यत्रापि कारकभेदात् क्रियाभेदे सति
सामान्यवचनता सम्भवत्येव ॥
छन्दसि लुङ्लङ्लिटः ॥ ६ ॥
धातुसम्बन्धे इत्येव । छन्दसि विषये धातुसम्बन्धे सर्वेषु कालेषु लुङ्लङ्-
लिटः प्रत्यया भवन्ति । अन्यतरस्यामिति वर्तते । तेनान्येपि लकारा यथायथं
भवन्ति । लुङ् । शकलाङ्गुष्ठकोकरत् । अहं तेभ्योकरं नमः । लङ् । अग्निमद्य
होतारमवृणीतायं यजमानः । लिट् । अद्या ममार । अद्य म्रियते ॥
लिङर्थे लेट् ॥ ७ ॥
छन्दस्यन्यतरस्यामिति वर्तते । लिङर्थे यत्र लिङ् विधीयते विध्यादिर्हेतु-
हेतुमतोर्लिङित्येवमादिस्तत्र छन्दसि विषये ऽन्यतरस्यां लेट् प्रत्ययो भवति ।
जोषिषत् । तारिषत् । मन्दिषत् । नेता नेषत् । तत्त्विषत् । पताति दिद्युत् ।
उदधिं प्याषयाति ॥
उपसंवादाशङ्कयोश्च ॥ ८ ॥
उपसंवादः परिभाषणं, कर्मण्ये पणबन्धः । यदि मे भवानिदं कुर्याद्
अहमपि भवतइदं दास्यामीति । कारकतः कार्यानुसरणं तर्के उत्प्रेक्षा आशङ्का ।
उपसंवादे आशङ्कायां च गम्यमानायां छन्दसि विषये लेट् प्रत्ययो भवति । उप-
संवादे । अहमेव पशूनामीशै । मय्येव वो यहायक्षान्तै इति । मद्देवत्या-
न्येव वः पात्राण्युच्यन्तै। आशङ्कायां च। नेज्जिह्मयान्तो नरकं पताम। जिह्म-
चरखेन नरकपात माशङ्कते । लिङर्थेणवायं नित्यार्थं तु वचनम् । पूर्वसूत्रे ऽन्य-
तरस्यामिति वर्तते ॥
तुमर्थे सेसेनसेत्त्वसेन्क्सेकसेनध्यैअध्यैन्कध्यैकध्यैन्-
शध्यैशध्यैन्तवैतवेङ्तवेनः ॥ ९ ॥
छन्दसीत्येव । तुमुनो ऽर्थस्तुमर्थः । तत्र छन्दसि विषये धातोः सर्वा-
दयः प्रत्यया भवन्ति । तुमर्थो भावः । कथं ज्ञायते । वचनसामर्थ्यात् । ताव-
दयं कर्तुरपकृष्यते । न चान्यस्मिन्नर्थे तुमुन्नादिश्यते । अनिर्दिष्टार्थाश्च प्रत्ययाः
स्वार्थे भवन्ति स्वार्थश्च धातूनां भाव एव । से । वक्षे रायः । सेन् । ता वामद्ये
रथानाम् । असे । असेन् । ऋत्वे दत्ताय जीवसे । स्वरे विशेषः । क्से । क्सेन् ।
प्रेषे भगाय । श्रियसे । अध्यै । अध्यैन् । कर्मण्युपाचरध्यै । स्वरे विशेषः । क-
ध्यै । इन्द्राग्नी आहुवध्यै । कध्यैन् । श्रियध्यै । शध्यै । शध्यैन् । पिबध्यै । ग्रह

॥ काशिका ॥ ३ । ४ ॥ २३५
मादयध्यै । तवै । सोममिन्द्राय पातवै । तवेङ् । दशमे मासि सूतवे । तवेन् ।
स्वर्दृशेषु गन्तवे । कर्त्तवे । हर्तवे ॥
प्रयै रोहिष्यै अव्यथिष्यै ॥ १० ॥
तुमर्थे छन्दसीत्येव । प्रयै रोहिष्यै अव्यथिष्यै इत्येते शब्दा निपात्यन्ते
छन्दसि विषये । प्रपूर्वस्य यातेः कैप्रत्ययः । प्रयै देवेभ्यः । प्रयातुम् । रुहेः
इष्येप्रत्ययः । अपामोषधीनां रोहिष्यै । रोहणाय । व्यथेर्नञ्पूर्वस्य इष्येप्रत्ययः ।
अव्यथिष्यै । अव्यथनाय ॥
दृशे विख्ये च ॥ ११ ॥
तुमर्थे छन्दसीत्येव । दृशे विख्ये इत्येतौ छन्दसि विषये निपात्येते । दृशेः
के प्रत्ययः । दृशे विश्वाय सूर्यम् । द्रष्टुम् । विख्ये त्वा हरामि । विख्यातुम् ॥
शकि णमुल्कमुलौ

२३६ । ॥ काशिका ॥ ३ । ४ ॥
न्दसि विषये तुमर्थे तोसुन्प्रत्ययो भवति । आ संस्थातोर्वेत्रां सीदन्ति । आ
समाप्तेः सीदन्तीत्यर्थः । इण् । पुरा सूर्यस्योदेतोराधेयः । कृञ् । पुरा वत्सा-
नामपाकर्त्तोः । वदि । पुरा प्रवदितोरग्नौ प्रहोतव्यम् । चरि । पुरा प्रचरितो-
राग्नीधे होतव्यम् । हु । आ होतोरप्रमत्तस्तिष्ठति । तमि । आ तमितोरा-
सीत । जनि । आ विजनितोः संभवामेति ॥
सुपितृदोः कसुन् ॥ १७ ॥
भावलक्षणे छन्दसीति वर्तते । सुपितृदोर्द्धात्वोर्भावलक्षणेऽर्थे वर्तमान-
योश्छन्दसि विषये तुमर्थे कसुन्प्रत्ययो भवति । पुरा क्रूरस्य विसृपो विरप्
शिन् । पुरा जतृभ्य आतृदः ॥
अलंखल्वोः प्रतिषेधयोः प्राचां क्त्वा ॥ १८ ॥
छन्दसि भावक्षणइति सर्वं निवृत्तम् । अलं खलु इत्येतयोः प्रतिषे-
धवाचिनोरुपपदयोर्धातोः क्त्वा प्रत्ययो भवति प्राचामाचार्याणां मतेन । अलं
कृत्वा । खलु कृत्वा । अलं बाले रुदित्वा । अलंखल्वोरिति किम् । मा
कार्षीः । प्रतिषेधयोरिति किम् । अलंकारः । प्राचांग्रहणं विकल्पार्थम् । अलं
रोदनेन । वासरूपविधिश्चेत्युक्तार्थम् ॥
उदीचां माङो व्यतीहारे ॥ १९ ॥
क्त्वा तु वर्तते । माङो धातोर्व्यतीहारे वर्तमानादुदीचामाचार्याणां
मतेन क्त्वा प्रत्ययो भवति । अपमित्य याचते । अपमित्य हरति । अपूर्वकाल-
त्वादप्राप्तः क्त्वा विधीयते । उदीचांग्रहणात्तु यथाप्राप्तमपि भवति । याचित्वा
ऽपमयते । हृत्वा ऽपमयते । मेहः कृतात्वस्यायं निर्देशः कृतो ज्ञापनार्थो नानुब-
न्धकृतमनेजन्तत्वमिति, तेन दाधा घ्वदाविति दैपोऽपि प्रतिषेधो भवति ॥
परावरयोगे च ॥ २० ॥
परावराभ्यां योगः परावरयोगः । परेण पूर्वस्य योगे गम्यमाने अवरेण
च परस्य धातोः क्त्वा प्रत्ययो भवति । परेण तावत् । आप्राप्य नदीं पर्वतः
स्थितः । परनदीयोगेन पर्वतो विशेष्यते । अपरयोगे । अतिक्रम्य तु पर्वतं नदी
स्थिता । अवरपर्वतयोगेन नदी विशिष्यते ॥
समानकर्तृकयोः पूर्वकाले ॥ २१ ॥
समानः कर्त्ता ययोर्द्धात्वर्थयोस्तत्र पूर्वकाले धात्वर्थे वर्तमानाद्धातोः
क्त्वा प्रत्ययो भवति । शक्तिशक्तिमतोर्भेदस्याविवक्षितत्वात् समानकर्त्तृकता ।
भुक्त्वा व्रजति । पीत्वाव्रजति । द्विवचनमतन्त्रम् । खात्वा पीत्वा भुक्त्वा
दत्वा व्रजति । समानकर्त्तृकयोरिति किम् । भुक्तवति ब्राह्मणे गच्छति देव-

॥ काशिका ॥ ३ ॥ ४ ॥ २३७
दत्तः। पूर्वकाले इति किम् । व्रजति च जल्पति च ॥ चास्यं व्यादाय स्वपिति
संमील्य हसतीत्युपसंख्यानमपूर्वकालत्वात् ॥ * ॥
आभीक्ष्ण्ये णमुल् च ॥ २२ ॥
समानकर्तृकयोः पूर्वकालइत्येव । आभीक्ष्ण्यं पौनःपुन्यम् । प्रकृत्यर्थ-
विशेषणं चैतत् । आभीक्ष्ण्यविशिष्टेऽर्थे वर्तमानाद्धातोर्णमुल प्रत्ययो भवति ।
चकारात् क्त्वा च । द्विवचनसहितौ क्त्वाणमुलावाभीक्ष्ण्यं द्योतयतः न
केवलौ । आभीक्ष्ण्ये द्वे भवत इत्युपसंख्यानाद् द्विवचनम् । भोजंभोजं व्रजति ।
भुक्त्वाभुक्त्वा व्रजति । पायंपायं व्रजति ॥
न यद्यनाकाङ्क्षे ॥ २३ ॥
यच्छब्दोपपदे धातोः क्त्वाणमुलौ प्रत्ययो न भवतो ऽनाकाङ्क्षे वाक्ये ।
यच्च ते पूर्वोत्तरे क्रिये स्तस्तच्चेद्वाक्यं न परं किं चिदाकाङ्क्षतरति । णमुलनन्तरः, क्त्वा
तु पूर्वसूत्रविहितोपि प्रतिषिध्यते । यदयं भुङ्क्ते ततः पचति । यदयमधीते ततः
शेते । अनाकाङ्क्षइति किम् । यदयं भुक्त्वा व्रजति अधीतएव ततः परम् ॥
विभाषाग्रेप्रथमपूर्वेषु ॥ २४ ॥
अप्राप्तविभाषेयम् । आभीक्ष्ण्यइति नानुवर्त्तते । अग्रे प्रथम पूर्व इत्ये-
तेषूपपदेषु समानकर्तृकयोः पूर्वकाले धातोः क्त्वाणमुलौ प्रत्ययौ विभाषा
भवतः । अग्रे भोजं व्रजति । अग्रे भुक्त्वा व्रजति । प्रथमं भोजं व्रजति । प्रथमं
भुक्त्वा व्रजति । पूर्वं भोजं व्रजति । पूर्वं भुक्त्वा व्रजति । विभाषाग्रहणमेताभ्यां
मुक्ते लडादयोपि यथा स्युः । अग्रे भुङ्क्ते ततो व्रजति । ननु च वासरूप इति
भविष्यति, क्त्वाणमुलौ यत्र सह विधीयेते तत्र वासरूपविधिर्नास्तीत्येतदनेन
ज्ञाप्यते। तेनाभीक्ष्ण्ये लडादयो न भवन्ति। उपपदसमासः कस्मान्न क्रियते। उक्तं
तत्रैवैकारस्य प्रयोजनम् अग्रेऽत्र यत्सुत्यविधानमुपपदं तत्समस्यते नान्यदिति ॥
कर्मण्याक्रोशे कृञः खमुञ् ॥ २५ ॥
कर्मण्यपपदे कृञो धातोः खमुञ् प्रत्ययो भवति आक्रोशे गम्यमाने ।
चोरंकारमाक्रोशति । चोरोऽसि दस्युरसि इत्याक्रोशति । चौरकरणमाक्रोशसंपा-
दनार्थमेव न त्वसौ चोरः क्रियते ॥
स्वादुमि णमुल् ॥ २६ ॥
समानकर्तृकयोः पूर्वकाले कृञ इति चानुवर्त्तते । स्वादुमीत्यर्थग्रहणम् ।
स्वाद्वर्थेषूपपदेषु कृञो णमुल प्रत्ययो भवति । स्वांदुंकारं भुङ्क्ते । संपन्नंकारं
भुङ्क्ते । लवणंकारम् । स्वादुमीति मकारान्तनिपातनमीकाराभावार्थे, स्वान्त-
स्यापि मकारार्थे दीर्घाभावार्थे च । अस्वादीं स्वादीं कृत्वा भुङ्क्ते स्वादुंकारं

२३८ ॥ काशिका ॥ ३ ॥ ४ ॥
भुङ्क्ते । आसरूपेण क्त्वापि भवति । स्वादुं कृत्वा भुङ्क्ते । तुमर्थाधिकाराच्च
सर्वेष्वेते भावे प्रत्ययाः । यद्येवं स्वादुङ्कारं भुङ्क्ते देवदत्त इति णमुलः कर्तुर-
नभिहितत्वात्कर्त्तरि कस्मात्तृतीया न भवति । भुजिप्रत्ययेनाभिहितः कर्त्ता ।
न चास्मिन्प्रकरणे शक्तिशक्तिमतोर्भेदो विवक्ष्यते । समानकर्त्तृत्वं हि विरुध्यते ।
प्रधानशक्त्यभिधाने वा गुणशक्तिरभिहितवत्प्रकाशते ॥
अन्यथैवंकथमित्थंसु सिद्धाप्रयोगश्चेत् ॥ २७ ॥
कृञ इत्येव । अन्यथादिषूपपदेषु कृञो णमुल् प्रत्ययो भवति सिद्धाप्रयो-
गश्चेत्करोतेर्भवति । कथं पुनरसौ सिद्धाप्रयोगः । निरर्थकत्वान्न प्रयोगमर्हतीति
एवमेव प्रयुज्यते । अन्यथा भुङ्क्त इति यावानर्थस्तावनेवान्यथाकारं भुङ्क्त इति
गम्यते । अन्यथाकारं भुङ्क्ते । एवंकारं भुङ्क्ते । कथंकारं भुङ्क्ते । इत्थंकारं
भुङ्क्ते । सिद्धाप्रयोग इति किम् । अन्यथा कृत्वा शिरो भुङ्क्ते ॥
यथातथयोरसूयाप्रतिवचने ॥ २८ ॥
कृञः सिद्धाप्रयोग इति वर्त्तते । यथातथाशब्दयोरुपपदयोः कृञो
णमुल् प्रत्ययो भवति असूयाप्रतिवचने गम्यमाने । * यद्यसूयन्पृच्छति प्रति-
वक्ति तच्च प्रतिवचनं, यथाकारमहं भोक्ष्ये तथाकारमहं किं तवानेन । असूया-
प्रतिवचनइति किम् । यथा कृत्वा ऽहं भोक्ष्ये तथा त्वं द्रक्ष्यसि । सिद्धाप्रयोग
इत्येव । यथा कृत्वा ऽहं शिरो भोक्ष्ये किं तवानेन ॥
कर्मणि दृशिविदोः साकल्ये ॥ २९ ॥
कर्मण्युपपदे साकल्यविशिष्टे ऽर्थे दृशिविदोर्द्धात्वोर्णमुल् प्रत्ययो
भवति । कन्यादर्श वरयति । यायाः कन्याः पश्यति तास्ता वरयतीत्यर्थः ।
ब्राह्मणवेदं भोजयति । यंयं ब्राह्मणं जानाति लभते विचारयति वा तान्स-
र्व्वान् भोजयतीत्यर्थः । साकल्यइति किम् । ब्राह्मणं दृष्ट्वा भोजयति ॥
यावति विन्दजीवोः ॥ ३० ॥
यावच्छब्दउपपदे विन्दतेर्जीवतेश्च णमुल् प्रत्ययो भवति । यावद्वेदं
भुङ्क्ते । यावल्लभते तावद्भुङ्क्तइत्यर्थः । यावज्जीवमधीते । यावज्जीवति
तावदधीतइत्यर्थः ॥
चर्मोदरयोः पूरेः ॥ ३१ ॥
कर्मणीत्येव । चर्मोदरयोः कर्मणोरुपपदयोः पूरयतेर्णमुल् प्रत्ययो भवति ।
चर्मपूरं स्तुणाति । उदरपूरं भुङ्क्ते ॥
वर्षप्रमाणऊलोपश्चास्यान्यतरस्याम् ॥ ३२ ॥

• असूया ऽवमेति पुस्तकान्तरे ऽधिकम् ।

॥ काशिका ॥ ३ ॥ ४ ॥ २३८
कर्मणीत्येव । पूर्यतेर्द्धातोर्णमुल् प्रत्ययो भवति, ऊलोपश्चास्य पूर्यते-
रन्यतरस्यां भवति समुदायेन चेद्वर्षस्य प्रमाणमियत्ता गम्यते । गोष्पदपूरं वृष्टो
देवः । गोष्पदप्रं वृष्टो देवः । सातापूरं वृष्टो देवः । सीताप्रं वृष्टो देवः । अस्यग्रहणं
किमर्थम् । उपपदस्य मा भूत् । मूषिकाबिलपूरं वृष्टो देवः । मूषिकाबिलप्रम् ॥
चेले क्नोपेः ॥ ३३ ॥
कर्मणि इत्येव । क्नूयी शब्दे उन्दने च । अस्मात्ण्यन्ताद्धातोश्चेलार्थेषु
कर्मसु उपपदेषु णमुल् प्रत्ययो भवति वर्षप्रमाणे गम्यमाने । चेलक्नोपं वृष्टो
देवः । वस्त्रक्नोपं, वसनक्नोपम् ॥
निर्मूलसमूयोः कषः ॥ ३४ ॥
कर्मणीत्येव । निर्मूलसमूलशब्दयोः कर्मवाचिनोरुपपदयोः कषेर्द्धातोर्ण-
मु

२४० ॥ काशिका ॥ ३ ॥ ४ ॥
हस्ते वर्त्तिग्रहोः ॥ ३९ ॥
करणेत्येव । हस्तइत्यर्थग्रहणम् । वर्त्तिर्ण्यन्तः । हस्तवाचिनि करण-
उपपदे वर्त्तयतेर्गृह्णातेश्च णमुल् प्रत्ययो भवति । हस्तेन वर्त्तयति । हस्तवर्त्तं
वर्त्तयति । करवर्त्तम् । पाणिवर्त्तम् । ग्रहेः खल्वपि । हस्तेन गृह्णाति । हस्तग्राहं
गृह्णाति । करग्राहम् । पाणिग्राहम् ॥
स्वे पुषः ॥ ४० ॥
करणेत्येव । स्वइत्यर्थग्रहणम् । स्ववाचिनि करणे उपपदे पुषेर्द्धातोर्णमु-
ल्प्रत्ययो भवति । आत्मीयज्ञातिधनवचनः स्वशब्दः । स्वपोषं पुष्णाति । आत्म-
पोषम् । ज्ञातिपोषम् । पितृपोषम् । मातृपोषम् । धनपोषम् । रैपोषम् ॥
अधिकरणे बन्धः ॥ ४१ ॥
अधिकरणवाचिन्युपपदे बध्नातेर्द्धातोर्णमुल्प्रत्ययो भवति । चक्रबन्धं बध्ना-
ति । कूटबन्धं बध्नाति । मुष्टिबन्धं बध्नाति । चोरकबन्धं बध्नाति । चोरके
बध्नातीत्यर्थः ॥
संज्ञायाम् ॥ ४२ ॥
संज्ञायां विषये बध्नातेर्द्धातोर्णमुल्प्रत्ययो भवति । क्रौञ्चबन्धं बध्नाति ।
मयूरिकाबन्धं बध्नाति । मयूरिकाबन्धं बद्धः । अट्टालिकाबन्धं बद्धः । बन्धवि-
शेषाणां नामधेयान्येतानि ॥
कर्त्त्रोर्जीवपुरुषयोर्नशिवहोः ॥ ४३ ॥
जीवपुरुषयोः कर्तृवाचिनोरुपपदयोर्यथासंख्यं नशिवहोर्द्धात्वोर्णमुल् प्रत्य-
यो भवति । जीवनाशं नश्यति । जीवो नश्यतीत्यर्थः । पुरुषवाहं वहति । पुरुषैः
प्रेष्यो भूत्वा वहतीत्यर्थः । कर्त्तरीति किम् । जीवेन नष्टः । पुरुषेणोढः ॥
ऊर्द्ध्वे शुषिपूर्योः ॥ ४४ ॥
कर्तृग्रहणमनुवर्त्तते ऊर्द्ध्वशब्दे कर्तृवाचिन्युपपदे शुषिपूर्योर्द्धात्वोर्णमुल् प्रत्य-
यो भवति । ऊर्द्ध्वशोषं शुष्यति । ऊर्द्ध्वं शुष्यतीत्यर्थः । ऊर्द्ध्वपूरं पूर्यते । ऊर्द्ध्वं
पूर्यतइत्यर्थः ॥
उपमाने कर्मणि च ॥ ४५ ॥
उपमीयते ऽनेनेत्युपमानम् । उपमाने कर्मण्युपपदे चकारात्कर्त्तरि धातो-
र्णमुल् प्रत्ययो भवति । घृतनिधायं निहितः । घृतमिव निहित इत्यर्थः । सुव-
र्णनिधायं निहितः । सुवर्णमिव निहितः । कर्तरि खल्वपि । वायसनाशं नष्टः ।
वायसवन्नष्टः । उष्ट्रकनाशम् । दन्तनाशम् ॥

ङ्गुलोत्कर्षम् ॥! त्र्यङ्गुलोत्कर्षम्hasत्र्य, which contrasts with द्व्य! "द्व्यङ्गुलोत्कर्षम्... त्र्यङ्गुलोत्कर्षम्"! Yes! Two fingers, three fingers! Dvyaṅgula and tryaṅgula! This confirms 100% that it is द्व्यङ्गुलोत्कर्षं, द्व्यङ्गुले, द्व्यङ्गुलेनोत्कर्षम्, त्र्यङ्गुलोत्कर्षम्`!

Now let's check सस्यादुदकं:
In L31:
द्व्यङ्गुलोत्कर्षं सस्यादुदकं
Wait, does it end in छिनत्ति on L32?
Yes, L32 starts with: छिनत्ति ।
So सस्यादुदकं छिनत्ति ।

Let's double-check all line breaks and sutra numbers:
॥ काशिका ॥ ३ ॥ ४ ॥ २४१
कषादिषु यथाविध्यनुप्रयोगः ॥ ४६ ॥
निर्मूलसमूलयोरित्येतदारभ्य कषादयः । एतेषु यथाविध्यनुप्रयोगो भ-
वति । यस्माद्धातोर्णमुल् प्रत्ययो भवति स एवानु प्रयोक्तव्यः । ननु धातुसम्बन्धे
*

": the first one is लोष्टग्राहम् ।, then लोष्टुं (with u-matra on ट? Yes, लोष्टुं ग्राहम्).

Line 10:
ग्राहम् । एवं नाम त्वरते यदायुधग्रहणमपि नाद्रियते । लोष्टादिकं यत्किं-

Line 11:
चिदासन्नं तद् गृह्णाति ॥

Line 12:
स्वाङ्गे ऽध्रुवे ॥ ५४ ॥

Line 13:
द्वितीयायामित्येव । अध्रुवे स्वाङ्गवाचिनि द्वितीयान्तउपपदे धातोर्ण-

Line 14:
मुल् प्रत्ययो भवति । अक्षिनिकाणं जल्पति । भ्रूविक्षेपं कथयति । अध्रुवेति

Line 15:
किम् । उत्क्षिप्य शिरः कथयति । यस्मिन्नङ्गे छिन्नेऽपि प्राणी न म्रियते तद्

Line 16:
ध्रुवम् । अद्रुवं मूर्त्तिमत्स्वाङ्गम् ॥
Wait, does it say "अद्रुवं" or "अध्रुवं"?
Look at the first letter: 'अ', then 'द्रु' or 'ध्रु'?
It has no top loop like 'ध',

॥ काशिका ॥ ३ ॥ ४ ॥ २४३
प्रवस्कन्दमवस्कन्दम् । व्याप्यमानासेव्यमानयोरिति किम् । गेहमनुप्रविश्य
भुङ्क्ते । ननु चाभीक्ष्ण्ये णमुल्विहित एव । आसेवा चाभीक्ष्ण्यमेव । किम-
र्थम्पुनरासेवायाँ णमुलुच्यते । क्त्वानिवृत्त्यर्थमिति चेत् । न, दृष्टत्वात्तस्य ।
द्वितीयापपदार्थे तर्हि वचनम् । उपपदसमासः पक्षे यथा स्यात् । तेन हि
सत्युपदाभावः ॥
अस्यतितृषोः क्रियान्तरे कालेषु ॥ ५७ ॥
द्वितीयायामित्येव । क्रियामन्तरयति क्रियान्तरः, क्रियाव्यवधायकः ।
क्रियान्तरे धात्वर्थे वर्त्तमानाभ्यामस्यतितृषिभ्यां द्वितीयान्तेषु कालवाचिषूपप-
देषु णमुलप्रत्ययो भवति । द्व्याहात्यासं गाः पाययति । द्व्यहमत्यसं गाः पाय-
यति । त्र्यहात्यासं गाः पाययति । द्व्यहतर्षं गाः पाययति । द्व्यहं तर्षं गाः
पाययति । अत्यसनेन तर्षणेन च गवां पानक्रिया व्यवधीयते । विक्षिप्ताते ।
चाद्य पाययित्वा द्व्यहमतिक्रम्य पुनः पाययतीत्यर्थः । अस्यतितृषोरिति किम् ।
द्व्यहमुपोष्य भुङ्क्ते । क्रियान्तरइति किम् । अहरत्यस्येषून् गतः । न गतिर्व्य-
वधीयते । कालेष्विति किम् । योजनमत्यस्य गाः पाययति । आध्वकर्मकम-
त्यसनं व्यवधायकं न कालकर्मकम् ॥
नाम्न्यादिशिग्रहोः ॥ ५८ ॥
द्वितीयायामित्येव । नामशब्दे द्वितीयान्तउपपदे आदिशेर्ग्रहेश्च धातो-
र्णमुलप्रत्ययो भवति । नामादेशमाचष्टे । नामग्राहमाचष्टे ॥
अव्यये ऽयथाभिप्रेताख्याने कृञः क्त्वाणमुलौ ॥ ५९ ॥
*अव्ययउपपदे ऽयथाभिप्रेताख्याने गम्यमाने करोतेः क्त्वाणमुलौ भवतः ।
ब्राह्मण पुत्रस्ते जातः, किं तर्हि वृषल नीचैः कृत्याचष्टे । नीचैः कृत्वा ।
नीचैःकारम् । उच्चैर्वाम प्रियमाख्येयम् । ब्राह्मण कन्या ते गर्भिणी, किं तर्हि
वृषलोच्चैः कृत्याचष्टे । उच्चैः कृत्वा । उच्चैः कारम् । नीचैर्वामाप्रियमाख्येयम् ।
अयथाभिप्रेताख्यानइति किम् । उच्चैः कृत्वा ऽऽचष्टे पुत्रस्ते जात इति ।
क्त्वाग्रहणं किम् । यावता सर्वस्मिन्नेवात्र प्रकरणे वासरूपेण क्त्वा भवतीत्यु-
क्तम् । समासार्थं वचनम् । तथा च क्त्वा चेत्यस्मिन्सूत्रे तृतीयाप्रभृतीन्यन्यत-
रस्यामिति वर्त्तते । णमुलधिकारे पुनर्णमुलग्रहणं तुल्यकक्षत्वज्ञापनार्थम् ।
तेनोत्तरत्र द्वयोरप्यनुवृत्तिर्भविष्यति ॥
तिर्यच्यपवर्गे ॥ ६० ॥

• द्वितीयायामित्येवेति कुत्र चिदधिकम् ।