काशिका वृत्ति (आचार्य वामन एवं जयादित्य - अष्टाध्यायी सूत्र-वृत्ति सम्पूर्ण सान्वय सटीक)

२३६ । ॥ काशिका ॥ ३ । ४ ॥
न्दसि विषये तुमर्थे तोसुन्प्रत्ययो भवति । आ संस्थातोर्वेत्रां सीदन्ति । आ
समाप्तेः सीदन्तीत्यर्थः । इण् । पुरा सूर्यस्योदेतोराधेयः । कृञ् । पुरा वत्सा-
नामपाकर्त्तोः । वदि । पुरा प्रवदितोरग्नौ प्रहोतव्यम् । चरि । पुरा प्रचरितो-
राग्नीधे होतव्यम् । हु । आ होतोरप्रमत्तस्तिष्ठति । तमि । आ तमितोरा-
सीत । जनि । आ विजनितोः संभवामेति ॥
सुपितृदोः कसुन् ॥ १७ ॥
भावलक्षणे छन्दसीति वर्तते । सुपितृदोर्द्धात्वोर्भावलक्षणेऽर्थे वर्तमान-
योश्छन्दसि विषये तुमर्थे कसुन्प्रत्ययो भवति । पुरा क्रूरस्य विसृपो विरप्
शिन् । पुरा जतृभ्य आतृदः ॥
अलंखल्वोः प्रतिषेधयोः प्राचां क्त्वा ॥ १८ ॥
छन्दसि भावक्षणइति सर्वं निवृत्तम् । अलं खलु इत्येतयोः प्रतिषे-
धवाचिनोरुपपदयोर्धातोः क्त्वा प्रत्ययो भवति प्राचामाचार्याणां मतेन । अलं
कृत्वा । खलु कृत्वा । अलं बाले रुदित्वा । अलंखल्वोरिति किम् । मा
कार्षीः । प्रतिषेधयोरिति किम् । अलंकारः । प्राचांग्रहणं विकल्पार्थम् । अलं
रोदनेन । वासरूपविधिश्चेत्युक्तार्थम् ॥
उदीचां माङो व्यतीहारे ॥ १९ ॥
क्त्वा तु वर्तते । माङो धातोर्व्यतीहारे वर्तमानादुदीचामाचार्याणां
मतेन क्त्वा प्रत्ययो भवति । अपमित्य याचते । अपमित्य हरति । अपूर्वकाल-
त्वादप्राप्तः क्त्वा विधीयते । उदीचांग्रहणात्तु यथाप्राप्तमपि भवति । याचित्वा
ऽपमयते । हृत्वा ऽपमयते । मेहः कृतात्वस्यायं निर्देशः कृतो ज्ञापनार्थो नानुब-
न्धकृतमनेजन्तत्वमिति, तेन दाधा घ्वदाविति दैपोऽपि प्रतिषेधो भवति ॥
परावरयोगे च ॥ २० ॥
परावराभ्यां योगः परावरयोगः । परेण पूर्वस्य योगे गम्यमाने अवरेण
च परस्य धातोः क्त्वा प्रत्ययो भवति । परेण तावत् । आप्राप्य नदीं पर्वतः
स्थितः । परनदीयोगेन पर्वतो विशेष्यते । अपरयोगे । अतिक्रम्य तु पर्वतं नदी
स्थिता । अवरपर्वतयोगेन नदी विशिष्यते ॥
समानकर्तृकयोः पूर्वकाले ॥ २१ ॥
समानः कर्त्ता ययोर्द्धात्वर्थयोस्तत्र पूर्वकाले धात्वर्थे वर्तमानाद्धातोः
क्त्वा प्रत्ययो भवति । शक्तिशक्तिमतोर्भेदस्याविवक्षितत्वात् समानकर्त्तृकता ।
भुक्त्वा व्रजति । पीत्वाव्रजति । द्विवचनमतन्त्रम् । खात्वा पीत्वा भुक्त्वा
दत्वा व्रजति । समानकर्त्तृकयोरिति किम् । भुक्तवति ब्राह्मणे गच्छति देव-