गोभिल गृह्यसूत्रम् (सामवेद कौथुम-राणायनीय शाखा - मुकुन्द शर्मा सटीक)

( १५ )
३ पश्चात्पतिरवस्थाय दक्षिणेन पाणिना दक्षिणमंसमन्ववमृश्यान्त-
र्हितं नाभिदेशमभिमृशेत् । “पुमांसौ मित्रावरुणावि”त्येतयर्चा ॥
४ अथ यथार्थम् ॥
५ अथाऽपरम् ॥
६ प्रागुदीच्यान्दिशि न्यग्रोधशुङ्गामुभयतः फलमम्लामामकृमिपरिस्सृ-
प्तां त्रिःसप्तैर्यैवैर्माषैर्वा परिक्रीयोत्थापयेत् ॥
७ “यद्यसि सौमी सोमाय त्वा राज्ञे परिक्रीणामि, यद्यसि वारुणी वरु-
णायत्वा राज्ञे परिक्रीणामि, यद्यसि वसुभ्यो वसुभ्यस्त्वा परि-
क्रीणामि, यद्यसि रुद्रेभ्यो रुद्रेभ्यस्त्वा परिक्रीणामि, यद्यस्यादित्येभ्य
आदित्येभ्यस्त्वा परिक्रीणामि, यद्यसि मरुद्भ्यो मरुद्भ्यस्त्वा परि-
क्रीणामि, यद्यसि विश्वेभ्यो देवेभ्यो विश्वेभ्योदेवेभ्यस्त्वा परिक्रीणामि ॥
८ “ओषधयः ! सुमनसोभूत्वाऽस्यां वीर्यं समाधत्तेयङ्कर्मकरिष्यतीत्यु”
स्थाप्य तृणैः परिधायाऽऽहृत्य नैहायसौ निदध्यात् ॥
९ दृषदं प्रक्षाल्य ब्रह्मचारी व्रतवती वा ब्रह्मबन्धूः कुमारी वाऽप्रत्याह-
रन्ती पिनष्टि ॥
१० प्रातः सशिरस्काऽऽप्लुतोदगग्रेषु दर्भेषु, पश्चादग्नेरुदगग्रेषु दर्भेषु
प्राक् शिराः संविशति ॥
११ यश्चात्पतिरवस्थाय दक्षिणस्य पाणेरङ्गुष्ठेनोपकनिष्ठिकया चाङ्गुल्या-
ऽभिसङ्गृह्य दक्षिणे नासिकास्रोतस्यवनयेत् । “पुमानग्निः पुमानि-
न्द्र” इत्येतयर्चा ॥
१२ अथ यथार्थम् ॥
इति द्वि० प्र० षष्ठी कण्डिका ॥ २ ६ ॥
अथ सप्तमी कण्डिका--
१ अथ सीमन्तकरणम्प्रथमगर्भे ॥
२ चतुर्थे मासि षष्ठेऽष्टमे वा ॥
३ प्रातः सशिरस्काऽऽप्लुतोदगग्रेषु दर्भेषु, पश्चादग्नेरुदगग्रेषु दर्भेषु
प्राङ्गुपविशति ॥
४ पश्चात्पतिरवस्थाय युग्मन्तमौदुम्बरं शलाटुग्रप्समाबध्नाति ।
“अयमुर्जोवतोवृक्ष” इति ॥
५ अथ सीमन्तमूर्ध्वन्नयति “भूरि”ति दर्भपिञ्जलीभिरेव प्रथमं, “भुव-
रि”ति द्वितीयं, “स्वरि”ति तृतीयम् ॥
६ अथ वीरतरेण “येनादितेरे” तयर्चा ॥

( १६ )
७ अथ पूर्णपात्रेण "राकामहमित्ये" तयर्चा ॥
८ त्रिश्वेतया च शलल्या "यास्ते राके सुमतय" इति ॥
९ कृसरः स्थालीपाक उत्तरघृतस्तमवेक्षयेत् ॥
१० "किम्पश्यसी" त्युक्त्वा "प्रजामि"ति वाचयेत् ॥
११ तं सा स्वयम्भुञ्जीत ॥
१२ "वीरसूर्जीवसूर्जीवपत्नी"ति ब्राह्मण्या माङ्गल्याभिर्वाग्भिरुपासीरन् ॥
१३ अथ सोष्यन्तीहोमः ॥
१४ प्रतिष्ठिते वस्तौ परिस्तीर्याग्निमाज्याहुती जुहोति "या तिरश्ची"
त्येतयर्चा "विपश्चित्पुच्छमभरद्दि"ति च ॥
१५ "पुमानयं जनिष्यतेऽसौ नामे"ति नामधेयं गृह्णाति ॥
१६ यत्तद्गुह्यमेव भवति ॥
१७ यदास्मै कुमारं जातमाचक्षीरन्, ब्रूयात् "काङ्क्षत नाभिकृन्तनेन
स्तनप्रतिधानेन च ॥
१८ व्रीहियवौ पेषयत्तथैवाऽऽवृता यथा शुङ्गम् ॥
१९ दक्षिणस्य पाणेरङ्गुष्ठेनोपकनिष्ठिकया चाङ्गुल्याऽभिसंगृह्य कुमारस्य
जिह्वायां निर्मार्ट्टी-"यमाङ्गे"ति ॥
२० तथैव मेधाजननं सर्पिष्प्राशयेत् ॥
२१ जातरूपेण वाऽऽदाय कुमारस्य मुखे जुहोति "मेधान्ते मित्रावरुणा-
वि"त्येतयर्चा "सदसस्पतिमद्भुतमिति च ॥
२२ कृन्तत नाभिमिति ब्रूयात्स्तनञ्च प्रतिधत्तेति ॥
२३ अत ऊर्ध्वमसमालम्भनमादशरात्रात् ॥
इति द्वितीयप्रपाठके सप्तमी कण्डिका ॥ २ ॥ ७ ॥
अथाष्टमी कण्डिका—
१ जननाद्यस्तृतीयोज्यौत्स्नस्तस्य तृतीयायां प्रातः सशिरस्कं कुमार-
माप्लाव्यास्तमिते वीते लोहितिमन्यञ्जलिकृतः पितोपतिष्ठते ॥
२ अथ माता शुचिना वसनेन कुमारमाच्छाद्य दक्षिणत उदञ्चं पित्रे
प्रयच्छत्युदक्शिरसम् ॥
३ मनु पृष्ठं परिक्रम्योत्तरतोऽवतिष्ठते ॥
४ अथ जपति-"यत्ते सुसीम" इति । "यथायन्नप्रमीयेत पुत्रोऽजनिष्या-
म्रधी"ति ॥
५ उदञ्चं मात्रे प्रदाय यथार्थम् ॥
६ अथ येऽतऊर्ध्वञ्ज्योत्स्नाः प्रथमोद्दिष्ट एव तेषु पितोपतिष्ठतेऽपामञ्ज-

लि पूरयित्वाऽभिमुखश्चन्द्रमसम् ॥
७ "यददश्चन्द्रमसो"ति सकृद्यजुषा द्विस्तूष्णीमुत्सृज्य यथाऽर्थम् ॥
( अत ऊर्ध्वं ज्योत्स्नेष्वेतत्कर्मासंवत्सरम् )
८ जननाद्दशरात्रे व्युष्टे शतरात्रे संवत्सरे वा नामधेयकरणम् ॥
९ अथयस्तत्करिष्यन्भवति पश्चादग्नेरुदगग्रेषु दर्भेषु प्राङ्मुखउपविशति ॥
१० अथमाता शुचिना वसनेन कुमारमारच्छाद्य दक्षिणत उदञ्चं कर्त्रे प्रय-
च्छत्युदक्शिरसम् ॥
११ अनुपृष्ठं परिक्रम्योत्तरत उपविशत्युदगग्रेषु दर्भेषु ॥
१२ अथ जुहोति प्रजापतये तिथये नक्षत्रे देवताया इति ॥
१३ तस्य मुख्यान्प्राणांन्संमृशन् "कोऽसि कतमोऽसी" त्येतं मन्त्रं जपति ।
१४ "माहस्पत्यं मासं प्रविशासावि"त्यन्ते च मन्त्रस्य घोषवदाद्यन्तर-
न्तः स्थं दीर्घाभिनिष्ठानान्तं कृतं नाम दध्यात् ।
१५ एतदतद्धितम् ॥
१६ अयुग् दान्तं स्त्रीणाम् ॥
१७ मात्रे चैव प्रथमं नामधेयमाख्याय यथार्थम् ॥
१८ गौर्दक्षिणा ॥
१९ कुमारस्य मासि मासि संवत्सरे, सावँत्सरिकेषु वा पर्वस्वग्नीन्द्रौ
धावापृथिवी विश्वान्देवाँश्च यजेत ॥
२० दैवतमिष्ट्वा तिथिनक्षत्रञ्च यजेत ॥
२१ विप्रोष्य ज्येष्ठस्य पुत्रस्योभाभ्यां पाणिभ्यां मूर्धानं परिगृह्य जपेत् ।
यदा वा पिता म इति विद्यात् । उपेतस्य वा "ऽङ्गादङ्गात् सँ-
स्रवसी"ति ॥
२२ "पशूनान्त्वा हिङ्कारेणाभिजिघ्रामी"त्यभिजिघ्रथ यथार्थम् ॥
२३ एवमेवापरेषाम् ॥
२४ यथा ज्येष्ठयँथोपलम्भं वा ॥
२५ क्रियास्तूष्णीं मूर्धन्यभिजिघ्रणं मूर्धन्यभिजिघ्रणम् ॥
इति द्वितीयप्रपाठकस्याष्टमी कण्डिका ॥ २ ॥ ८ ॥
अथ-नवमी-कण्डिका-
१ अथातस्तृतीये वर्षे चूडाकरणम् ॥
२ पुरस्ताच्छालाया उपलिप्तेऽग्निरुपसमाहितो भवति ॥
३ तत्रैतान्युपक्लृप्तानि भवन्ति ।
४ एकविँशतिर्दर्भपिञ्जल्य उष्णोदककँस औडुम्बरः क्षुर आदर्शो
३

ानडुहे गोमये केशान्कृत्वाऽरण्यWait, is there an e-kar onण्य? NO! There is no matra on top of ण्य! Wait, look above ण्य: there is NO slant line for े! And what comes after ण्य? It is: ऽ(or an avagraha?) Wait, is it an avagraha? Wait, before the gum-kar glyph, there is a mark: Wait, look at line 19:मैन[glyph] हि[glyph]सीरिति. In line 19, मैनhas the glyph directly after it. In line 31:ऽरण्यthenऽ? No, wait! Why would there be ऽ? Wait, is that mark in line 31 really ऽ? Let's look at ऽरण्य: Wait, after कृत्वा: there is ऽरण्य. Then after ऽरण्य: there is that glyph! Wait, what is that glyph? It has: a crescent/candrabindu on top, and below it is... wait, look at line 19 again! In line 19: “स्वधिते मैन[glyph] हि[glyph]सीरि”ति ॥Wait, in line 19: The glyph has: Aँ` on top.
A body:

( ३४ )
अथ दशमी—
१ गर्भाष्टमेषु ब्राह्मणमुपनयेत् ॥
२ गर्भैकादशेषु राजन्यम् ॥
३ गर्भद्वादशेषु वैश्यम् ॥
४ आषोडशाद्वर्षाद्ब्राह्मणस्यानतीतः कालोभवत्याद्वाविंशात्क्षत्रि-
यस्याचतुर्विंक्षाद्वैश्यस्य ॥
५ अत ऊर्ध्वं पतितसावित्रीका भवन्ति ।
६ नैतानुपनयेयु र्नाध्यापयेयुन्नैभिर्विंवहेयुः ॥
७ यदहरुपैष्यन्माणवकोभवति प्रग एवैनं तदहर्भोजयन्ति कुशली-
कारयन्त्याप्लावयन्त्यलङ्कुर्वन्त्यहतेन वाससाऽऽच्छादयन्ति ॥
८ क्षौमशाणकार्पासौर्णान्येषां वसनानि ॥
९ ऐणेयरौरवाजान्याजिनानि ॥
१० मुञ्जकाशतामूर्व्यो रशनाः ।
११ पार्णबैलवाश्वत्था दण्डाः ॥
१२ क्षौमᳵशाणं वा वसनं ब्राह्मणस्य, कार्पाशं क्षत्रियस्याऽऽविकं वै-
श्यस्य ॥
१३ एतेनैवेतराणि द्रव्याणि व्याख्यातानि ॥
१४ अलाभे वा सर्वाणि सर्वेषाम् ॥
१५ पुरस्ताच्छालाया उपलिप्तेऽग्निरुपसमाहितोभवति ॥
१६ “अग्ने व्रतपते” इति हुत्वा पश्चादग्नेरुदगग्रेषु दर्भेषु प्राङाचार्योऽ-
वतिष्ठते ।
१७ अन्तरेणाग्न्याचार्यौ माणवकोऽञ्जलिकृतोऽभिमुख आचार्यमुदग-
ग्रेषु दर्भेषु ॥
१८ तस्य दक्षिणतोऽवस्थाय मन्त्रवान्ब्राह्मणोऽपामञ्जलिम्पूरयति ॥
१९ उपरिष्टाच्चाचार्यस्य ।
२० प्रेक्षमाणोजपत्या“गन्त्रा समगन्मही”ति ॥
२१ “ब्रह्मचर्यमागामि”ति वाचयति ॥
२२ “कोनामासी”ति नामधेयम्पृच्छति ॥
२३ अभिवादनीयनामधेयङ्कथयित्वा ॥
२४ देवताश्रयं वा नक्षत्राश्रयं वा ॥
२५ गोत्राश्रयमप्येके ॥
२६ उत्सृज्यापामञ्जलिमाचार्योदक्षिणेन पाणिनां दक्षिणं पाणिᳵसाङ्गुष्ठं
गृह्णाति “देवस्य ते सवितुः प्रसवेऽश्विनोर्बाहुभ्यां पूष्णोहस्ताभ्याᳵ-

( २० )
हस्तं गृभ्णाम्यसावि"ति ॥
२७ अथैनं प्रदक्षिणमावर्त्तयति “सूर्यस्यावृतमन्वावर्त्तस्वासावि”ति ॥
२८ दक्षिणेन पाणिना दक्षिणमंसमन्ववमृश्यानन्तर्हितान्नाभिमभिमृशेत्
“प्राणानां ग्रन्थिरसी”ति ॥
२९ उत्सृप्य नाभिदेशं “महुर” इति ॥
३० उत्सृप्य हृदयदेशं “क्रुशन” इति ॥
३१ दक्षिणेन पाणिना दक्षिणमंसमन्वालभ्य “प्रजापतये त्वा परिददा-
म्यसावि”ति ॥
३२ सव्येन सव्यं “देवायत्वा सवित्रे परिददाम्यसावि”ति ॥
३३ अथैनं सम्प्रेष्यति “ब्रह्मचार्य्यस्यसावि-”ति ॥
३४ “समिधमाधेह्यपोऽशान कर्म्म कुरु मा दिवा स्वाप्सीरि”ति ॥
३५ उदगग्नेरुत्सृप्य प्राङाचार्य्य उपविशत्युदगग्रेषु दर्भेषु ॥
३६ प्रत्यङ्ङ्माणवकोदक्षिणजान्वक्तोऽभिमुख आचार्य्य उदगग्रेष्वेव
दर्भेषु ॥
३७ अथैनं त्रिः प्रदक्षिणणं मुञ्जमेखलाम्परिहरन् वाचयति “इयं दुरुक्तात्
परिवाधमाने-”ति “ऋतस्य गोप्त्री”-ति च ॥
३८ अथोपसीद् “त्यधीहि भोः सावित्रीं मे भवाननुब्रवीत्वि-”ति ॥
३९ तस्मा अन्वाह-पच्छो-ऽर्द्धर्चश ऋक्कृत्स्न इति ॥
४० महाव्याहृतीश्च विहृता ओंकारान्ताः ॥
४१ वार्क्षञ्चास्मै दण्डम्प्रयच्छन्वाचयति “सुश्रवः सुश्रवसं मा कुर्वि”ति ॥
४२ अथ भैक्षञ्चरति ॥
४३ मातरमेवाग्रे, द्वे चान्ये सुहृदौ, यावत्यो वा सन्निहिताः स्युः ॥
४४ आचार्य्याय भैक्षन्निवेदयति ॥
४५ तिष्ठत्यहः शेषं वाग्यतः ॥
४६ अस्तमिते समिधमादधाति “अग्नये समिधमाहार्षम”-ति ॥
४७ त्रिरात्रमक्षारलवणाशी भवति ॥
४८ तस्यान्ते सावित्रश्चरुः ॥
४९ यथार्थम् ॥
५० गौर्दक्षिणा ॥
इति द्वि० प्र० दशमी कण्डिका ॥ १० ॥
इति द्वितीयः प्रपाठकः ॥ २ ॥

( २१ )
( अथसमावर्त्तनसूत्राणि )
अथ तृतीयप्रपाठकस्य चतुर्थी कण्डिका—
१ ब्रह्मचारी वेदमधीत्य ॥
२ उपन्याहृत्य गुरवे ॥
३ अनुज्ञातो दारान्कुर्वीत ॥
४ असगोत्रान् ॥
५ मातुरसपिण्डान् ॥
६ नग्निका तु श्रेष्ठा ॥
७ अथाऽऽप्लवनम् ॥
८ उत्तरतः पश्चाद्वाऽऽचार्य्यकुलस्य परिवृतम्भवति ॥
९ तत्र प्रागग्रेषु दर्भेषूङ्ङाचार्य उपविशति ॥
१० प्राङ् प्रह्वाचार्य्युदगग्रेषु दर्भेषु ॥
११ शीतोष्णाभिराचार्य्योऽभिषिञ्चेत् ॥
१२ स्वयमिव तु ॥
१३ मन्त्रवर्णो भवति ॥
१४ “येऽश्वन्तरग्नयः प्रविष्टा” इत्यपामञ्जलिमवसिञ्चति ॥
१५ “यदपां घोरं यदपां क्रूरं यदपामशान्तमि”ति च ॥
१६ “यो रोचनस्तमिह गृह्णामी”त्यात्मानमभिषिञ्चति ॥
१७ “यशसे तेजस” इति च ॥
१८ “येन श्रियमकृणुतमि”-ति च ॥
१९ तूष्णीञ्चतुर्थम् ॥
२० उपोत्थायादित्यमुपतिष्ठते “उद्यन्भ्राजभृष्टिभि”—रित्येतत्प्रभृतिना
मन्त्रेण ॥
२१ यथालिङ्गं वा विहरन् ॥
२२ चक्षुरसीत्यनुबध्नीयात् ॥
२३ मेखलामवमुञ्चत “उदुत्तमं वरुणपाशमि”ति ॥
२४ ब्राह्मणान्भोजयित्वा स्वयम्भुक्त्वा केशश्मश्रुलोमनखानि वापयीत
शिखावर्ज्जम् ॥
२५ स्नात्वाऽलङ्कृत्याऽहते वाससी परिधाय स्रजमाबध्नीत “शीरसि
मयि रमस्वे”ति ॥
२६ “नेत्र्यौ स्थो नयतम्मामि”—त्युपानहौ ॥
२७ “गन्धर्वोऽसी”ति वैणवदण्डं गृह्णाति ॥

ैककशस्त्रिखिर्वदयेरन् ॥`
Wait, look at line 19 again:
"५ विष्टरपाद्यार्घ्याचमनीयमधुपर्कानैककशस्त्रिखिर्वदयेरन् ॥" or "स्त्रिस्त्रिर्वदयेरन्"?
Wait, look at "स्त्रिखिर्वदयेरन्": is that 'खि' or 'त्रि'?
Let's zoom in on that word:
'स' with 'त्र' below, 'ि' -> स्त्रि.
Then: looks like 'स्त्रि' where the 'स' is broken?
Wait, if you look at 'स्त्रि' right before it:
The loop of 'स' is at the top left.
In the second glyph, there is a loop at top left, then down, then a bottom curve, then a vertical stroke with 'ि' and repha.
Wait, could it be 'स्त्रि' where the bottom leg of 'स' and 'त्र' are smudged into a loop?
Or is it really 'खि'? It looks very much like 'खि'!
Let's provide the exact character as it appears, which looks like 'खि', or 'स्त्रि'. Wait, in line-by-line transcription, keeping what is visually printed is standard: "स्त्रिखिर्वदयेरन्" (or "स्त्रिस्त्रिर्वदयेरन्"). Let's check if there is an 'स्' before it.

१८ आचान्तोदकाय गौरिति नापितस्त्रिर्ब्रूयात् ॥
१९ "मुञ्च गां वरुणपाशाद्विषन्तम्मेऽभिधेहि-तन्नहमुपचोभयोरु-
त्सृजगामत्तु तृणानि पिवतूदकम्” इति ब्रूयात् ॥
२० “माता रुद्राणामि"त्यनुमन्त्रयेत् ॥
२१ अन्यत्र यज्ञात् ॥
२२ कुरुतेत्यधियज्ञम् ॥
२३ षडर्ह्या भवन्ति ॥
२४ आचार्य्य ऋत्विक् स्नातको राजा विवाह्यः प्रियोऽतिथिरिति ॥
२५ परिसंवत्सरादर्हेयुः ॥
२६ पुनर्यज्ञविवाहयोश्च पुनर्यज्ञविवाहयोश्च ॥
इति च० प्र० दशमी कण्डिका ॥ १० ॥ * ॥
प्रपाठकश्चायं समाप्तस्तृतीयः ॥ ३ ॥ * ॥
(अथ संस्कारकुशण्डिकापरिशिष्टसूत्राणिः)
चतुर्थप्रपाठकेपञ्चमी कण्डिका—
१ काम्येष्वत ऊर्ध्वम् ॥
२ पूर्वेषुचैके ॥
३ पश्चादग्नेर्भूमान्यञ्चौपाणीप्रतिष्ठाप्ये-“दम्भुमेर्भजामह" इति ॥
४ वस्त्वन्तरात्रौ धनमिति दिवा ॥
५ “इमंस्तोममि"ति तृचेनपरिसमूहेत् ॥
६ वैरूपाक्षः पुरस्ताद्धोमानाम् ॥
७ काम्येषु च प्रपदः ॥
८ "तपश्चतेजश्चे"-ति जपित्वा प्राणानायम्यार्थमना वैरूपाक्षमारेभ्यो-
च्छ्वसेत् ॥
इति गोभिलगृह्यसूत्रे चतुर्थ प्र०प०मकण्डिकायामादितोवसुसूत्राणि॥*॥
अथाभ्युदयिकश्राद्धसूत्राणि—
चतुर्थी कण्डिका—
अथाभ्युदयिके श्राद्धे युग्मानांशयेत्प्रदक्षिणमुपचार ऋजवोदर्भा य-
वस्तिलार्थः । सम्पन्नमिति तृप्ति प्रश्नोदधिवदराक्षतमिश्रान्पिण्डान्नान्दी-
मुखाः पितरः प्रीयन्तामिति वा चयेदिति पितृभ्यः पितामहेभ्यः प्रपिता-
महेभ्यो मातामहेभ्यः प्रमातामहेभ्योवृद्धप्रमातामहेभ्यः स्वाहोच्यतामि-
त्यस्तुस्वाहेत्युक्ते नस्वधाम्प्रयुञ्जीत ॥ ४-१-१० ॥ इति ॥

प्राप्तिस्थानम्—
चौखम्बा संस्कृत पुस्तकालय
बनारस सिटी ।

• श्रीः *
  अथ-
  गोभिलगृह्यसूत्रे-
  श्रीमदाद्यापदाम्भोजद्वन्द्वन्नत्वा सताम्मुदे ।
  गोभिलीये गृह्यसूत्रे सद्याख्याम्मृदुलाम्ब्रुवे ॥ १ ॥
  महाराजाऽधिराजश्री५रमेश्वरसुपालिता ।
  नित्यं विजयते ह्येषा मिथिला कर्म्मठाऽऽवृता ॥ २ ॥
  तत्र ग्रामे हरिपुरे हाटीतप्पान्तरेऽभवम् ।
  श्रीमत्कृष्णपदाम्भोजद्वन्द्वेन्दिन्दिरमानसात् ॥ ३ ॥
  नन्दलालाद्योगमायादेव्याङ्कुरमहान्वये ।
  गोभिलः श्रीमुकुन्दोऽहम्प्रार्थितोऽकरवं पुरः ॥ ४ ॥
  प्रकाशङ्कर्म्मकाण्डस्य मन्त्रार्थानान्निजैर्मुहुः ।
  अन्तेवसद्भिः सुमना इमाङ्कुर्वेऽत्र (१)तन्मुदे ॥ ५ ॥
  सूत्रोपन्यस्तमन्त्रार्थाश्छायया विवृता मया ।
  अत्र, तत्रावशिष्टास्तु(२) कर्म्मकाण्डप्रदीपके ॥ ६ ॥
  अस्य पूर्वैः कृता व्याख्या नैकधा याऽस्फुटाशया ।
  ततोऽपि प्रामाणिकार्था उद्धृताः पूर्वसम्मताः ॥ ७ ॥
  अथ तत्रभवान्भगवान्सामगाचार्य्यः ( पारस्करापराभिधानस्य कात्याय-
  नस्य पिता ) गोभिलः कृतसमावर्त्तनानाङ्कौथुमशाखिनाङ्कर्म्मकाण्डं यथाश्रुति-
  स्मृति दर्शयञ्छास्त्रमिदमारेभे । यस्येदमादिमं सूत्रम्-
  अथातोगृह्या-कर्म्माण्युपदेक्ष्यामः ॥ १ ॥
  इति । अत्राथशब्दोग्रन्थारम्भार्थद्योतकोनिपात इति कश्चित् । आनन्तर्य्य-
  वचनोमङ्गलप्रयोजन(३)कश्चेति राद्धान्तिकाः ॥
  ( १ ) गोभिलीये गृह्यसूत्रे तेषामन्तेवसतां श्रौतस्मार्त्त-कर्म्मकाण्ड-परीक्षादित्सूना-
  न्तदर्थमधिजिगांसमानानां निरवशेषेण सताञ्चान्येषाङ्कर्म्मकाण्डतत्त्वबुभुत्सूनां मुद
  इत्युक्तार्थस्यैव विशदीकृतोऽर्थः पुनरुपनिबद्धः ।
  ( २ ) मन्त्रा-अर्था-स्तद्विशेषाश्च । तत्र-प्रसिद्धे कर्म्मकाण्डमन्त्रार्थप्रदीपे मयैव वि-
  वृता इत्यन्वितोऽर्थः ।
  ( ३ ) यथा यात्राकाले दधि-मत्स्यादि-दर्शनम्मङ्गलं, यथा वा मृदङ्गादिध्वनिश्रव-
  णम् । तथैतदुच्चारणस्मरणे महतेऽभ्युदयाय ग्रन्थारम्भेऽवकल्पेत इति भावः । अनुपदमुप-
  दर्शयिष्यमाणस्मृतौ माङ्गलिकावित्यस्य मङ्गलप्रयोजनकावित्यर्थ (पा० ५।१।१०९) ठका
  साधनात् । एतद्द्योतकत्ववाचकत्वे उभावपि पक्षौ निपातेषु व्यवस्थितावित्येवमवधृतम् ।

२ सर्वकर्मसाधारणविधयः । [ १ प्रपाठके-
“मङ्गलानन्तरारम्भप्रश्नकार्त्स्न्येष्वथो अथ” इत्यमरात् ।
ॐ कारश्चाथशब्दश्च द्वावेतौ ब्रह्मणः पुरा ।
कण्ठं भित्त्वा विनिर्यातौ तस्मान्माङ्गलिकावुभौ” ॥ इति स्मरणाच्च ॥
अथ—वेदाध्ययन-तदर्थावगमानन्तरम् यतोयथावद्विचारशास्त्र(१)मधिग-
त्य स्थितानां स्नातकानां गार्हस्थ्यानुसरणं शास्त्रार्थः ।
“अतः परं समावृत्तः कुर्याद्दारपरिग्रहम्” इति ।
“वेदानधीत्य वेदौ वा वेदं (२)वापि यथाक्रमम् ।
अविप्लुतब्रह्मचर्योगृहस्थाश्रममावसेत्” ।। इति चैवमादिस्मरणात् ।
यतश्च—
“यस्मात्त्रयोऽप्याश्रमिणो ज्ञानेनान्नेन चान्वहम् ।
गृहस्थेनैव धार्यन्ते तस्माच्छ्रेष्ठोगृहाश्रमी” ॥
इत्यादिसमृ

१ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे— ३
लमहाभाष्यम् ॥ तदनेन सूत्रेणाभिधेयादीनि (१) शिष्यप्रवृत्त्युपयोगीनि स्वर-
सतोदर्शितानि ।
तत्राभिधेयः कर्म्म यथोक्तम् । श्रेयः प्रयोजनम् । सम्बन्धोऽपि यथायथं
सुखबोधः प्रतिपाद्यप्रतिपादकभावादिः । अथशब्देनानन्तर्यावगमादधिकार्यपि
प्रतिपादितकल्प एवेत्यास्तां विस्तरः ॥ १ ॥
तत्र तावत्साधारणकर्म्माङ्गभूताः केचन धर्म्माः परिभाष्यन्ते—
यज्ञोपवीतिनाऽऽचान्तोदकेन च कृत्यम् ॥ २ ॥
यज्ञार्थं—(२)मुपवीतं-ब्रह्मसूत्रंयँथावद्विहितयँस्यास्ति स यज्ञोपवीती
मत्वर्थे इनिः प्रत्ययः । ( पा० ५।२।११५ ) तेन यज्ञोपवीतिना । आचान्तमा-
चमनविधिनेष(३)दृच्छित(म्पीत)मुदकँयेनासावाचान्तोदकस्तेन । चकाराद्वद्ध-
शिखेन । कृत्यम्-कर्म्म “कर्त्तव्यमि”ति सूत्रशेषः । तथाचच्छन्दोगपरिशिष्टम्—
“सदोपवीतिना भाव्यं सदा बद्धशिखेन च ।
विशिखोव्युपवीतश्च यत्करोति न तत्कृतम्” ॥ १ ॥ इति ।
यज्ञोपवीताचमनयोः स्वरूपमुपरिष्टाद्वक्ष्यति—“यज्ञोपवीतं कुरुते” (१।२।१)
इत्यादिना ।
इदानीङ्कर्म्माङ्गेषु वक्तव्येषु कालमेव तावत्परिभाषते--
उदगयने पूर्वपक्षे पुण्येऽहनि प्रागावर्त्तनादह्नः कालं विद्यात् ॥ ३ ॥
उदगयनं मकरादिषण्मासपर्यांवत्सूर्यस्योद्गमनात्प्रसिद्धं ज्यौतिषे । तत्र
पूर्वपक्षे “पक्षौ पूर्वापरौ शुक्लकृष्णौ मासस्तु तावुभौ” इत्यमराच्छुक्लपक्षे । पुण्ये-
पुनीते (शोभने) विष्ट्यादि-दोषरहिते यथोक्ते । अहनि-दिवसे । तत्रापि अह्नो-
वासरस्याऽऽवर्त्तनाच्छायायाः परिवर्त्तनात् । प्राक्-पूर्वम्पूवाह्न इत्येतं कालं वि-
द्यात्-जानीयात् । प्रकृतस्य कृत्यस्य ( गृह्यकर्म्मणः ) इत्यर्थः । स्मरन्ति च—
“आवर्त्तनन्तु पूर्वाह्नोह्यपराह्नस्ततः परम्” इति ।
अत्र पूर्वाह्न इत्येव वक्तव्ये प्रागित्याद्यभिधान “पूर्वाह्नोवै देवानाम्मध्य-
( १ ) एतच्चतुष्टयमेवानुबन्धपदप्रतिपाद्यं यद्विना ग्रन्थादौ मङ्गलमुपनिबद्धमपि न
शस्यते इत्युक्तमभियुक्तैः । यथा —
“विना विषयसम्बन्धौ तथैवार्थाधिकारिणौ ।
अव्याख्येयोभवेद्ग्रन्थः स्यादग्रन्थे तच्चतुष्टयम्” इति ॥
“विनाऽनुबन्धं ग्रन्थादौ मङ्गलं नैव शस्यते” इति चैवमादि । तल्लक्षणञ्च “ग्रन्थाऽध्य-
यनप्रवृत्तिप्रयोजकज्ञानविषयत्त्वम्” इति । प्रवृत्तिजनकश्चेष्टसाधनताज्ञानं, कृतिसाध्यता-
ज्ञानञ्च । तज्जनकञ्चानुबन्धज्ञानम् । विशिष्टबुद्धौ विशेषणज्ञानं कारणम् । इति ॥
( २ ) अत्र तादर्थ्यचतुर्थ्या समासः । ( ३ ) आ-इतीषदर्थेऽव्ययम् ।

४ सर्वकर्म्मसाधारणविधयः ।' [ १ प्रपाठके
न्दिनं मनुष्याणामपराह्णः पितॄणाम्” इति श्रुत्युक्तदिनप्रथमतृतीयभागात्मक-
पूर्वाह्णव्यवच्छे(१)दायेति बोध्यम् ॥ ३ ॥
एवन्तर्ह्युद्‌गयनाद्यभावे शास्त्रबलादप्यनुष्ठीयमानस्य पिण्डपितृयज्ञादेः स-
मयवैगुण्यं स्यादत आह—
यथाऽऽदेशञ्च ॥ ४ ॥
कालं विद्यादित्यनुवर्त्तते । आदेश आज्ञा शास्त्रस्य । तमनतिक्रम्येत्यर्थः ।
आदिशति च शास्त्रं किञ्चित्कर्म्मोद्‌गयनाद्यभावेऽपीति तत्राऽनङ्गतैवामीषा,—
मङ्गता च यथोक्तानाम् ॥ ४ ॥
सर्व्वाण्येवान्वाहार्य्यवन्ति ॥ ५ ॥
अनुपश्चादाह्रियते प्रकृतकर्म यस्मादिति, अनुपश्चादाह्रियते यत्प्रस्तुतात्क-
र्मणः । इति चान्वाहार्यं नान्दीमुखश्राद्ध(२)न्दक्षिणा चोच्यते । अत एव गृ-
ह्यान्तरम्—
“यच्छ्राद्धङ्कर्मणामादौ या चान्ते दक्षिणा भवेत् ।
अमावास्यान्द्वितीयञ्चैद्द्वन्वाहार्य्यन्तदुच्यते” इति ॥
तद्विद्यते येषान्तानि । तदयमर्थः । सर्वाण्येव प्रकृतत्वाद् गृह्यकर्म्माणि ।
अन्वाहार्यवन्ति तत्पूर्वकाणि । एवकारोऽयोगव्यवच्छे(३)दार्थः । अतो गृह्या-
नुक्तेष्वपि अन्नप्राशनादिषु शाखान्तराच्छ्राद्धं ( नान्दीमुखं ) दक्षिणा च न
विरुद्ध्यते । क्वचित्तु-निषिध्यतेऽपि यथोक्तं कर्म्मप्रदीपे—
“नाष्टकासु भवेच्छ्राद्धं न श्राद्धे श्राद्धमिष्यते ।
न शोष्यन्ती-जातकर्म-प्रोषितागतकर्म्मसु ॥”
इत्यादि । अमावास्यामिति । अमावास्यां प्रकृत्य (प्रतिपदि) मासिकं श्राद्धं
( साग्नीनाम् ) अन्वाहार्यम्(४) । यथाह मनुः—
( १ ) वस्तुतस्तु-कर्म्माणोवृद्धिश्राद्धपूर्वकत्वाच्छ्राद्धस्य चोदयसन्निधौ—
“रात्रौ श्राद्धन्न कुर्वीत राक्षसी कीर्त्तिता हि सा ।
सन्ध्ययोरुभयोश्चैव सूर्ये चैवाचिरोदिते” ॥
इति मनुना प्रतिषिद्धत्वात् । तथाभूत एव कालोऽनायत्या कर्म्मोपयिक इति
बोध्यम् । विसमासकरणमेकैकस्य बाहुगुण्यद्योतनार्थम् । समुच्चितोपलब्धौ तु महानभ्यु-
दय इति गृह्यभाष्यकारः ।
( २ ) याज्ञिकप्रसिद्धिरेशा आभ्युदयिकश्राद्धस्य नान्दीमुखस्यनामेदमिति । एतच्च
श्राद्धम्मातृकापूजापूर्वकं स्यात्तथा च छन्दोगपरिशिष्टम् । “कर्मादिषु तु सर्वेषु मातरः स-
गणाधिपाः । पूजितव्याः प्रयत्नेन पूजिताः पूजयन्ति ताः” इति । तद्विधिश्च वक्ष्यते
( ४।१।१० ) ॥
( ३ ) यथा—“शङ्खः पाण्डुर एवे”—त्यत्र पाण्डुरवर्णायोगोव्यवच्छिद्यते ।
( ४ ) अनु-पश्चादमावास्याया एतदाह्रियत इति ।

१ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे— ५
“पिण्डान्वाहार्यकं श्राद्धं कुर्यान्मासानुमासिकम्” । इति ।
गोभिलोऽपि-अमावास्यायां पिण्डपितृयज्ञमभिधाय “इतरदन्वाहार्यं मा-
सीनम्” ( ३।५।३ ) इत्याह । तदेतत्साग्निना प्रतिपदि आद्रियते ॥ ५ ॥
अपवर्गेऽभिरूपभोजनं यथाशक्ति ॥ ६ ॥
क्रियापरिसमाप्तिरपवर्गस्तस्मिन् । अभिरूपोविद्वान् कृतबुद्धिरनुष्ठाता चे-
त्याहुः(१) । तादृशस्याभिरूपस्याभिरूपयोरभिरूपाणां वा भोजनम् । यथाश-
क्ति-शक्तिमनतिक्रम्य वित्तशाठ्यमन्तरा “गृह्यकर्म्मसु विद्यादि”ति वाक्यशे-
षः । तथा च शक्तिसत्त्वेऽन्यथाकरणं निषेधति मनुः—
“प्रभुः प्रथमकल्पस्य योऽनुकल्पेन वर्त्तते ।
न साम्परायिकन्तस्य दुर्मतेर्विद्यते फलम् ॥” इति ।
साम्परायिकं (२)पारलौकिकम् ॥ ६ ॥
इति सर्वकर्म्मसाधारणविधयः ॥ ❀ ॥
( अथाग्न्याधानविधिः )
एवं सर्वकर्म्मसाधारणं परिभाष्य प्रायेणाग्निसाध्यत्वात्कर्मणामग्न्याधान-
कालन्तावदाह(३)—
ब्रह्मचारी वेदमधीत्यान्ताꣳसमिधमाधास्यन् ॥ ७ ॥
ब्रह्म वेदस्तदध्ययनार्थं व्रतमपि ब्रह्म, तच्चरत्यनुतिष्ठतीति ब्रह्मचारी । ता-
च्छील्ये णिनिः । ( पा० ३।२।७८ ) उपधावृद्धिः । उपकुर्वाण एव न नैष्ठिकः ।
तस्य ह्यामरणाद्गुरुकुल एवावस्थानानुज्ञानम् ।। स वेदमिति जात्येकवचनम्—
“वेदानधीत्य वेदौ वा वेदं वापि यथाक्रमम् ।
अविप्लुतब्रह्मचर्यो लक्षण्यां स्त्रियमुद्वहेत् ॥”
( १ ) तथाचामरः “प्राप्तरूपसरूपामिरूपा बुधमनोज्ञयोः” इति । “अभिरूपोबुधे
रम्ये” इति मेदिनी च। सर्व्ववेदमृपनिबद्धं गृह्यासङ्ग्रहे-“यत्र विद्या च वित्तञ्च सत्यं धर्म्मः
शमोदमः । अभिरूपः स विज्ञेयः स्वाश्रमे योव्यवस्थितः” । इति ।
( २ ) “युद्धायत्योः सम्परराय” इत्यमरादायतिशब्देन परलोकमुच्यते । ततो “वि-
मथादित्वात् ( पा० ५।४।३४ ) ठक् । ठस्येकः ( पा० ७।३।५० ) आदिवृद्धिः । ( पा० ७।
२।११८ ) इति भानुजिदीक्षिताः । वस्तुतस्तु—“उत्तरः काल आर्यातिरित्यमरादायति-
शब्दउत्तरकालवचन इति कालाट्ठञ्” ( पा० ४।३।११ ) इति ठञेवात्रेति बोध्यम् ।
( ३ ) अन्ये तु व्याचक्षते—उक्तं गृह्यकर्म्माणीति तत्र कोऽसौ गृह्योऽग्निः ? इति
प्रथमन्तावत्स एवोपदिश्यते—“ब्रह्मचारी”त्यारभ्य “स एवास्य गृह्योऽग्निर्भवती”ति
( १।१।२१ ) एतदन्तेन सूत्रसन्दर्भेणेति ।

ऽसीदिति (with two avagrahas).

Line 11:
“यस्य दत्ता भवेत्कन्या वाचा सत्येन केन चित् ।
Wait, "केन चित्" - space between केन and चित्.

Line 12:
सोऽन्त्यां समिधमाधास्यन्नादधीतैव नान्यथा ॥” इति ॥ ७ ॥

Line 13:
अथाधानस्य कालान्तरमाह—

Line 14:
जायाया वा पाणिं जिघृक्षन् ॥ ८ ॥

Line 15:
यदि ब्रह्मचर्यसमापकान्त्यसमिदाधानकाले दैवादग्निग्रहणं न कृतम्भवेत्तदा
Wait, "कृतम्भवेत्तदा" or "कृतं भवेत्तदा"?
It is printed together: "कृतम्भवेत्तदा".

Line 16:
पूर्वपूर्वदिनवद्गुरोरग्नावेव तामन्त्यां समिधमादधीत ॥ पुनः कोऽग्निग्रहण-

Line 17:
कालः ? इत्याह जायायावेति । वा-अथवा । जायाया जायात्वेनाभि(३)संहि-
Wait, "जायायावेति" -> "जायाया वेति" or "जायायावेति"?
In line 17: "जायायावेति" (one word, without space).
Then: "वा-अथवा । जायाया जायात्वेनाभि(३)

१ कण्डिका ] गोभिलगृह्यसूत्रे- ७
अथाग्न्याधानविधिः
अनुगुप्ता अप आहृत्य प्रागुदक्प्रवणन्देशं समं वा परिसमुह्योपलिप्य
मध्यतः प्राचील्लेिखामुल्लिख्योदीचीञ्च संहतां पश्चात् मध्ये प्राची-
स्तिस्र उल्लिख्याऽभ्युक्षेत् ॥ ६ ॥
अनुगुप्ता आच्छादिताः “कुशैर्-”ति शेषः । “कुशैराच्छादिता अप आ-
नयन्ती-”ति गृह्यान्तरसंवादात् । प्रच्छादनञ्च पतितादिभिरुदकदर्शनं मा भू-
दित्येतदर्थम् । अदृष्टाश्च वा । अप उदकम् आहृत्य-अनिषिद्धजलाशयादानी(१)
य । प्रागुदक्प्रवणम्-प्राग्वा उदग्वा प्रागुद्गवा(२) प्रवणं क्रमनिम्नम् । “प्रवणं
क्रमनिम्नोर्व्याम्” इत्यमरः । देशं-भूमिभागं, समं-अपाङ्नीचादिरहितम् ।
वाशब्दो विकल्पार्थः । तद्व्यवस्थामाह-गृह्यासङ्ग्रहः
“प्राङ्नीचं ब्रह्मवर्चस्यमुदङ्नीचं यशोन्नतम् ।
पित्र्यन्दक्षिणतोनीचं प्रतिष्ठासम्भकं समम्” ॥ इति ।
प्रतिष्ठासम्भकम्-प्रतिष्ठाप्रापकम् ॥ परिसमुह्य-परि-सर्वतः । समुह्य-
कुशैः पांश्वादिकमपसार्य । तथाच भरद्वाजः-
“कुशैः संमार्जयेद्भूमिं शुद्धामादौ, शुचिस्ततः ।
हस्तमात्राञ्चतुरस्राङ्गोमयेनोपलेपयेत्” ॥ इति ।
यद्वा “परिसमुह्य वितस्तित्रये उत्तरत उत्करं करोती”ति गृह्यान्तरदर्शना-
दुत्तरस्यान्दिशिवितस्तित्रयोपरिदेशे प्रक्षिप्य । वितस्तिर्द्वादशाङ्गुलः । अत्र-मान
कर्त्तारमाह कर्म्मप्रदीपः-
“मानक्रियायामुक्तायामनुक्ते मानकत्तरि ।
मानकृद्यजमानः स्याद्विदुषामेष निर्णयः” ॥
इति । परिसमूहनकुशानाञ्च परित्यागोविधेयः । अन्यत्र तथादृष्ट-
त्वात् । यथा “सम्मार्जनान्यपास्यती”ति । परित्यागश्चैशान्यम् “द्वारमेव हि
द्रव्याणां प्रागुदीच्यान्दिशि स्मृतम्” इति वचनात् । प्रागुदीची-ऐशानी ॥
उपलिप्य-गोमयोद(३)केनेति वाक्यशेषः । “गोमयोदकेन समन्तं (स्तं) पर्यु-

(१) अत्र “ताभिः प्रक्षालितपाणिपादः” इति भट्टभाष्यन्त“दाचान्तोदकेने”ति
(१।१।२) सूत्रेण गतार्थम् ।
(२) अत्र“दिङ्नामान्यन्तराले” (पा०२।२।२६) इति बहुव्रीहिणा ऐशानीति तदर्थः ।
(३) गोमय मिश्रितोदकेनेति मध्यमपदलोपी समासः (पा०२।१।६० वा०) एतेन गो-
मयोदकाभ्यामिति वक्तव्ये “सर्वोद्वन्द्वोविभाषैकवद्भवतीत”ति परिभाषाम्रयणं मुरारिमिश्रा-
णामपार्थकम्वोध्यम् । तथा चोक्तम्भारद्वाजवचने “गोमयेने”ति सवारिणेत्येतदाक्षिपति ।
तथा च शौनकः “गोमयेन सवारिणा । उपलिप्य स्थण्डिलन्तु चतुरस्रन्तु सर्वतः” इति ।

' in Devanagari is just त्. Wait, त् has a stem? त् is half of त! In old fonts, final त् is often written as a full त with a halanta, or a special final form.
Wait, look at line 33 again:
"इत्युपसंहारदर्शनात् ।"
Wait, why did I think it was 'व'? Look at the character:
It's an avagraha? No, it's after 'दर्शना':
द - र्श - ना - त्
Wait, it has a virama underneath! Yes, it's definitely 'त्'!
Wait, why does it look a bit like a 'व' to a quick glance? Because the virama connects to the curve. But grammatically and visually, it's त् with virama: "दर्शनात् ।"

Let's check line 33-34:
"स्थूलत्वात्ता-"
"भ्यामङ्गुलित्रयस्थलव्यापनात् षडङ्गुलांस्त्यक्तेत्येव युज्यते । अत एव षडङ्गुलान्तरालाः"
Wait, "स्थूलत्वात्ताभ्यामङ्गुलित्रयस्थलव्यापनात्":
Line 33 ends with: "स्थूलत्वात्ता-"
Line 34 starts with: "भ्यामङ्गुलित्रयस्थलव्यापनात्"
Yes: ताभ्यां (by them) + अङ्गुलित्रयस्थलव्यापनात्.

Let

तायाः संलग्नां, पश्चात्-पश्चिमे-प्राग्गताया इत्यादिः । मध्ये-अनन्तरोक्तत्वादु-
द्गतायाः । संलग्नाः प्राचीः प्राग्गतास्तिस्रोलेखाः । तत्र मध्ये द्वे प्रादेशप्रमाणे ।
अन्त्या द्वादशाङ्गुला । सर्वाः षडङ्गुलान्तराला(१) दक्षिणात उपक्रमदर्शनादु-
त्तरोत्तरा उल्लिख्य । आसाञ्च तिसृणां लेखानामेका प्राजापत्या कृष्णवर्णा,
द्वितीया चैन्द्री नीलवर्णा, तृतीया सौमी शुक्लवर्णेत्यवगन्तव्यम् ।।
तदेतत्सर्वं छन्दोगपरिशिष्टवचनात्स्मृत्यन्तरसंवादाच्चावसीयते । तथाचा-
ङ्गिराः—
“प्राग्गता(२) पार्थिवी ज्ञेया चाग्नेयी चाप्युदग्गता ।
प्राजापत्या तथा चैन्द्री सौमी च प्राक्कृता(३) स्मृता ॥
पृथिवी पीतवर्णा स्यादाग्नेयी लोहिता भवेत् ।
प्राजापत्या भवेत्कृष्णा नीलामैन्द्रीं विनिर्दिशेत् ॥
श्वेतवर्णा च सौमी स्याद्रेखाणां वर्णलक्षणम् ॥”
इति । रेखाणां-लेखानाम् । “लेखा लिपिराजिकयोर्म्मता” इति मेदिन्यां
“लेखास्त राजयः” इत्यमरे च लादित्वस्यैव श्रवणात् । रलयोरैक्याद्रे-
खामुलिखेदिति पाठः । आसां वर्णांश्च यथोद्दिष्टा ध्येया एव न तु द्रव्या-
न्तरेण तद्वर्णकरणम् । “विनिर्दिशेद्”िति वचनस्वरसादिति शुभकर्मनिर्णये
मुरारिमिश्राः । अतएव ध्येयपीतवर्णा लेखा लिखितव्येति पद्धतिकृतः
( महामहत्तकवीरेश्वरादयः ) पठन्ति । एतच्च लेखोल्लेखनं यावदग्निस्थापनं
सव्यहस्तं भूमौ निधाय कर्त्तव्यम् इत्याहाङ्गिराः-
“सव्यं भूमौ प्रतिष्ठाप्य प्रोल्लिखेद्दक्षिणेन तु ।
तावन्नोत्थापयेत्पाणिं यावदग्निं निधापयेत्” ॥
( १ ) तथाचाङ्गिराः—“पार्थिवीं चैव सौमीञ्च लिखेद्द्वे द्वादशाङ्गुले । एकविंशति-
राग्नेयी प्रादेशिन्यावुभे स्मृते ॥ षडङ्गुलान्तराः कार्या आग्नेयी संहतास्तु याः । पार्थिव्या-
श्चैव रेखाया-स्तिस्रस्ता उत्तरोत्तराः” ॥ इति ॥ ननु-“शेषाः प्रादेशमात्रिकाः” इति
कात्यायनवचनेन सौम्या अपि प्रादेशप्रमाणकत्वबोधनाद्विरोध इति चेन्नैवम् । तस्य
न्यूनसंख्याव्यवच्छेदमात्रपरत्वात् । अन्यथा विरोधस्य परिहर्तुमशक्यत्वात् । अत एव
“द्वादशाङ्गुलप्रमाणा सोमदेवताका” इति निर्विचिकित्सितं स्वस्वपद्धतौ वीरेश्वरादयो-
लिखितवन्तः । यद्वा ऐच्छिको विकल्पः । फलभूमा व्यवस्थितैति दिक् । द्वादशाङ्गुलत्वा-
दिकन्तु यजमानाङ्गुलिबृहत्पर्वभिः कार्यम् । तथाच कात्यायनः—
“मानक्रियायामुक्तायाम्”इत्याद्युक्तवचनान्ते “अङ्गुष्ठाङ्गुलिमानन्तु यत्र यत्रोपदि-
श्यते । तत्र तत्र बृहत्पर्वग्रन्थिभिर्मिनुयात्सदा” ॥ इति ॥
[

? Look at केषाञ्चिद्वयाख्यानम्: केषाञ्चिद्व्याख्यानम्! Wait, in केषाञ्चिद्व्याख्यानम्: द्+व+या->द्वयाख्यानम्! And what about the first word: अवाहरणाभ्युक्षणान्तमितिorअबाहरणाम्युक्षणान्तमिति? Look at भ्यु: it has म्यwithु? No, भ्यु! Wait, it has a loop: भ्यु. Wait, look at अवाहरण: could it be उद्धरण? No, starts with अ`.

Footnote 4:
Line 27:
( ४ ) यत्र यत्राग्निप्रणयनं क्रियते तत्र तत्र भुवः संस्कारविधानाद्भूसंस्कारकम् ।
Let's check:
( ४ ) यत्र यत्राग्निप्रणयनं क्रियते तत्र तत्र भुवः संस्कारविधानाद्भूसंस्कारकम् ।
Yes!

Line 28:
अनुगतेऽग्नौ संस्कृताया अपि भूमेः पुनः संस्कारविधानादग्निसंस्कारकम् ॥
Let's check:
अनुगतेऽग्नौ संस्कृताया अपि भूमेः पुनः संस्कारविधानादग्निसंस्कारकम् ॥
Yes!

Footnote 5:
Line 29: