बृहत्संहिता: द्वितीय भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

( ११ )

CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammpu. Digitized by S3 Foundation USA

( १२ )
विषयाः पृष्ठाङ्काः । विषयाः पृष्ठाङ्काः
स्त्रीणां विनाशे हेतुः ३३० । छिद्राणां लक्षणानि ३४७
स्त्रीणां गुणाः सुरतलक्षणञ्च ३३० । छिद्राणां फलानि ३४८
वर्ज्याः स्त्रियः ३३२ । मिश्रकाष्ठरचितशयनफलम् ३४८
स्त्रिगुणाः ३३३ । ८०. रत्नपरीक्षाध्यायः
वर्ज्यस्त्रीलक्षणानि ३३३ । रत्नपरीक्षाप्रयोजनकथनम् ३५०
रजस्वलायाः शोणितलक्षणम् ३३४ । रत्नपरीक्षायामुपलरत्नानामधिकारः ३५०
रजस्वलायाः धर्माः ३२५ । रत्नोत्पत्तावाचार्येषु मतभेदकथनम् ३५०
स्त्रीपुरुषसंयोगे त्रिविभागकथनम् ३३५ । रत्नानां नामानि ३५१
गर्भस्य धृतसंस्थानवशेन । वज्रमणेः सप्ताकरस्थानानि ३५१
पुंस्त्रीनपुंसकविभागज्ञानम् ३३६ । वज्रमणेर्देवता ३५२
स्त्रीसम्प्रयोगकाले शुभयोगाः ३३६ । ब्राह्मणादीनां वज्रमणेर्वर्णकथनम् ३५३
मैथुनकाले धारणीयनियमाः ३३६ । वज्रमणेर्मूल्यपरिज्ञानम् ३५३
७९. शय्यालक्षणाध्यायः । शुभवज्रमणिलक्षणम् ३५४
अध्यायकथनप्रयोजनम् ३३८ । अशुभवज्रमणिलक्षणम् ३५४
शय्याऽऽसनयोः शुभवृक्षाः ३३८ । वज्रमणिधारणे गुणाः ३५५
शय्याऽऽसनयोरशुभवृक्षाः ३३८ । ८१. मुक्तालक्षणाध्यायः
अशुभवृक्षनिर्मितशयनासनफलम् ३३९ । मुक्ताफलानामुत्पत्तिस्थानानि ३५७
प्राक्छिन्नवृक्षफलम् ३३९ । मुक्ताफलानामष्टावुत्पत्तिस्थानानि ३५७
निर्माणारम्भे शुभशकुनानि ३३९ । मुक्ताफलानामुत्पत्तिस्थानवशेन
नृपशय्याप्रमाणम् ३४० । लक्षणानि ३५७
नृपपुत्रादिशय्याप्रमाणम् ३४० । स्थानवशेन मुक्ताफलानां वैशिष्ट्यं ३५८
विष्कम्भलक्षणं पादोच्छ्रायप्रमाणञ्च ३४० । मुक्ताफलानां मूल्यज्ञानम् ३५९
वृक्षाणां विशेषफलम् ३४१ । मुक्ताफलानामन्यन्मूल्यपरिज्ञानम् ३६०
मिश्रितकाष्ठफलम् ३४२ । त्रयोदशाद्यानां धरणानां संज्ञा ३६१
काष्ठैः सह गजदन्तयोगकथनम् ३४३ । मौल्यज्ञाने तारतम्यम् ३६१
गजदन्तलक्षणम् ३४३ । गजमुक्ताफललक्षणम् ३६२
कल्पितगजदन्तस्य शुभाशुभत्वम् ३४४ । वराहज-तिमिजमुक्ताफललक्षणम् ३६२
आसन-शय्याफले साम्यम् ३४५ । मेघजमुक्ताफललक्षणम् ३६३
काष्ठसंयोगप्रकारः ३४५ । नागजमुक्ताफललक्षणम् ३६३
शय्यापादलक्षणम् ३४६ । नागजमुक्ताफलज्ञानप्रकारः ३६३
ग्रन्थियुतपादलक्षणम् ३४६ । नागजमुक्ताफलगुणाः ३६३
काष्ठछिद्राणां नामानि ३४७ । वेणुशङ्खोद्भवमुक्ताफललक्षणम् ३६४
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

( १३ )
विषयाः पृष्ठाङ्काः
मुक्ताफलानाममूल्यता ३६४
मुक्ताफलानां फलानि ३६४
मुक्ताफलरचिताभरणानां संज्ञा ३६५
८२. पद्मरागलक्षणाध्यायः
पद्मरागोत्पत्तिलक्षणम् ३६७
पद्मरागगुणाः ३६७
पद्मरागदोषाः ३६८
सर्पमणिलक्षणम् ३६८
मणिप्रभावः ३६८
पद्मरागमणिमूल्यज्ञानप्रकारः ३६८
८३. मरकतलक्षणाध्यायः
मरकमणेर्लक्षणं प्रयोजनञ्च ३७१
८४. दीपलक्षणाध्यायः
दीपानामशुभलक्षणं फलञ्च ३७२
दीपानां शुभलक्षणम् ३७२
८५. दन्तकाष्ठलक्षणाध्यायः
अध्यायप्रयोजनकथनम् ३७४
वर्जनीयदन्तधावनकाष्ठानि ३७४
वृक्षविभागेन दन्तधावन-
काष्ठफलानि ३७४
शिरीषादेर्दन्तधावनफलानि ३७५
बदर्यादेर्दन्तधावनफलानि ३७५
नीपादेर्दन्तधावनफलानि ३७५
शालादेर्दन्तधावनफलानि ३७६
दन्तधावने विधानम् ३७६
त्यक्तदन्तधावनस्य शुभाशुभत्वम् ३७६
८६. शाकुनाध्यायः
अध्यायारम्भप्रयोजनकथनम् ३७८
शाकुनप्रयोजनम् ३७८
शाकुनभेदप्रदर्शनम् ३७९
विषयाः पृष्ठाङ्काः
शाकुनसामान्यलक्षणम् ३७९
पुंस्त्रीनपुंसकसंज्ञकजीवकथनम् ३८०
लोकव्यवहारेण ज्ञातव्याः शाकुनाः ३८०
शाकुनफलविचारः ३८०
दिगलक्षणानि ३८१
दिक्फलनियमाः ३८२
फलनियमे वक्तव्यः ३८३
दशविधदीप्तशकुनलक्षणम् ३८३
शाकुनबलानि ३८५
पूर्वस्यां बलवन्तो शाकुनाः ३८६
दक्षिणस्यां बलवन्तो शाकुनाः ३८६
पश्चिमायां बलवन्तो शाकुनाः ३८६
उत्तरस्यां बलवन्तो शाकुनाः ३८७
शाकुनानां विभागाः ३८७
[L

( १४ )
विषयाः पृष्ठाङ्काः | विषयाः पृष्ठाङ्काः
कर्मादौ शाकुनानां वैशिष्ट्यम् ३९६ | दक्षिणदिक्स्थितप्रथमद्वितीय-
मतान्तरेण शाकुनद्वारलक्षणम् ३९८ | भागस्थशाकुनफलम् ४१२
विरोधसंज्ञकशाकुनः ३९८ | आग्नेयकोणतः तूर्यभागस्थ-
विरोधसंज्ञकशाकुनफलम् ३९८ | शाकुनफलम् ४१२
भयदायकाः शाकुनाः ३९९ | दक्षिणभागस्थितशाकुनफलम् ४१२
चेष्टादीप्तशाकुनलक्षणं फलञ्च ३९९ | दक्षिणस्य तृतीयचतुर्थभागस्थित-
मेघध्वन्यादेर्दीप्तशाकुनफलम् ४०० | शाकुनफलम् ४१३
चितादिस्थितशाकुनफलम् ४०० | नैर्ऋत्यकोणस्थशाकुनफलम् ४१३
पुरीषोत्सर्गादिसमये शाकुनफलम् ४०१ | नैर्ऋत्यतः तृतीयचतुर्थभागस्थ-
स्वरदीप्तादिशाकुनफलम् ४०१ | शाकुनफलम् ४१३
सप्ताहान्तशब्दायमानशाकुनफलम् ४०१ | पश्चिमस्थितशाकुनफलम् ४१३
दुर्भिक्षकारिणो शाकुनाः ४०१ | पश्चिमतः तृतीयचतुर्थभागस्थ-
परयोनिमैथुनफलम् ४०२ | शाकुनफलम् ४१४
पादादावागतशाकुनफलम् ४०२ | वायव्यकोणस्थशाकुनफलम् ४१४
शाकुनवशादागन्तुकलक्षणम् ४०३ | वायव्यात्तृतीयचतुर्थभागस्थ-
भक्ष्यद्रव्यैः सह शाकुनफलम् ४०३ | शाकुनफलम् ४१४
विदिकिस्थितशाकुनफलम् ४०४ | उत्तरस्थशाकुनफलम् ४१५
शान्तदीप्तसम्बन्धवशाच्छाकुन- | उत्तरात्तृतीयचतुर्थभागस्थ-
फलम् ४०४ | शाकुनफलम् ४१५
मध्यस्थशाकुनफलम् ४०४ | ईशानकोणस्थशाकुनफलम् ४१५
वृक्षाग्रस्थितशाकुनफलम् ४०५ | ईशानतस्तृतीयचतुर्थभागस्थ-
पर्वतस्थितशाकुनफलम् ४०५ | शाकुनफलम् ४१६
लेखपरिज्ञानम् ४०६ | नाभ्यां पूर्वस्याञ्च दिशि स्थित-
संयोगस्थानानि ४०७ | शाकुनफलम् ४१६
शुभशाकुने स्थाननिर्देशः ४०७ | आग्नेयस्थितशाकुनफलम् ४१७
अन्यप्रकारेण स्थाननिर्देशः ४०८ | दक्षिणभागस्थशाकुनफलम् ४१७
प्रश्नकालिकशाकुनविचारः ४०९ | नैर्ऋत्यकोणस्थशाकुनफलम् ४१७
८७. शाकुनेऽन्तरचक्राध्यायः | पश्चिमस्थशाकुनफलम् ४१७
दिक्चक्रे शान्तदिक्स्थित- | वायव्यस्थशाकुनफलम् ४१८
शाकुनफलम् ४११ | उत्तरस्थशाकुनफलम् ४१८
द्वितीयतृतीयभागस्थितशाकुनफलम् ४११ | ईशानस्थशाकुनफलम् ४१८
चतुर्थभाग-आग्नेयकोणस्थित- | दीप्तपूर्वदिक्स्थशाकुनफलम् ४१९
शाकुनफलम् ४११ |
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

( १५ )
विषयाः पृष्ठाङ्काः | विषयाः पृष्ठाङ्काः
पूर्वस्यां द्वितीय तृतीयभागस्थ- | हारीतभारद्वाज्यो रुतलक्षणं
दीप्तशाकुनफलम् ४१९ | तत्फलञ्च ४२९
पूर्वस्यां चतुर्थभागस्थदीप्त- | करायिकरुतलक्षणं तत्फलञ्च ४२९
शाकुनफलम् ४२० | दिव्यकचेष्टा तत्फलञ्च ४२९
आग्नेय्यां तृतीयचतुर्थभागस्थ- | सर्पचेष्टितं तत्फलञ्च ४३०
दीप्तशाकुनफलम् ४२० | खञ्जनकचेष्टितं तत्फलञ्च ४३०
आग्नेय्यात्पञ्चमषष्ठभागस्थ- | तित्तिरशशकयोश्चेष्टितं तत्फलञ्च ४३०
दीप्तशाकुनफलम् ४२० | कपिकुलालकुक्कुटयो रुतं फलञ्च ४३१
आग्नेय्यात्सप्तमाष्टमस्थदीप्त- | चाषविरुतचेष्टितं फलञ्च ४३१
शाकुनफलम् ४२० | चाषकाकयुद्धफलम् ४३१
नैर्ऋत्यकोणस्थदीप्तशाकुनफलम् ४२१ | चाषस्यान्यरुतम् ४३२
पश्चिमायां द्वितीयतृतीयचतुर्थपञ्चम- | अण्डरीकफेण्टकयोश्चेष्टितम् ४३२
भागस्थदीप्तशाकुनफलम् ४२१ | श्रीकर्णरुतम् ४३२
पश्चिमायां षष्ठादिभागस्थदीप्त- | दुर्बलिविरुतम् ४३३
शाकुनफलम् ४२१ | सारिकारुतम् ४३३
वायव्यात्तृतीयचतुर्थभागस्थ- | फेण्टकरुतम् ४३४
दीप्तशाकुनफलम् ४२२ | गर्दभरुतम् ४३४
उत्तरस्थदीप्तशाकुनफलम् ४२२ | कुरङ्ग-मृगपृषतरुतम् ४३४
ऐशानस्थदीप्तशाकुनफलम् ४२२ | कुक्कुटरुतम् ४३४
ऐशान्याद् द्वितीयतृतीयभागस्थ- | छिप्पिकाविडालविरुतं गोक्षुरञ्च ४३५
दीप्तशाकुनफलम् ४२३ | उलूकविरुतम् ४३५
दिक्चक्रान्तस्थदीप्तशाकुनफलम् ४२३ | सारसविरुतम् ४३६
आग्नेय्यादिदिक्स्थदीप्त- | पिङ्गलारुतम् ४३६
शाकुनफलम् ४२३ | कार्यसिद्धिविधिः ४३६
| कार्यसिद्धिमन्त्रः ४३७
८८. विरुताध्यायः | पिङ्गलाचेष्टितम् ४३८
दिनचरजन्तूनां नामानि ४२५ |
निशाचरजन्तूनां नामानि ४२५ | ८९. श्वचक्राध्यायः
उभयचरजन्तूनां नामानि ४२५ | श्वचेष्टितम् ४४०
व्यवहारार्थन्तेषां संज्ञा ४२६ | दिग्विभागेन शुनो क्रन्दनफलम् ४४२
वञ्जुलश्येनशुकगृध्ररुतलक्षणम् ४२८ | अन्यत् श्वचेष्टितम् ४४४
कपोतचेष्टा तत्फलञ्च ४२८ | ९०. शिवारुताध्यायः
श्यामारुतलक्षणं तत्फलञ्च ४२८ | श्ववच्छिवारुतफलादेशः ४५०
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

( १६ )
विषया: पृष्ठाङ्काः
लोमाशिकायाश्चेष्टितम् ४५०
शिवाचेष्टितम् ४५०
दिगीशाः ४५१
शिवाया अशुभफलम् ४५१
शब्दविशेषेण शिवायाः फलम् ४५१
शिवाफले मतान्तराणि ४५२
शिवाप्रतिशब्दफलम् ४५२
शब्दवशेन शिवायाः फलम् ४५२
अशुभशिवालक्षणम् ४५३
शुभशिवालक्षणम् ४५३
शिवायाः शुभशब्दाः ४५४
९१. मृगचेष्टिताध्यायः
मृगचेष्टाप्रदर्शनम् ४५६
वनवासिजन्तूनां फलानि ४५६
९२. गवेङ्गिताध्यायः
गोचेष्टितम् ४५८
गोचेष्टाफलम् ४५८
९३. अश्वेङ्गिताध्यायः
अश्वचेष्टितम् ४६०
अश्वानां प्रदीप्तलिङ्गादेः फलम् ४६०
अश्वानां प्रदीप्तांसादेः फलम् ४६१
अश्वानां प्रदीप्तनासारन्ध्रादेः फलम् ४६१
अश्वस्याशुभचेष्टितम् ४६२
अश्वहेषितलक्षणं फलञ्च ४६३
अश्वस्यान्यशुभचेष्टितम् ४६३
अश्वस्याशुभचेष्टितम् ४६४
अश्वस्य शुभनिमित्तानि ४६४
अश्वस्याशुभनिमित्तानि ४६५
अध्यायोपसंहारः ४६६
९४. हस्तिचेष्टिताध्यायः
गजदन्तकल्पनविधानम् ४६७
विषयाः पृष्ठाङ्काः
कल्पितगजदन्तलक्षणफलञ्च ४६७
गजदन्ते शुभच्छेदलक्षणम् ४६९
करिणामन्यच्छुभाशुभफलम् ४६९
भग्नगजदन्तफलम् ४७०
दन्तभङ्गस्य विशेषफलम् ४७१
गजेङ्गितम् ४७१
गजस्य शुभचेष्टितम् ४७१
गजस्यान्यचेष्टितम् ४७२
९५. वायसविरुताध्यायः
वायसविरुते विभागप्रदर्शनम् ४७३
वायसचेष्टितं फलञ्च ४७३
वायसनीडवशेन वृष्टिज्ञानम् ४७३
वायसान्यचेष्टितम् ४७४
काकानां वैशिष्ट्यम् ४७५
दीप्तदिग्वशेन काकशब्दफलम् ४७९
शान्तपूर्वदिग्वशेन काकशब्दफलम् ४७९
शान्ताग्नेयदक्षिणदिग्वशेन
काकशब्दफलम् ४८०
शान्तनैर्ऋत्यपश्चिमदिग्वशेन
काकशब्दफलम् ४८०
शान्तवायव्योत्तरदिग्वशेन
काकशब्दफलम् ४८०
शान्तेशानदिग्वशेन काकरुतफलम् ४८१
कर्णसमकाकफलम् ४८१
दक्षिणवामभागवशकाकरुतफलम् ४८१
वामदक्षिणभागस्थकाकफलम् ४८२
काकद्वारा प्रधानपुरुषवधसूचनम् ४८३
धान्यसहितभूलाभः कष्टकरयोगश्च ४८३
स्निग्धपत्रादावुपरिस्थितकाकफलम् ४८४
निष्पत्रसस्यस्थकाकशब्दफलम् ४८४
गोपुच्छस्थकाकशब्दफलम् ४८४
तृणराशिस्थकाकशब्दफलम् ४८४
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmmu. Digitized by S3 Foundation USA

( १७ )
विषयाः पृष्ठाङ्काः विषयाः पृष्ठाङ्काः
सकण्टकवृक्षस्थकाकफलम् ४८५ राश्यादिक्रमेण नामाक्षराणि ५०८
छिन्नाग्रवृक्षस्थकाकफलम् ४८५ द्विस्वभावराशिक्रमेण नामाक्षरवर्णाः ५१५
मृतपुरुषाङ्गस्थकाकशब्दफलम् ४८५ नामाक्षरे विभागप्रदर्शनम् ५१८
चेष्टावशेन काकस्यान्यफलानि ४८६ नामानयने प्रकारान्तरकथनम् ५१८
काकरुतलक्षणं फलञ्च ४८९ नामानयने व्याप्तिप्रदर्शनम् ५२०
अन्यप्राणिनां चेष्टितम् ४९२ अक्षरकोषवशेनोगतस्य प्रश्नकर्तुश्च
पिपीलिकाचेष्टितम् ४९२ नामानयनम् ५२१
शकुननिश्चयः ४९२ नामवर्णानयनम् ५२१
शकुनप्रशंसा ४९३ आगतनाम्नां वयोज्ञानम् ५२२
अशुभशकुने कर्तव्यम् ४९३ ९७. पाकाध्यायः
९६. शाकुनोत्तराध्यायः ग्रहचारोक्तफलपाककालज्ञानम् ५२४
फलकथननियमाः ४९५ शीतोष्णविपर्ययादेर्फलपाक-
एकदेशस्थपुरुषे भेदप्रदर्शनम् ४९५ कालज्ञानम् ५२५
स्थिरचराणां ज्ञानम् ४९६ अक्रियमाणककरणे फलपाक-
स्थिरचरयोर्लक्षणम् ४९६ कालज्ञानम् ५२५
वर्षज्ञानम् ४९७ स्तम्भादिसम्भाषणफलपाक-
आग्नेयभयदोषज्ञानम् ४९७ कालज्ञानम् ५२५
कलहज्ञानम् ४९७ कीटादिशब्दफलपाककालज्ञानम् ५२६
स्त्रीसमागमयोगः ४९८ वने कुक्कुरप्रसवादिफलपाक-
पुंनपुंसकयोः समागमयोगः ४९८ कालज्ञानम् ५२६
प्रधानपुरुषागमने हेतुः ४९९ शृगालादिफलपाककालज्ञानम् ५२६
प्रकारान्तरेण कर्मणां विधानम् ४९९ अहुताशप्रज्ज्वलनफल-
आगतस्याकृतिज्ञानम् ४९९ पाककालज्ञानम् ५२७
केन्द्रवशेन विभागीकृतनामकथनम् ५०१ छत्रादिविकारे फलपाककालज्ञानम् ५२७
क्रमज्ञानम् ५०१ अतिविरुद्धानां स्नेहे शब्दे च
ग्रहाणां वर्गाः ५०१ फलपाककालज्ञानम् ५२७
राशि-द्रेष्काणवशेन नामाक्षर- गन्धर्वनगरफलपाककालज्ञानम् ५२७
सङ्ख्याज्ञानम् ५०२ अश्विन्यादिनक्षत्रफलपाककालज्ञानम् ५२८
नवांशकवशेन नामाक्षरसङ्ख्याज्ञानम् ५०२ मघादिनक्षत्रफलपाककालज्ञानम् ५२८
संयुक्ताक्षरज्ञानम् ५०३ श्रवणादिनक्षत्रफलपाककालज्ञानम् ५२८
नामाक्षरेऽनिश्चयीकरणम् ५०७ दृष्टेऽप्यद्भुते शान्तिविरहिते सति
अंशकक्रमेण राशीनामक्षराणि ५०८ फलपाककालज्ञानम् ५२९
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

( १८ )
विषयाः पृष्ठाङ्काः | विषयाः पृष्ठाङ्काः
९८. नक्षत्रकर्मगुणाध्यायः | संक्षिप्तविवाहपटलम् ५५१
अश्विन्यादिनक्षत्राणां तारका- | १०१. नक्षत्रजातकाध्यायः
प्रमाणज्ञानम् ५३० | अश्विनीभरण्योर्जातस्य स्वरूपम् ५५५
नक्षत्रदेवताः ५३१ | कृत्तिकारोहिण्योर्जातस्य स्वरूपम् ५५५
ध्रुवसंज्ञकनक्षत्राणि तत्र | मृगशिराऽऽर्द्रेयोर्जातस्य स्वरूपम् ५५६
विहितकर्माणि च ५३१ | पुनर्वसुजातस्य स्वरूपम् ५५६
तीक्ष्णसंज्ञकनक्षत्राणि तत्र | तिष्याऽऽश्लेषयोर्जातस्य स्वरूपम् ५५७
विहितकर्माणि च ५३२ | मघापूर्वफल्गुन्योर्जातस्य स्वरूपम् ५५७
उग्रसंज्ञकनक्षत्राणि तत्र | उत्तरफल्गुनीहस्तयोर्जातस्वरूपम् ५५८
विहितकर्माणि च ५३२ | चित्रास्वात्योर्जातस्य स्वरूपम् ५५८
लघुसंज्ञकनक्षत्राणि तत्र | विशाखानुराधयोर्जातस्य स्वरूपम् ५५९
विहितकर्माणि च ५३३ | ज्येष्ठामूलयोर्जातस्य स्वरूपम् ५५९
मृदुसंज्ञकनक्षत्राणि तत्र | पूर्वाषाढोत्तराषाढयोर्जातस्वरूपम् ५६०
विहितकर्माणि च ५३३ | श्रवणधनिष्ठयोर्जातस्य स्वरूपम् ५६०
मृदुतीक्ष्णचरसंज्ञकनक्षत्राणि तत्र | शतभिषकपूर्वभद्रपदयोर्जातस्वरूपम् ५६१
विहितकर्माणि च ५३४ | उत्तरभद्रपदारेवत्योर्जातस्वरूपम् ५६१
क्षौरनक्षत्राणि ५३५ | १०२. राशिभागाध्यायः
क्षौरनिषेधकालः ५३६ | मेषवृषयोर्नक्षत्रप्रविभागकथनम् ५६४
सर्वनक्षत्रेषु क्षुरकर्मकथनम् ५३७ | मिथुनकर्कटयोर्नक्षत्रप्रविभागकथनम् ५६४
पुरुषसंज्ञककार्ये नक्षत्राणि ५३८ | सिंहकन्ययोर्नक्षत्रप्रविभागकथनम् ५६५
संस्कारनक्षत्राणि ५३८ | तुलावृश्चिकयोर्नक्षत्रप्रविभागकथनम् ५६५
सर्वकर्मणां लग्नशुद्धिकथनम् ५३८ | धन्विमकरयोर्नक्षत्रप्रविभागकथनम् ५६५
९९. तिथिकर्मगुणाध्यायः | कुम्भमीनयोर्नक्षत्रप्रविभागकथनम् ५६५
तिथिस्वामिनः तत्र क्रियमाणानि | १०३. विवाहपटलाध्यायः
कार्याणि च ५४० | लग्नस्थितसर्वग्रहाणां फलानि ५६७
१००. करणगुणाध्यायः | द्वितीयभावस्थसर्वग्रहाणां फलानि ५६७
सप्तचलकरणनामान्यधिपतींश्च ५४७ | तृतीयभावस्थसर्वग्रहाणां फलानि ५६७
चतुःस्थितकरणनामान्यधिपतींश्च ५४७ | चतुर्थभावस्थसर्वग्रहाणां फलानि ५६८
चलकरणे कर्तव्यानि ५४८ | पञ्चमभावस्थसर्वग्रहाणां फलानि ५६८
स्थिरकरणे कर्तव्यानि ५४८ | षष्ठभावस्थसर्वग्रहाणां फलानि ५६९
कर्णवेधनक्षत्राणि ५५० | सप्तमभावस्थसर्वग्रहाणां फलानि ५६९

CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammu. Digitized by S3 Foundation USA

( १९ )
विषयाः पृष्ठाङ्काः विषयाः पृष्ठाङ्काः
अष्टमभावस्थसर्वग्रहाणां फलानि ५७० सप्तमाष्टमनवमस्थभौमफल
नवमभावस्थसर्वग्रहाणां फलानि ५७० विलम्बितलक्षणञ्च ५८६
दशमभावस्थसर्वग्रहाणां फलानि ५७० दशमैकादशस्थभौमफलं
एकाशभावस्थसर्वग्रहाणां फलानि ५७१ पुष्पिताग्रालक्षणञ्च ५८६
द्वादशभावस्थसर्वग्रहाणां फलानि ५७१ द्वादशस्थभौमफलमिन्द्र-
गोधूलिप्रशंसा ५७२ वंशालक्षणञ्च ५८७
१०४. ग्रहगोचराध्यायः जन्मराशिस्थबुधफलं
वर्णच्छन्दे गुरुलघुप्रदर्शनम् ५७३ स्वागतालक्षणञ्च ५८८
गुरुलघुप्रयोजनप्रदर्शनम् ५७३ द्वितीयतृतीयस्थबुधफलं
गोचरकारणं मुखचपलालक्षणञ्च ५७४ द्रुतपदलक्षणञ्च ५८८
स्वनम्रताप्रदर्शनं जघनचपला- चतुर्थपञ्चमस्थबुधफलं
लक्षणञ्च ५७६ रुचिरालक्षणञ्च ५८९
सर्वग्रहगोचरफलं शार्दूलविक्री- षष्ठसप्तमाष्टमस्थबुधफलं
डितलक्षणञ्च ५७७ प्रहर्षिणीलक्षणञ्च ५८९
जन्मद्वितीयतृतीयचतुर्थस्थानेष्वर्क- नवमदशमस्थबुधफलं
गोचरफलं स्रग्धरालक्षणञ्च ५७७ दोधकलक्षणञ्च ५९०
पञ्चमषष्ठसप्तमाष्टमेष्वर्कगोचर- एकादशद्वादशस्थबुधफलं
फलं सुवदनालक्षणञ्च ५७८ मालिनीलक्षणञ्च ५९०
नवमदशमैकादशद्वादशेष्वर्क- जन्मराशिगतद्वितीयस्थगुरुफलं
गोचरफलं सुवृत्तलक्षणञ्च ५७९ भ्रमरविलसितलक्षणञ्च ५९२
जन्मद्वितीयतृतीयचतुर्थस्थचन्द्र- तृतीयचतुर्थस्थगुरुफलं
गोचरफलं शिखरिणीलक्षणञ्च ५८० मत्तमयूरलक्षणञ्च ५९२
पञ्चमषष्ठसप्तमाष्टमस्थचन्द्रगोचर- पञ्चमस्थगुरुफलं मणिगुण-
फलं मन्दाक्रान्तालक्षणञ्च ५८१ निकरलक्षणञ्च ५९३
नवमदशमैकादशद्वादशस्थचन्द्र- षष्ठस्थगुरुफलं हरिणी-
गोचरफलं वृषभचरितलक्षणञ्च ५८२ प्लुतालक्षणञ्च ५९३
जन्मद्वितीयगतभौमफलमुपेन्द्र- सप्तमस्थगुरुफलं ललित-
वज्रालक्षणञ्च ५८३ पदलक्षणञ्च ५९४
तृतीयस्थभौमफलमुपजातिलक्षणञ्च ५८३ अष्टमनवमस्थगुरुफलं
तुर्यस्थभौमफलं प्रसभलक्षणञ्च ५८४ शालिनीलक्षणञ्च ५९४
पञ्चमस्थभौमफलं मालतीलक्षणञ्च ५८४ दशमैकादशद्वादशस्थगुरुफलं
षष्ठस्थभौमफलमपरवक्त्रलक्षणञ्च ५८५ रथोद्धतालक्षणञ्च ५९५
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

( २० )

विषयाः | पृष्ठाङ्काः | विषयाः | पृष्ठाङ्काः
जन्मस्थशुक्रफलं विलासिनी- | | बुधफलप्रदानसमयः उपगीत्या- |
लक्षणञ्च | ५९६ | ऽऽर्यालक्षणञ्च | ६०७
द्वितीयस्थशुक्रफलं वसन्त- | | गुरुगोचरफलोपदेश आर्यालक्षणञ्च | ६०८
तिलकालक्षणञ्च | ५९६ | शुभाशुभग्रहयोरन्योन्यदर्शनात्तयोः |
तृतीयचतुर्थस्थशुक्रफलमिन्द्र- | | निष्फलत्वं नर्कुटकलक्षणञ्च | ६०९
वज्रालक्षणञ्च | ५९७ | विबलग्रहस्य शुभगोचरफले नैष्फल्यं |
पञ्चमस्थशुक्रफलमनवसिता- | | विलासलक्षणञ्च | ६१०
लक्षणञ्च | ५९८ | आर्यासमगाथाप्रदर्शनम् | ६१०
षष्ठसप्तमाष्टमस्थशुक्रफलं | | अस्तमितशनेरतिशयेनाशुभफलं |
लक्ष्मीलक्षणञ्च | ५९८ | पथ्यालक्षणञ्च | ६१२
नवमदशमस्थशुक्रफलं | | ग्रहयुक्तचन्द्रस्य विशेषफलं |
प्रमिताक्षरालक्षणञ्च | ५९९ | वक्त्रलक्षणञ्च | ६१३
एकादशद्वादशस्थशुक्रफलं | | दुःस्थितग्रहनरस्य लघुताप्रदर्शनं |
स्थिरलक्षणञ्च | ५९९ | श्लोकलक्षणञ्च | ६१३
जन्मस्थशनिफलं तोटकलक्षणञ्च | ६०० | सुस्थितग्रहपुरुषस्य सुस्थितत्व- |
द्वितीयस्थशनिफलं वंशपत्र- | | मनुष्टुब्लक्षणञ्च | ६१४
पतितलक्षणञ्च | ६०० | असुस्थिते ग्रहे क्रियमाणं कर्म |
तृतीयस्थशनिफलं ललितालक्षणञ्च | ६०१ | कर्तुः घातकः वैतालीयलक्षणञ्च | ६१४
चतुर्थस्थशनिफलं भुजङ्ग- | | सुस्थिते ग्रहे स्वल्पायासेन कार्य- |
प्रयातलक्षणञ्च | ६०२ | सिद्धिरौपच्छन्दसिकलक्षणञ्च | ६१५
पञ्चमषष्ठस्थशनिफलं पुटालक्षणञ्च | ६०२ | आदित्यवासरे विहितकर्माणि |
सप्तमाष्टमनवमस्थशनिफलं | | दण्डकपादलक्षणञ्च | ६१६
वैश्वदेवीलक्षणञ्च | ६०३ | चन्द्रवासरे विहितकर्माणि |
दशमैकादशद्वादशस्थशनिफल- | | दण्डकद्वितीयपादलक्षणञ्च | ६१७
मूर्म्मिमालालक्षणञ्च | ६०३ | भौमवासरे विहितकर्माणि दण्डक- |
मनुष्येषु गोचरफलभेदकारणं | | तृतीयपादलक्षणञ्च | ६१७
वितानलक्षणञ्च | ६०४ | सौम्यवासरे विहितकर्माणि दण्डक- |
अशुभस्थानस्थितग्रहपूजनं | | तुर्यपादलक्षणञ्च | ६१९
भुजङ्गविजृम्भितलक्षणञ्च | ६०५ | गुरुवासरे विहितकर्माणि वर्ण- |
ग्रहपूजाप्रशंसा उद्गतालक्षणञ्च | ६०६ | दण्डकलक्षणञ्च | ६२१
रविभौमचन्द्रशनिफलप्रदानसमयः | | शुक्रवासरे विहितकर्माणि समुद्र- |
गीत्युपगीतिलक्षणञ्च | ६०७ | दण्डकप्रथमाङ्घ्रिलक्षणञ्च | ६२३

( २१ )
विषयाः पृष्ठाङ्काः
सौरवासरे विहितकर्माणि समुद्र-
दण्डकापरार्द्धलक्षणञ्च ६२३
प्रशंसावचनं विपुलाऽऽर्यालक्षणञ्च ६२५
१०५. रूपसत्राध्यायः
नक्षत्रपुरुषस्याङ्गविभागं तत्र
नक्षत्रावस्थितिश्च ६२६
रूपसत्राख्यव्रतारम्भसमयः ६२७
रूपसत्रव्रतसमाप्तौ कर्तव्यम् ६२७
चरितव्रतपुरुषस्यान्यजन्मस्वरूपम् ६२८
चरितव्रतस्त्रियोऽन्यजन्मस्वरूपम् ६२८
रूपसत्राचरितस्य प्रशंसा ६२९
१०६. द्वादशमासनामाध्यायः
द्वादशमासानां नामानि ६३१
विषयाः पृष्ठाङ्काः
द्वादशीप्रशंसा ६३१
१०७. उपसंहाराध्यायः
शास्त्रमत्योर्माहात्म्यकथनम् ६३३
सज्जनानां दुर्जनानाञ्च चेष्टितम् ६३३
दुर्जनं प्रत्यभिनवकाव्यप्रदर्शनम् ६३४
विद्वांसं प्रति ग्रन्थकर्तृप्रार्थना ६३४
पूर्वाचार्याणां प्रति नमनम् ६३४
१०८. शास्त्रानुक्रमण्यध्यायः
अध्यायसंग्रहः ६३६
अध्यायसंग्रहविधिः ६३८
ग्रन्थेऽध्यायसङ्ख्या श्लोकसङ्ख्या च ६३८
ग्रन्थोपसंहारः ६३९
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

वराहमिहिरकृता
बृहत्संहिता
( उत्तरार्द्धा )
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

॥ श्रीः ॥
वराहमिहिरकृता
बृहत्संहिता
‘भट्टोत्पलविवृति’समन्वित‘विमला’हिन्दीव्याख्यायुता
( उत्तरार्द्धा )
अथ वास्तुविद्याध्यायः
अथ वास्तुविद्या व्याख्यायते। तत्रादावेवागमप्रदर्शनार्थमाह—
वास्तुज्ञानमथातः कमलभवान्मुनिपरम्परायातम्।
क्रियतेऽधुना मयेदं विदग्धसांवत्सरप्रीत्यै ॥१॥
❁ विमला ❁
अब इसके बाद ब्रह्माजी के पास से मुनिपरम्परागत इस वास्तुज्ञान को चतुर दैवज्ञों
की प्रसन्नता के लिये मैं कहता हूँ॥१॥
❁ भट्टोत्पलविवृति ❁
अथानन्तरमतोऽस्मात् पिटकलक्षणादधुना इदानीं विदग्धसांवत्सराणां पण्डितदैवज्ञानां
प्रीत्यै प्रीत्यर्थं वास्तुज्ञानं मया क्रियते। अथवा विदग्धसांवत्सरप्रीत्या हेतुभूतया। कीदृशम्?
कमलभवाद् ब्रह्मणः सकाशाद् मुनीनां गर्गादीनां यत् पारम्पर्येण यातं प्राप्तमिति॥१॥
अथ वास्तुज्ञानस्योत्पत्तिप्रदर्शनार्थं श्लोकद्वयमाह—
किमपि किल भूतमभवद्रुन्धानं रोदसी शरीरेण।
तदमरगणेन सहसा विनिगृह्याधोमुखं न्यस्तम् ॥२॥
यत्र च येन गृहीतं विबुधेनाधिष्ठितः स तत्रैव।
तदमरमयं विधाता वास्तुनरं कल्पयामास ॥३॥
प्राचीन काल में अपने शरीर से पृथ्वी और आकाश को आच्छादित करने वाला
कोई अपरिचित व्यक्ति उत्पन्न हुआ। उसको सहसा देवताओं ने पकड़कर नीचे मुख
करके पृथ्वी पर स्थापित कर दिया। उस समय उस अपरिचित पुरुष के जिस अङ्ग को
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

२ बृहत्संहिता
जिस देवता ने पकड़ रक्खा था, उन्होंने उस अङ्ग में ही अपना स्थान बना लिया। उस
देवमय अपरिचित व्यक्ति को ब्रह्मा जी ने 'वास्तुपुरुष' नाम से कल्पित किया।।२-३।।
किलेत्यागमसूचने। किमपि भूतमभवत् सत्त्वमासीत्। किमपीत्यनिर्दिष्टनामाऽपरिज्ञात-
स्वरूपम्। रोदसी द्यावापृथिव्यौ शरीरेण वपुषा रुन्धानं व्याप्यमानम्। तद्भूतममरगणेन
देवसमूहेन सहसा झटित्येव विनिगृह्य गृहीत्वा अधोमुखमवाग्वदनं न्यस्तं क्षिप्तम्।
यत्र च यस्मिन्नङ्गे स्थित्वा येन च विबुधेन देवेन गृहीतम्, स तत्रैवाधिष्ठितो व्यवस्थित
इत्यर्थः। तं भूतं विधाता प्रजापतिरमरमयं देवमयं वास्तुनरं वास्तुपुरुषं कल्पयामास कल्पित-
वानिति। तथा च बृहस्पतिः-
पुरा कृतयुगे ह्यासीद् महद्भूतं समुत्थितम्।
व्याप्यमानं शरीरेण सकलं भुवनं ततः।।
तद्दृष्ट्वा विस्मयं देवा गताः सेन्द्रा भयावृताः।
ततस्तैः क्रोधसन्तप्तैर्गृहीत्वा तमथासुरम्।।
विनिक्षिप्तमधोवक्त्रं स्थितास्तत्रैव ते सुराः।
तमेव वास्तुपुरुषं ब्रह्मा समभिकल्पयत्।। इति।।२-३।।
अथ नृपादिब्राह्मणान्तानां सर्वेषां पञ्च पञ्च गृहाणि प्रत्येकस्य वक्ष्यति। तत्रादावेव
नृपगृहाणां प्रमाणमाह-
उत्तममष्टाभ्यधिकं हस्तशतं नृपगृहं पृथुत्वेन।
अष्टाष्टोनान्येवं पञ्च सपादानि दैर्घ्येण ॥४॥
राजगृह में १०८ हाथ का विस्तार उत्तम होता है और चारगृह में आठ-आठ हाथ
कम करके विस्तार होना चाहिये तथा सपाद विस्तार दैर्घ्य होना चाहिये। जैसे उत्तम गृह
में १०८ हाथ विस्तार एवं १३७ हाथ दैर्घ्य, द्वितीय में १०० हाथ विस्तार एवं १२५
हाथ दैर्घ्य, तृतीय गृह में ९२ हाथ विस्तार एवं ११५ हाथ दैर्घ्य, चतुर्थ गृह में ८४ हाथ
विस्तार एवं ११५ हाथ दैर्घ्य और पाँचवें गृह में ७३ हाथ विस्तार एवं ९५ हाथ दैर्घ्य.
होना चाहिये।।४।।
राजवेश्मोत्तमं प्रधानमष्टाभ्यधिकमष्टोत्तरं हस्तशतं पृथुत्वेन विस्तारेण कार्यम्। अन्यानि
चत्वारि गृहाण्यष्टाष्टोनानि, अष्टभिरष्टभिर्हस्तैरूनानि कार्याणि। एतदुक्तं भवति-प्रथमं
नृपगृहमष्टाधिकं हस्तशतं विस्तीर्णम्, द्वितीयं शतम्, तृतीयं द्विनवतिः, चतुर्थं चतुरशीतिः,
पञ्चमं षट्सप्ततिरिति। प्रत्येकस्य गृहस्य यत् पृथुत्वमुक्तं तत् सपादं चतुर्भागेनाधिकं तस्य
दैर्घ्यं कार्यमित्यर्थः। यथा प्रथमगृहे पञ्चत्रिंशदधिकं शतम्, द्वितीयं पञ्चविंशत्यधिकम्, तृतीयं
पञ्चदशाधिकम्, चतुर्थं पञ्चोत्तरं शतम्, पञ्चमं पञ्चनवतिरितयेवं ज्ञेयमिति। तथा च काश्यपः-
अष्टोत्तरं हस्तशतं विस्तारात्नृपमन्दिरम्।
कार्यं प्रधानमन्यानि तथाष्टाष्टोनितानि तु।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

वास्तुविद्याध्यायः ३
विस्तारं पादसंयुक्तं दैर्घ्यं तेषां प्रकल्पयेत्।
एवं पञ्च नृपः कुर्याद् गृहाणां च पृथक् पृथक्।। इति।
एवं पञ्च गृहाणि प्रत्येकस्याचार्येणाभिहितानि। अत ऊनाधिकता न शोभनेति।।४।।
अथेदानीं सेनापतिगृहाणां प्रमाणमाह—
षड्भिः षड्भिर्हीना सेनापतिसद्मनां चतुःषष्टिः ।
एवं पञ्च गृहाणि षड्भागसमन्विता दैर्घ्यम् ।।५।।
सेनापति के प्रथम गृह का विस्तार ६४ हाथ का बनाना चाहिये। शेष चार मकानों
में छः-छः हाथ कम करके विस्तार रखना चाहिये और विस्तार से षष्ठांश अधिक दैर्घ्य
बनाना चाहिये। जैसे कि प्रथम गृह का विस्तार ६४ एवं दैर्घ्य ७४ हाथ १६ अंगुल,
द्वितीय गृह का विस्तार ५८ हाथ एवं दैर्घ्य ६७ हाथ १६ अंगुल, तृतीय गृह का विस्तार
५२ हाथ एवं दैर्घ्य ६० हाथ १६ अंगुल, चौथे गृह का विस्तार ४६ हाथ एवं दैर्घ्य ५३
हाथ १६ अंगुल तथा पाँचवें गृह का विस्तार ४० हाथ एवं दैर्घ्य ४६ हाथ १६ अंगुल
होना चाहिये।।५।।
चतुःषष्टिर्हस्ताः षड्भिः षड्भिर्हीना पृथुत्वम्। तद्यथा—प्रथमगृहस्य चतुःषष्टिः,
द्वितीयस्याष्टपञ्चाशत्, तृतीयस्य द्वापञ्चाशत्, चतुर्थस्य षट्चत्वारिंशत्, पञ्चमस्य चत्वारिंश-
दिति। एवमनेन प्रकारेण पञ्च गृहाणि। विस्ताराः षड्भागसमन्विता दैर्घ्यमिति। प्रत्येकस्य
गृहस्य यो विस्तार उक्तः, स एव षड्भागाधिको दैर्घ्यं भवति। अत्रेयं परिभाषा—भाग-
हारेण भागमपहृत्य हस्ता लभ्यन्ते, शेषाच्चतुर्विंशतिगुणितादङ्गुलानि, तच्छेषात् षष्टि-
गुणाद्व्यङ्गुलानीति सर्वत्र।।५।।
अथ सचिवगृहाणां प्रमाणमाह—
षष्टिश्चतुश्चतुर्भिर्हीना वेश्मानि पञ्च सचिवस्य ।
स्वाष्टांशयुतो दैर्घ्यं तदर्धतो राजमहिषीणाम् ।।६।।
मन्त्री के गृह में पहले गृह का विस्तार ६० हाथ होता है। शेष चार मकानों को
चार-चार हाथ कम करके बनाना चाहिये। जैसे पहले घर का विस्तार ६० हाथ एवं
दैर्घ्य ६६ हाथ १२ अंगुल। दूसरे घर का विस्तार ५६ हाथ, दैर्घ्य ६३। तीसरे घर का
विस्तार ५२ हाथ एवं दैर्घ्य ५८ हाथ १२ अंगुल। चौथे घर का विस्तार ४८ हाथ एवं
दैर्घ्य ५४ हाथ और पाँचवें घर का विस्तार ४४ हाथ एवं दैर्घ्य ४९ हाथ १२ अंगुल
होना चाहिये। इसके आधे विस्तार-दैर्घ्य में राजमहिषी का गृह-निर्माण करना चाहिये;
जैसे—प्रथम गृह का विस्तार ३० हाथ एवं दैर्घ्य ३३ हाथ ६ अंगुल। द्वितीय गृह का
विस्तार २८ हाथ.एवं दैर्घ्य ३१ हाथ १२ अंगुल। तृतीय गृह का विस्तार २६ हाथ एवं
दैर्घ्य २९ हाथ ६ अंगुल। चतुर्थ गृह का विस्तार २४ हाथ एवं दैर्घ्य २७ हाथ। पञ्चम
गृह का विस्तार २२ हाथ एवं दैर्घ्य २६ हाथ १८ अंगुल होना चाहिये।।६।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

४ बृहत्संहिता
सचिवस्य मन्त्रिणः पञ्च वेश्मानि गृहाणि यानि तेषां षष्टिश्चतुश्चतुर्भिर्हीना पृथुत्वम्।
तद्यथा—प्रथमगृहस्य षष्टिः, द्वितीयस्य षट्पञ्चाशत्, तृतीयस्य द्वापञ्चाशत्, चतुर्थस्याष्ट-
चत्वारिंशत्, पञ्चमस्य चतुश्चत्वारिंशदिति। प्रत्येकस्य गृहस्य यो विस्तारः स एव स्वाष्टांश-
युतोऽष्टभागसंयुक्तस्तस्य दैर्घ्यम्। तदर्धतो राजमहिषीणाम्, महिष्यः प्रधानस्त्रियः, तासां
नृपमहिषीणां तदर्धतः सचिवप्रमाणार्धेन गृहाणि कार्याणीति। एतदुक्तं भवति—सचिवस्य
यानि पञ्च गृहाण्युक्तानि तेषां यो विस्तारो यच्च दैर्घ्यम्, तदर्धेन राजमहिषीणां गृहाणि
कार्याणीत्यर्थः। तद्यथा—प्रथमगृहस्य पृथुत्वं त्रिंशत्, द्वितीयस्याष्टाविंशतिः, तृतीयस्य
षड्विंशतिः, चतुर्थस्य चतुर्विंशतिः, पञ्चमस्य द्वाविंशतिरिति। स्वाष्टांशयुतो दैर्घ्यं सर्वेषां
कार्यमिति।।६।।
अथ युवराजगृहाणां लक्षणमाह—
षड्भिः षड्भिश्चैवं युवराजस्यापवर्जिताऽशीतिः।
त्र्यंशान्विता च दैर्घ्यं पञ्च तदर्धैस्तदनुजानाम्॥७॥
इसी प्रकार युवराज के लिये पाँच घर बनाना चाहिये। जिसमें प्रथम गृह का
विस्तार ८० हाथ और बाकी चार मकानों में ६-६ हाथ कम करके विस्तार की
कल्पना करनी चाहिये। जैसे दूसरे घर का विस्तार ७४, तीसरे का ६८, चौथे का ६२
और पाँचवें का ५६ हाथ होना चाहिये। विस्तार में विस्तार का तीसरा भाग जोड़ कर
दैर्घ्य क्रम से १०६।१६, ९८।१६, ९०।१६, ८२।१६ और ७४।१६, कल्पना
करनी चाहिये। इसी तरह युवराज के गृह का आधा विस्तार और दैर्घ्य युवराज के छोटे
भाई और भृत्यों का होना चाहिये। यथा युवराजानुज का विस्तार ४०, ३७, ३४, ३१,
२८ दैर्घ्य ५३।८, ४९।८, ४५।८, ४१।८, ३७।८ होनी चाहिये॥७॥
एवमनेन प्रकारेण युवराजस्याशीतिः षड्भिः षड्भिरपवर्जिता पञ्चानां गृहाणां पृथुत्वम्।
तद्यथा—प्रथमस्याशीतिर्हस्तो विस्तारः, द्वितीयस्य चतुःसप्ततिः, तृतीयस्याष्टषष्टिः, चतुर्थस्य
द्विषष्टिः, पञ्चमस्य षट्पञ्चाशत्। प्रत्येकस्य गृहस्य विस्तारः स्वस्वत्र्यंश आत्मीयत्रिभागेन
युतो दैर्घ्यं भवति। एवं पञ्च गृहाणि तदनुजानामिति। तस्य युवराजस्यानुजानां पश्चाज्जातानां
कनीयसां भृत्यानां तदर्धैः पृथुत्वदैर्घ्यात् पञ्च गृहाणि कार्याणि। तद्यथा—प्रथमस्य पृथुत्वं
चत्वारिंशत्, द्वितीयस्य सप्तत्रिंशत्, तृतीयस्य चतुस्त्रिंशत्, चतुर्थस्यैकत्रिंशत्, पञ्चम-
स्याष्टाविंशतिः, त्र्यंशान्वितं सर्वेषां दैर्घ्यमिति।।७।।
अधुना सामन्तप्रवरराजपुरुष कञ्चुकिवेश्याकलाज्ञानां गृहलक्षणान्याह—
नृपसचिवान्तरतुल्यं सामन्तप्रवरराजपुरुषाणाम्।
नृपयुवराजविशेषः कञ्चुकिवेश्याकलाज्ञानाम्॥८॥
पूर्वोक्त राजा के पाँच गृह और मन्त्री के पाँच गृह जो कहे गये हैं, उन दोनों के
विस्तार के अन्तर तुल्य विस्तार और दैर्घ्य के अन्तरतुल्य दैर्घ्य लेकर माण्डलिक राजा
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

वास्तुविद्याध्यायः ५
और प्रधान राजपुरुष का घर बनाना चाहिये। साथ ही राजा और युवराज के गृह के
अन्तरतुल्य कञ्चुकी, वेश्या और कलाज्ञाता का घर बनाना चाहिये।।८।।
नृपगृहाणां पञ्चानां सचिवगृहैः पञ्चभिः सह यदन्तरं तत्सामन्तानां माण्डलिकानां
नृपाणां प्रवराणां प्रधानानां राजपुरुषाणां च कार्यम्। एतदुक्तं भवति—नृपसचिवयोः परस्परं
विस्तारस्य विस्तारेण सहान्तरे कृते दैर्घ्यस्य दैर्घ्येण च सहान्तरे कृते यद् भवति तत्पृथुत्वं
दैर्घ्यं सामन्तप्रवरराजपुरुषाणां च कार्यम्। तथा नृपमानस्य युवराजस्य मानेन सह यो
विशेषोऽन्तरं भवति तत्कञ्चुकिनां महत्तरकपतीनां वेश्यानां साधारणस्त्रीणां कलाज्ञानां
कलाप्रवीणानां गेयवाद्यनृत्यचित्रपुस्तकपत्राच्छेदकर्मविदां च कार्यमिति।।८।।
अथाध्यक्षाधिकृतकर्मान्ताध्यक्षदूतानां पञ्च गृहाण्याह—
अध्यक्षाधिकृतानां सर्वेषां कोशरतिसुल्यम्।
युवराजमन्त्रिविवरं कर्मान्ताध्यक्षदूतानाम् ॥९॥
अश्वशाला, गजशाला और गोशाला के अधिकारियों तथा और कार्यों के जो स्वामी
होते हैं, उन सबके लिये कोश या रतिगृह के बराबर गृह बनाना चाहिये। साथ ही कर्म-
शाला के जो स्वामी होते हैं, उनका और दूतों का गृह युवराज और मन्त्री के गृह के
दैर्घ्य-विस्तार का जो अन्तर हो, उसके बराबर दैर्घ्य-विस्तार लेकर बनाना चाहिये।।९।।
स्फुटार्थ चक्र

-त.
Actually, let's look at the letter: द्वि-गु-णि-तं or द्वि-गु-णी-तं?
In many Indian prints, 'णितं' often has the 'i' curve joining from the left of ण or right. Here it looks like 'द्विगुणीतं'. Let's look very carefully: the curve goes to the right of ण, so it is printed as 'द्विगुणीतं'.

Let's check the Hindi translation for verse 11:
गृह में विस्तार के तुल्य ही उसकी ऊँचाई होनी चाहिये तथा एक शाल वाले गृह
में विस्तार से द्विगुणित दैर्घ्य होना चाहिये।।११।।

Commentary:
वास्तुनि गृहे यो विस्तार उक्तः स एवोच्छ्रायनिश्चय औच्च्यप्रमाणं शुभद इति।

Footer:
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

4. Final Polish:
   • Verify every line prefix format: , , etc.
   • Check table formatting: clean, clear representation.
   • Check exact spellings:
     • "कञ्चुकिवेश्याकलाज्ञानाम्"
     • "कर्माध्यक्षस्य"
     • "ज्योतिषिपुरोहितवैद्यानाम्"
     • "कोशरतितुल्यम्