बृहत्संहिता (आचार्य वराहमिहिर - स्थापत्य, खगोल, मौसम व जल विज्ञान)

Adh. LVI. Sl. 11-16.] षट्पञ्चाशोऽध्यायः 495
thickness of the frames is equal to a fourth of their
breadth. A door consisting of three, five, seven or nine
frames is highly commended. Lower down, upto a height
of 1/4th of the doorpost, two images of door-keepers
must be kept ; the remaining space being ornamented
with the carvings of auspicious birds, Bilwa trees,
Swasthika figures, pitchers, couples, foliage, creepers and
Siva's hosts. The idol with its pedestal ought to be as-
high as the door diminished by an eighth, of these, the
idol being of two parts and the pedestal one.
There are many varieties of temples, of which Meru is one,
whose dimensions are : Breadth = 32 cubits, height = 64 cubits ;
the height of the flight of steps = 6 1/3 cubits ; the Sanctum sanct-
orum = 16 cubits ; all round there are walls of 3 cubits' thickness.
The door is 4 cubits in breadth; its height is cubits; the width
of the frame and threshold = 2 cubits ; its thickness = 12 digits ;
the height of the idol = 4 cubits and 16 digits; the height of the
pedestal = 2 cubits and 8 digits.
तथा च काश्यपः
पुरानुसारप्रासादाः कर्तव्याः शुभलक्षणाः ।
नात्युच्चा नातिनीचाश्च समदिक्सूत्रसूत्रिताः ॥
चतुःषष्टि कोष्ठकानां मध्ये च तत्र विन्यसेत् ।
द्वारं च मध्यमं श्रेष्ठं समदिक्स्थं प्रशस्यते ॥
विस्तारद्विगुणोत्सेधः कटीरंशे तृतीयके ।
विस्तारार्धेन तद्गर्भो भित्तयोऽन्यास्तथान्तरे ॥
गर्भाच्चतुर्थभागे च द्वार तद्द्विगुणोच्छ्रितम् ।
द्वारोच्छ्रायचतुर्भागो विस्तारः शाखयोः स्मृतः ॥
उदुम्बरस्तथैवोक्तः शाखामानेन नित्यशः ।
घनत्वं पादमानेन शाखयोश्च प्रकीर्त्तितम् ॥
एकशाखास्त्रिशाखा वा पञ्च सप्त नवापि वा ।
द्वारिकास्तत्र शस्यन्ते द्वारिभिर्या अकुण्टिकाः ॥
शाखा चतुर्थभागेऽत्र प्रतीहारौ तु कारयेत् ।
प्रमथैर्विहगैश्चैव जीवैर्ज (वज्रेण)ाङ्गवैः ॥

496 बृहत्संहितायाम् [Adh. LVI. Sl. 17-20.
श्रीवृक्षखस्तिकैः पद्मर्हंसैश्चैव मनोरमैः ।
पक्षान्तरे कताशुङ्गैर्गहैर्वैनायकादिभिः ॥
देवं सपिण्डिकं स्थाप्य द्वारार्धं शोभितं शुभम् ।
द्वौ भागौ प्रतिमा कार्या तृतीयश्चैव पिण्डिका ॥
स्रवणद्रोणिकाभागो वामे पार्श्वे विधीयते ।
निर्माल्यं च निवेद्यं च बलिपूजापमार्जनम् ॥
मेरुमन्दरकैलासविमानच्छन्दनन्दनाः ।
समुद्गपद्मगरुडनन्दिवर्धनकुञ्जराः ॥१७॥
गुहराजो वृषौ हंसः सर्वतोभद्रको घटः ।
सिंहो वृत्तश्चतुष्कोणः षोडशाश्राश्रयस्तथा ॥१८॥
इत्येते विंशतिः प्रोक्ताः प्रासादाः सञ्ज्ञया मया ।
यथोक्तानुक्रमेणैव लक्षणानि वदाम्यतः ॥१९॥
Slokas 17-19.—There are twenty types of temples
enumerated here by me : viz : (1) Meru (2) Mandara
(3) Kailasa (4) Vimana chchanda (5) Nandana (6) Samu-
dga (7) Padma (8) Garuda (9) Nandivardhana (10)
Kunjara (11) Guharaja (12)Vrisha (13) Hamsa (14)
Sarvatobhadraka (15) Ghata (16) Simha (17) Vritta (18)
Chatushkona (19) Shodasasri and (20) Ashtasri. I shall
now begin to define them in regular order.
तत्र षडश्रिर्मेरुर्द्वादशभौमो विचित्रकुहरश्च ।
द्वारैर्युतश्चतुर्भिर्द्वात्रिंशद्धस्तविस्तीर्णः ॥२०॥
Sloka 20.—Among these, the temple known as
Meru is hexangular, has twelve storeys and internal win-
dows of various types. It has four doors in the quarters
and is 32 cubits in width.
तथा च काश्यपः
द्वात्रिंशद्धस्तविस्तीर्णं चतुर्द्वारं षडंश्रिकम् ।
भूमिकाद्वादश कर्तव्या विचित्रकुहरान्विताः ॥

Adh. LVI. Sl. 21-23.] षट्पञ्चाशोऽध्यायः 497
द्वादशोपर्युपरिगा वर्त्तुलाण्डैः समायुताः ।
प्रासादो मेरुसञ्ज्ञः स्यान्निर्दिष्टो विश्वकर्मणा ॥
त्रिंशद्धस्तायामो दशभौमो मन्दरः शिखरयुक्तः ।
कैलासोऽपि शिखरवानष्टाविंशोऽष्टभौमश्च ॥२१॥
Sloka 21. —The Mandara temple is hexangular, 30
cubits in width and has ten storeys and domes. Kailasa
is similar to this, but has eight floors and is 28 cubits in
width.
तथा च काश्यपः
त्रिंशद्धस्तस्तु विस्तीर्णः प्रासादोऽयं द्वितीयकः ।
अष्टभौमश्च कैलासो हस्ताष्टाविंशतिः स्मृतः ।
षडश्रिः शिखरोपेतः प्रासादस्तु तृतीयकः ॥
जालगवाक्षकयुक्तो विमानसञ्ज्ञस्त्रिसप्तकायामः ।
नन्दन इति षड्भौमो द्वात्रिंशः षोडशाण्डयुतः ॥२२॥
Sloka 22.—The Vimana Cchanda temple is 21 cubits
in breadth and has latticed windows. The Nandana too
has six storeys and 16 cupolas and measures 32 cubits.
तथा च काश्यपः
गवाक्षजालसंयुक्तो विमानश्चैकविंशतिः ।
षडश्रिरष्टभौमश्च प्रासादः स्याच्चतुर्थकः ॥
नन्दनस्तु षडश्रिः स्याद्द्वात्रिंशद्धस्तविस्तृतः ।
षड्भौमः षोडशाण्डस्तु प्रासादः पञ्चमो मतः ॥
वृत्तः समुद्गनामा पद्मः पद्माकृतिः शया अष्टौ ।
शृङ्गेणैकेन भवेदेकैव च भूमिका तस्य ॥२३॥
Sloka 23.—The Samudga is circular in shape, and
Padma is like a lotus in appearance; both these measure
8 cubits, have only one storey and one dome: [The
round one is shaped like a green gram and the other has
eight petals].
बृ. सं. 63

498 बृहत्संहितायाम् [Adh. LVI. Adh. 24-26.
तथा च काश्यपः ।
वर्त्तुलस्तु समुद्गः स्यात्पद्मः पद्माकृतिस्तथा ।
हस्ताष्टकं तु विस्तीर्णो भूमिषा शृङ्गभूषिता ॥
गरुडाकृतिश्च गरुडो नन्दीति च षट्चतुष्कविस्तीर्णः ।
कार्यस्तु सप्तभौमो विभूषितोऽण्डैस्तु विंशत्या ॥२४॥
Sloka 24.—The Garuda is shaped like an eagle with
wings and tail. The Nandin is like the former but with-
out the wings and tail. Both these are 24 cubits in
width. They have seven storeys and are adorned with
20 cupolas.
तथा च काश्यपः ।
गरुडो गरुडाकारः पक्षपुच्छविभूषितः ।
नन्दी तथाकृतिर्ज्ञेयः पक्षादिरहितः पुनः ॥
कराणां षट्चतुष्कास्तु विस्तीर्णौ सप्तभूमिकौ ।
दशभिर्द्विगुणैरण्डैर्भूषितौ कारयेत्तु तौ ॥
कुञ्जर इति गजपृष्ठः षोडशहस्तः समन्ततो मूलात् ।
गुहराजः षोडशकस्त्रिचन्द्रशाला भवेद्वलभी ॥२५॥
Sloka 25.—The Kunjara is shaped like the back of an
elephant (like a standing etc.) and measures 16 cubits all
round from the bottom. It has only one storey. The
Guharaja measures 16 cubits and is single-storeyed.
Both have a roof with three dormer-windows.
तथा च काश्यपः ।
कुञ्जरो गजपृष्ठाभो हस्ताः षोडश विस्तृतः
गुहराजो गुहाकारो विष्कम्भात् षोडश स्मृतः ॥
त्रिचन्द्रशाला वलभी तयोः कार्या सुलक्षणा ।
दशमैकादशावैतौ प्रासादौ द्वौ प्रकीर्त्तितौ ॥
वृष एकभूमिशृङ्गो द्वादशहस्तः समन्ततो वृत्तः ।
हंसो हंसाकारो घटोऽष्टहस्तः कलशरूपः ॥२६॥

Adh. LVI. Sl. 27-28.] षट्पञ्चाशोऽध्यायः 499
Sloka 26.— The Vrisha has only one storey and
dome, measures 12 cubits and is circular all round. The
Hamsa is shaped like a swan (with beak, wings and tail)
and measures 12 cubits. The Ghata is shaped like a
pot and measures 8 cubits.
तथा च कश्यपः ।
वृषो द्वादशहस्तस्तु समवृत्तैकभूमिकः ।
शृङ्गेणैकेन संयुक्तः प्रासादः परिकीर्तितः ॥
हंसो हंसाकृतिर्ज्ञेयो हस्तो द्वादशविस्तृतः ।
एकभूमिकयायुक्तः पक्षपुच्छाद्यलङ्कृतः ॥
घटः कलशरूपस्तु विस्तीर्णोऽष्टकरः स्मृतः ।
द्वारैर्युतश्चतुर्भिर्बहुशिखरो भवति सर्वतोभद्रः ।
बहुरुचिरचन्द्रशालः षड्विंशः पञ्चभौमश्च ॥२७॥
Sloka 27.---The Sarvtobhadra has four doors, many
domes, many beautiful dormer-windows and five storeys,
its breadth being 26 cubits.
तथा च काश्यपः ।
शिखरैर्बहुभिर्युक्तश्चतुर्द्वारविभूषितः ।
रुचिरैश्चन्द्रशालैश्च बहुभिः परिवारितः ॥
चतुरस्रः पञ्चभौमः षड्विंशद्धस्तविस्तृतः ।
सर्वतोभद्र इत्युक्तः प्रासादो दशपञ्चमः ॥
सिंहः सिंहाक्रान्तो द्वादशकोणोऽष्टहस्तविस्तीर्णः ।
चत्वारोऽञ्जनरूपाः पञ्चाण्डयुतस्तु चतुरस्रः ॥२८॥
Sloka 28.—The Simha has 12 angles, is adorned
with images of lions. Its width is 8 cubits. The re-
maining four, viz., Vritta-round, Chatushkona-quadrangu-
lar, Shodasasri-one with 16 angles, and Ashtasri-with 8
angles have significant names and are dark inside. All
these have only one storey and one cupola, except the
Chaturasra which has five domes.

500 बृहत्संहितायाम् [Adh. LVI. Sl. 29-30.
These dark ones do not have external light entering the in-
terior. There should be walls close by all round the temple and
the entrance is to be on the western side. The walls are so con-
structed that they look part and parcel of the temple structure
and not apart from it. The outer gate being on the north, the
door of the temple should be made in the east (front) The idol in
the temple should be made of gems, by whose lustre, there will be
ample light inside.
तथा च काश्यपः
सिंहः सिंहसमाक्रान्तः कोणैर्द्वादशभिर्युतः ।
विष्कम्भादष्टहस्तः स्यादेका तस्य च भूमिका ॥
वृत्तो वृत्ताकृतिः कार्याः कुब्जायुतुल्यास्तथापरे ।
सान्धकारास्तु सर्वे ते भूमिकैकाः समावृताः ।
एकाण्डरूपिताः सर्वे पञ्चमिश्रस्तुत्सकः ।
भूमिकाङ्गुलमानेन मयस्याष्टोत्तरं शतम् ।
सार्द्धं हस्तत्रयं चैव कथितं विश्वकर्मणा ॥२९॥
Sloka 29.—According to Maya, the height of a storey
should be 108 digits, while according to Viswakarman it
is 3½ cubits or 84 digits.
तथा च मयः ।
प्रासादभूमिकामानं शतमष्टोत्तरं स्मृतम् ।
तथा च विश्वकर्मा ।
चतुर्भिरधिकाशीतिरङ्गुलानां तु भूमिका ।
प्राहुः स्थपतयश्चात्र मतमेकं विपश्चितः ।
कपोतपालिसंयुक्ता न्यूना गच्छन्ति तुल्यताम् ॥३०॥
Sloka 30.— Learned sculptors (carpenters) reconcile
the above two opinions on the subject. If you add the
height of the crown-work (dove ridge or cornice), the
smaller number will equal the greater.
By Kapotapali is meant lion-faces made of wood jutting out.

LVI. 31, LVII. 1-3.] सप्तपञ्चाशोऽध्यायः 501
त थाचोक्तम् ।
कपोतपालिं ब्रुवते विटङ्कं च बहुश्रुताः ।
तथा च तन्त्रान्तरे पठ्यते ।
कपोतपालिरहितं मानं चतुरशीतिकम् ।
भूमकानां सह तया शतमष्टोत्तरं स्मृतम् ॥
अङ्गुलानामतः साम्यं भूमिकासु प्रकीर्तितम् ।
प्रासादलक्षणमिदं कथितं समासा-
दर्गेण यद्विरचितं तदिहास्ति सर्वम् ।
मन्वादिभिर्विरचितानि पृथूनि यानि
तत्संस्पृशन् प्रति मयात्र कृतोऽधिकारः ॥३१॥
Sloka 31.—Thus have I succinctly treated of the
characteristics of temples. All that has been expounded
by sage Garga is found in this Chapter. I have derived
authority for my statements by following closely the
texts of great length composed by Sages Manu and others.
Thus ends the 56th Adhyaya on the "Description of Temples".
वज्रलेपलक्षणाध्यायः ॥५७॥ On the Adamantine Glue.
आमं तिन्दुकमामं कपित्थकं पुष्पमपि च शाल्मल्याः ।
बीजानि शल्लकीनां धन्वनवल्को वचा चेति ॥१॥
एतैः सलिलद्रोणः क्वाथयितव्योऽष्टभागशेषश्च ।
अवतार्योऽस्य च कल्को द्रव्यैरेतैः समनुयोज्यः ॥२॥
श्रीवासकरसगुग्गुलुभल्लातककुन्दुरुकसर्जरसैः ।
अतसीबिल्वैश्च युतः कल्कोऽयं वज्रलेपाख्यः ॥३॥
Slokas 1-3.—Take unripe 'Tinduka fruits, unripe
wood-apples, flowers of silk cotton, seeds of Sallaki,

502 बृहत्संहितायाम् [Adh. LVII. Sl. 4-7.
the bark of Dhanvana and Vacha ; boil them all in a
Drona of water and reduce it to an eighth of its original
volume. Combine the sediments with the following
substances, viz., Srivasaka (a secretion of a tree used as
incense), Raktabola, Guggulu, Bhallataka, Kunduruka
(the exudation of Deodar), the exudation of Sarjarasa
tree, Atasi and Bilwa fruit. This paste is termed Ada-
mantine glue.
प्रासादहर्म्यवलभीलिङ्गप्रतिमासु कुड्यकूपेषु ।
सन्तप्तो दातव्यो वर्षसहस्रायुतस्थायी ॥४॥
Sloka 4.—When this glue, being heated, is applied
to temples, mansions, windows, Siva's emblems, idols,
walls and wells, it will last for a crore of years.
लाक्षाकुन्दुरुगुग्गुलुगृहधूमकपित्थबिल्वमध्यानि ।
नागफलनिम्बतिन्दुकमदनफलमधूकमाञ्जिष्ठाः ॥५॥
सर्जरसामलकानि चेति कल्कः कृतो द्वितीयोऽयम् ।
वज्राख्यः प्रथमगुणैरयमपि तेष्वेवकार्येषु ॥६॥
Slokas 5-6.—There is a second glue of excellent
qualities made of the sediments, as explained before, of
lac, Kunduru, Guggulu, house smoke, wood-apple, Bilwa
kernel, fruits of Naga, Neem, Tinduka and Madana,
madder, Sarjarasa, Raktabola and Amalaka. This too
is made use of for the purposes mentioned above.
गोमहिषाजविषाणैः खररोम्णा महिषचर्मगव्यैश्च ।
निम्बकपित्थरसैः सह वज्रतलो नाम कल्कोऽन्यः ॥७॥
Sloka 7.—There is a third glue known as Vajra-
tala which is composed of the horns of cows, buffaloes
and goats, hair of donkeys, buffalo-hide, cow-hide, Neem
fruits, wood apples and Raktabola.

LVII. 8, LVIII. 1-3.] अष्टपञ्चाशोऽध्यायः 503
अष्टौ सीसकभागाः कांसस्य द्वौ तु रीतिकाभागः ।
मयकथितो योऽगोयं विज्ञेयो वज्रसंघातः ॥८॥
Sloka 8.—A mixture consisting of eight parts of
lead, two of bell-metal, and one of iron rust, has been
mentioned by Maya and is to be known as Vajra san-
ghata (Diamond compound).
तथा च मयः ।
सङ्ख्याष्टौ सीसभागान् कांसस्य द्वौ तथांशकम् ।
रीतिकायास्तु सन्म्रो वज्राख्यः परिकीर्त्तितः ॥
Thus ends the 57th Adhyaya on "the Adamantine glue."
प्रतिमालक्षणाध्यायः ॥५८॥ Description of Idols.
जालान्तरगे भानौ यदणुतरं दर्शनं रजो याति ।
तद्विन्द्यात् परमाणुं प्रथमं तद्धि प्रमाणानाम् ॥१॥
Sloka 1.—The smallest particle of dust that comes
to sight, when the Sun passes through the interstice of a
window, is to be known as an Atom; and this is the
smallest unit of all measures.
परमाणुरजो वालाग्रलिक्षयूकं यवोऽङ्गुलं चेति ।
अष्टगुणानि यथोत्तरमङ्गुलमेकं भवति संख्या ॥२॥
Sloka 2.—An atom, a dust-particle, hair's tip, a nit,
a louse, a barley-corn and a digit are in order eight times
bigger than the preceding measure. One digit becomes
an integer.
देवागारद्वारस्याष्टांशोनस्य यस्तृतीयोंऽशः ।
तत्पिण्डिकाप्रमाणं प्रतिमा तद्द्विगुणपरिमाणा ॥३॥

504 बृहत्संहितायाम् [Adh. LVIII. Sl. 4-7.
Sloka 3.—The height of the pedestal (of an idol) is
a third of the height of the door of a temple diminished
by an eighth part. The idol is twice as high as the
pedestal.
स्वैरङ्गुलप्रमाणैर्द्वादश विस्तीर्णमायतं च मुखम् ।
नग्नजिता तु चतुर्दश दैर्घ्येण द्राविडं कथितम् ॥४॥
Sloka 4.—The face of an idol is 12 of its own digits
long and broad. Nagnajit, however, states that its length
must be 14 digits which is a measure prevalent in the
Dravida country.
Here a digit means ¹/₉₆ of the height of the idol.
तथा च नग्नजित् ।
विस्तीर्णं द्वादश मुखं दैर्घ्येण च चतुर्दश ।
अङ्गुलानि तथा कार्यं तन्मानं द्राविडं स्मृतम् ॥
नासाललाटचिबुकग्रीवाश्चतुरङ्गुलास्तथा कर्णौ ।
द्वे अङ्गुले च हनुनी चिबुकं च द्व्यङ्गुलं विततम् ॥५॥
Sloka 5.—The nose, forehead, chin and neck are
four digits long; so too are the ears; the jaws and the
chin are two digits broad.
अष्टाङ्गुलं ललाटं विस्ताराद्द्व्यङ्गुलात् परे शङ्खौ ।
चतुरङ्गुलौ तु शङ्खौ कर्णौ तु द्व्यङ्गुलौ पृथुलौ ॥६॥
Sloka 6.—The forehead is 8 digits in breadth. Two
digits further off are the temples, being of four digits.
The ears are two digits in extent.
कर्णोपान्तः कार्योऽर्धपञ्चमे भ्रूसमेन सूत्रेण ।
कर्णस्रोतः सुकुमारकं च नेत्रप्रबन्धसमम् ॥७॥

Adh. LVIII. Sl. 8-11.] अष्टपञ्चाशोऽध्यायः 505
Sloka 7.—The tip of the ear is 4½ digits off the
corner of the eye on a level with the brows. The ear-
hole and the raised margin near it lie at the same level
as the centre of the eye and measure one digit.
चतुरङ्गुलं वसिष्ठः कथयति नेत्रान्तकर्णयोर्विवरम् ।
अधरोऽङ्गुलप्रमाणस्तस्यार्धेनोत्तरोष्ठश्च ॥८॥
Sloka 8.—Sage Vasishta observes that the distance
between the eye-corner and the ear is four digits. The
lower and the upper lip measure respectively one digit
and half a digit in breadth.
अर्धाङ्गुला तु गोच्छा वक्त्रं चतुरङ्गुलायतं कार्यम् ।
विपुलं तु सार्धमङ्गुलमव्यात्तं त्र्यङ्गुलं व्यात्तम् ॥९॥
Sloka 9.—The dimple above the lip is half a
digit. The mouth must be made four digits in length
and 1½ digits in thickness. An opened mouth is of three
digits in the middle.
द्व्यङ्गुलतुल्यौ नासापुटौ च नासा पुटाग्रतो ज्ञेया ।
स्याद्द्व्यङ्गुलमुच्छ्रायश्चतुरङ्गुलमन्तरं चाक्ष्णोः ॥१०॥
Sloka 10.—The sides of the nose measure two digits;
the tip of the nose is two digits in height and breadth.
The space between the eyes is four digits.
द्व्यङ्गुलमितोऽक्षिकोषो द्वे नेत्रे तत्रिभागिका तारा ।
दृक्तारा पञ्चांशो नेत्रविकासोऽङ्गुलं भवति ॥११॥
Sloka 11.—The socket of the eye and the eye itself
measure two digits. The pupil measures one-third of
the above, i. e. ⅔ digit; and the innermost circle of the
pupil is ⅖ digit. The width of the eye is one digit.
बृ. सं. 64

506 बृहत्संहितायाम् [Adh. LVIII. Sl.. 12-16.
पर्यन्तात् पर्यन्तं दश भ्रुवोऽर्द्धाङ्गुलं भ्रुवोर्लेखा ।
भ्रूमध्यं द्व्यङ्गुलकं भ्रूदैर्घ्येणाङ्गुलचतुष्कम् ॥१२॥
Sloka 12.—The brows measure ten digits from end
to end ; the line of the brows is 1/2 digit in width ; the
interval between the brows is 2 digits and the length of
each brow is 4 digits.
कार्या तु केशरेखा भ्रूबन्धसमाङ्गुलार्धविस्तीर्णा ।
नेत्रान्ते करवीरकमुपन्यसेदङ्गुलप्रमितम् ॥१३॥
Sloka 13 —The line of hair should be made equal
(ten digits) to the brows conjoined, and half a digit
thick. At the end of the eyes must be made the inner
corner, one digit in extent.
द्वात्रिंशत्परिणाहाच्चतुर्दशायामतोऽङ्गुलानि शिरः ।
द्वादश तु चित्रकर्मणि दृश्यन्ते विंशतिरदृश्याः ॥१४॥
Sloka 14.—The head is 32 digits in circumference,
and 14 digits in width. But in a picture, only 12 digits
are visible and the remaining 20 are not visible.
आस्यं सकेशनिचयं षोडश दैर्घ्येण नग्नजित्प्रोक्तम् ।
ग्रीवा दश विस्तीर्णा परिणाहाद्विंशतिः सैका ॥१५॥
Sloka 15.—The face and the hair put together, are
16 digits in length according to Nagnajit (i. e. the face,
14 digits and hair-line, 2 digits). The neck has a width
of 10 digits and its circumference is 21 digits.
कण्ठाद्द्वादश हृदयं हृदयान्नाभी च तत्प्रमाणेन ।
नाभीमध्यान्मेढ्रान्तरं च तत्तुल्यमेवोक्तम् ॥१६॥
Slokas 16.—The distance between the lower part
of the neck and the heart is 12 digits; so also is that

Adh. LVIII. Sl. 17-21.] अष्टपञ्चाशोऽध्यायः 507
between the heart and the navel. The distance between
the centre of the navel and the penis is the same as
above.
ऊरू चाङ्गुलमानैश्चतुर्युता विशतिस्तथा जङ्घे ।
जानुकपिच्छे चतुरङ्गुले च पादौ च तत्तुल्यौ ॥१७॥
Sloka 17. —The thighs measure 24 digits in length ;
so do the shanks. The knee caps are 4 digits and the
feet are also 4 digits in height.
द्वादशदीर्घौ षट् पृथुतया च पादौ त्रिकायताङ्गुष्ठो ।
पञ्चाङ्गुलपरिणाहौ प्रदेशिनी त्र्यङ्गुलं दीर्घा ॥१८॥
Sloka 18.—The feet are 12 digits long and 6 broad;
the great toes are 3 digits in length, and 5 digits in
circumference ; the second toe is 3 digits long.
अष्टांशाष्टांशोनाः शेषाङ्गुल्यः क्रमेण कर्तव्याः ।
सचतुर्थभागमङ्गुलमुत्सेधोऽङ्गुष्ठकस्योक्तः ॥१९॥
Sloka 19. --The remaining toes should be less by an
eighth than the preceding one in order. The ele-
vation of the big toe is 1 1/4 digits ; and that of the others
less by an eighth than the preceding one in succession.
अङ्गुष्ठनखः कथितश्चतुर्थभागोनमङ्गुलं तज्ज्ञैः ।
शेषनखानामर्धाङ्गुलं क्रमात् किञ्चिदूनं वा ॥२०॥
Sloka 20.—The experts have laid down that the
nail of the big toe should be 3/4 digit ; that of the other
toes at 1/2 digit or a little lessened for each succeeding toe.
जङ्घाग्रे परिणाहश्चतुर्दशोक्तस्तु विस्तरात् पञ्च ।
मध्ये तु सप्त विपुला परिणाहात् त्रिगुणितः सप्त ॥२१॥

508 बृहत्संहितायाम् [Adh. LVIII. Sl. 22-26]
Sloka 21.—The circumference of the end of shank
is 14 digits and its breadth 5 digits; but in the middle it
is 7 digits in width and 21 in circumference.
अष्टौ तु जानुमध्ये वैपुल्यं त्र्यष्टकं तु परिणाहः ।
विपुलौ चतुर्दशोरू मध्ये द्विगुणश्च तत्परिधिः ॥२२॥
Sloka 22.—The width of the knee in the middle is
8 digits; its circumference, 24 digits. The thighs are 14
digits broad in the middle and its circumference is 28
digits.
कटिरष्टादश विपुला चत्वारिंशच्चतुर्युता परिधौ ।
अङ्गुलमेकं नाभी वेधेन तथा प्रमाणेन ॥२३॥
Sloka 23.— The loins are 18 digits in breadth, and
44 digits in circumference. The navel is one digit deep
and broad.
चत्वारिंशद्द्वियुतः नाभीमध्येन मध्यपरिणाहः ।
स्तनयोः षोडश चान्तरमूर्ध्वं कक्ष्ये षडङ्गुलिके ॥२४॥
Sloka 24.—The circumference of the waist at the
centre of the navel is 42 digits. The interval between
the two paps is 16 digits. The armpits are at a height
of 6 digits (in an oblique direction) from the paps.
अष्टावंसौ द्वादश बाहू कार्यौ तथा प्रबाहू च ।
बाहू षड्विस्तीर्णौ प्रतिबाहू त्वङ्गुलचतुष्कम् ॥२५॥
Sloka 25.—The extent of the shoulders is 8 digits.
The arms as well as the fore-arms measure 12 digits in
length, the arms being 6 digits broad and the fore-arms,
4 digits.
षोडश बाहू मूले परिणाहाद्द्वादशाग्रहस्ते च ।
विस्तारेण करतलं षडङ्गुलं सप्त दैर्घ्येण ॥२६॥

Adh. LVIII. Sl. 27-29.] अष्टपञ्चाशोऽध्यायः 509
Sloka 26. — The circumference of the arms at the
arm-pit is 16 digits and at the wrist, 12 digits. The
palm should measure 6 and 7 digits in breadth and length
respectively.
पञ्चाङ्गुलानि मध्या प्रदेशिनी मध्यपर्वदलहीना ।
अनया तुल्या चानामिका कनिष्ठा तु पर्वोना ॥२७॥
Sloka 27.—The middle finger is 5 digits ; the fore-
finger is half a joint smaller ; the ring-finger is equal to
the fore-finger, and the little finger less by one joint.
पर्वद्वयमङ्गुष्ठः शेषाङ्गुलयस्त्रिभिस्त्रिभिः कार्याः ।
नखपरिमाणं कार्यं सर्वासां पर्वणोऽर्धेन ॥२८॥
Sloka 28.—The thumb should have two joints, while
the remaining fingers must have three each. The nail
of each finger should measure a half of its joint.
देशानुरूपभूषणवेषालङ्कारमूर्त्तिभिः कार्या ।
प्रतिमा लक्षणयुक्ता सन्निहिता वृद्धिदा भवति ॥२९॥
Sloka. 29.—An image should be made in such a
way that its ornaments, dress, decorations and form
conform to the practices prevailing in the country. If it
is possessed of the required good features, it will bestow
prosperity by its presence.
Saga Kasyapa is quoted here, but the idea is the same.
तथा च काश्यपः ।
द्वादशाङ्गुलकं वक्त्रं ललाटं चतुरङ्गुलम् ।
नासा ग्रीवा तु कर्तव्या तुल्याचैतत्प्रमाणतः ॥
शङ्खान्तरं ललाटस्य ज्ञेयमष्टाङ्गुलं पृथु ।
हनुद्वयं तु चिबुकमङ्गुलद्वितयं स्मृतम् ॥
चतुरङ्गुलीकौ कर्णौ श्रुवावेव तथा स्मृते ।

[Header] 510 बृहत्संहितायाम् [Adh. LVIII. Sl. 29.

द्व्यङ्गुलौ पृथुलौ कर्णौ स्रोतस्तत्सममेव तु ॥
कर्णनेत्रान्तरं कुर्यात्तत्प्रमाणं चतुरङ्गुलम् ।
अधरोऽङ्गुलमानं तु तदर्धेनोत्तरः स्मृतः ॥
चतुरङ्गुलकं वक्त्रं नासाग्रं तद्वपुःसमम् ।
नेत्रे द्व्यङ्गुले दीर्घे तत्रिभागेऽथ तारका ॥
दृक्तारापञ्चमांशेन दृष्टिकाङ्गुष्ठमार्गगा ।
द्व्यङ्गुलं चाक्षिपूटकं तथा नासापुटौ स्मृतौ ॥
कर्णश्रोतोऽङ्गुलमितं सुकुमारावधिश्च यः ।
गोच्छा चाङ्गुलिका कार्या तत्समा केशरेखिका ॥
द्व्यङ्गुलौ तु स्मृतौ शङ्खावाननी चतुरङ्गुलो ।
चतुर्दशाङ्गुलः शीर्षो द्वात्रिंशत् परिणाहतः ॥
एकाविंशत् स्मृता ग्रीवा विस्तारतश्चाष्टाङ्गुला ।
कण्ठाच्चाहृदयं नाभी मेढ्रं यावद्द्वादशाङ्गुलम् ॥
ऊरू जङ्घे चतुर्विंशा जानू च चतुरङ्गुलो ।
द्वादशाङ्गुलिको पादौ विस्तारस्तु षडङ्गुलाः ॥
गुल्फादधोभागगतं चतुरङ्गुलमुच्यते ।
अङ्गुष्ठं द्व्यङ्गुलं दीर्घं प्रदेशिन्या समं तथा ॥
शेषाः पादानुसारेण परिहीणा यथाक्रमम् ।
जङ्घाग्रे परिधिर्ज्ञेयो ह्यङ्गुलानां चतुर्दश ॥
ऊरु तद्द्विगुणो प्रोक्तः कटिस्त्रिगुणतः स्मृता ।
अङ्गुलं तु भवेन्नाभी वेधगाम्भीर्यतोऽपि वा ॥
नाभीमध्यं परीणाहश्चत्वारिंशत्प्रकीर्तितः ।
षोडश स्तनयोर्मध्यं कक्ष्ये ऊर्ध्वं षडङ्गुले ॥
अष्टाङ्गुलौ स्मृतौ स्कन्धौ बाहू त्रिंशच्चतुर्युतौ ।
बाहू मूले षोडश स्याद्धस्ताग्रे द्वादश स्मृताः ॥
षडङ्गुलं हस्ततलं सप्त दैर्घ्येण च स्मृतम् ।
पञ्चाङ्गुला भवेन्मध्या तर्जन्यर्धाङ्गुलोनिता ॥
अनामिका च तत्सुल्या कनिष्ठा चाङ्गुलोनिता ।
सुरूपाक्षाश्च कर्तव्या द्विपर्वाङ्गुष्ठिकासमृता ॥
त्रिपर्वाङ्गुलयः शेषा नखाः पर्वाधविस्तृताः ।
देशवेषयुतान् हस्तान् सौम्यरूपांश्च कारयेत् ॥
स्वरूपा लक्षणोपेता प्रतिमा वृद्धिदा भवेत् ।

Adh. LVIII. Sl. 30-35.] अष्टपञ्चाशोऽध्यायः 511
दशरथतनयो रामो बलिश्च वैरोचनिः शतं विंशम् ।
द्वादशहान्या शेषाः प्रवरसमन्यूनपरिमाणाः ॥३०॥
Sloka 30.—Sri Rama, son of Dasaratha, and Bali,
son of Virochana should be made 120 digits in height.
The heights of the other images—superior, moderate and
inferior are less by 12 digits, i. e., 108, 96, and 84 digits.
The measures given so far refer to images whose height is
108 digits. So, they have to be proportionately reduced or in-
creased for the other varieties
कार्योऽष्टभुजो भगवांश्चतुर्भुजो द्विभुज एव वा विष्णुः ।
श्रीवत्साङ्कितवक्षाः कौस्तुभमणिभूषितोरस्कः ॥३१॥
अतसीकुसुमश्यामः पीताम्बरनिवसनः प्रसन्नमुखः ।
कुण्डलकिरीटधारी पीनगलोरोःस्थलांसभुजः ॥३२॥
खड्गगदाशरपाणिर्दक्षिणतः शान्तिदश्चतुर्थकरः ।
वामकरेषु च कार्मुकखेटकचक्राणि शङ्खश्च ॥३३॥
अथ च चतुर्भुजमिच्छति शान्तिद एको गदाधरश्चान्यः ।
दक्षिणपार्श्वे त्वेवं वामे शङ्खश्च चक्रं च ॥३४॥
द्विभुजस्य तु शान्तिकरो दक्षिणहस्तोऽपरश्च शंखधरः ।
एवं विष्णोः प्रतिमा कर्तव्या भूतिमिच्छद्भिः ॥३५॥
Slokas 31-35.—Those who wish for prosperity
should have the image of Lord Vishnu made in the
following manner. The Lord should have either four or
only two arms; his breast should bear the Srivatsa
mark; it should be adorned with the Kaustubha gem;
He should be made as dark as the Atasi flower;
He is clothed in yellow garment, shows a serene
face, wears a diadem and ear rings, has plump neck,
breast, shoulders and arms. Of the eight arms, the
right four have a sword, mace, arrow and emblem of

512 बृहत्संहितायाम् [Adh. LVIII. Sl. 35-39.
peace (the fringes raised upward) ; the left ones, a bow,
a buckler, a discus, and a couch. If only four arms are
desired, one is the giver of peace or blessings, and the
other wears the mace on the right and couch and discus
on the left. If He is made with only two hands, then
the right hand bestows peace and the other wears the
conch.
बलदेवो हलपाणिर्मदविभ्रमलोचनश्च कर्तव्यः ।
बिभ्रत्कुण्डलकमेकं शंखेन्दुमृणालगौरतनुः ॥३६॥
Sloka 36.—Baladeva should be made having a
plough in his hand, with eyes rolling owing to intoxica-
tion, and wearing an ear-ring and having his complexion
as white as conch, the Moon and the lotus-stalk.
एकानंशा कार्या देवी बलदेवकृष्णयोर्मध्ये ।
कटिसंस्थितवामकरा सरोजमितरेण चोद्वहती ॥३७॥
कार्या चतुर्भुजा या वामकराभ्यां सपुस्तकं कमलम् ।
द्वाभ्यां दक्षिणपार्श्वे वरमर्थिष्वक्षसूत्रं च ॥३८॥
वामेऽथाष्टभुजायाः कमण्डलुश्चापमम्बुजं शास्त्रम् ।
वरशरदर्पणयुक्ताः सव्यभुजाः साक्षसूत्राश्च ॥३९॥
Slokas 37-39.—Goddess Ekanamsa should be situ-
ated between Baladeva and Sri Krishna, with her left
hand placed on the hip and the other hand holding a
lotus. If she is to be four-armed, in the left hands she
has a book and a lotus, and in the right ones, boon to the
suppliants and a rosary. If she is to be eight-armed, in
the left hands, she has a water-pot, a bow, a lotus and a
book, and in the right ones, boon, an arrow, a mirror,
and a rosary.
Boon-giving hand is one with the open palm, fingers pointing
downwards.

Adh. LVIII. Sl. 40-44.] अष्टपञ्चाशोऽध्यायः 513
शाम्बश्च गदाहस्तः प्रद्युम्नश्चापभृत् सुरूपश्च ।
अनयोः स्त्रियौ च कार्ये खेटकनिस्त्रिंशधारिण्यौ ॥४०॥
Sloka 40.—Samba should be made with a mace in
his hand ; Pradyumna, endowed with a charming body,
with a bow in his hand. Their wives also should be
made holding swords and shields in their hands.
ब्रह्मा कमण्डलुकरश्चतुर्मुखः पङ्कजासनस्थश्च ।
स्कन्दः कुमाररूपः शक्तिधरो बर्हिकेतुश्च ॥४१॥
Sloka 41.—Brahman should have four faces, a
water-pot in his hand and is seated on a lotus. Subrah-
manya should be a boy in appearance, hold a javelin in
his hand and have a peacock for his ensign.
शुक्लश्चतुर्विषाणो द्विपो महेन्द्रस्य वज्रपाणित्वम् ।
तिर्यग्ललाटसंस्थं तृतीयमपि लोचनं चिह्नम् ॥४२॥
Sloka 42.—Indra has a white four-tusked elephant,
the thunderbolt in his hand and another characteristic,
viz, a third eye placed horizontally on his forehead.
शम्भोः शिरसीन्दुकला वृषध्वजोऽक्षि च तृतीयमपि चोर्ध्वम् ।
शूलं धनुः पिनाकं वामार्थे वा गिरिसुतार्धम् ॥४३॥
Sloka 43.—On the head of Lord Siva, a digit of
the Moon should be placed ; his ensign, is a bull ; he has
a third eye, high on his fore-head ; he has a trident in
one hand and a bow called Pinaka in the other. Or, he
may be represented as having Parvati for his left half.
पद्माङ्कितकरचरणः प्रसन्नमूर्तिः सुनीचकेशश्च ।
पद्मासनोपविष्टः पितेव जगतो भवति बुद्धः ॥४४॥
Sloka 44.—The Buddha should be represented
seated on a lotus and looking as if he were the father of
बृ. सं. 65

514 बृहत्संहितायाम् [Adh. LVIII. Sl. 45-49.
mankind, very forgiving, with hands and feet marked
with lotuses, with a serene body and sparce hair.
There are two other readings सुनीतकेशश्च and सुनीलकेशश्च. The
first means "very dark" and the other 'well-trimmed."
आजानुलम्बबाहुः श्रीवत्साङ्कः प्रशान्तमूर्तिश्च ।
दिग्वासास्तरुणो रूपवांश्च कार्योऽर्हतां देवः ॥४५॥
Sloka 45.—The God of the Jains, viz., Jina, should
be represented naked, young, handsome and serene in
appearance, with his arms reaching the knees and his
breast marked with the Sri Vatsa figure.
नासाललाटजङ्घोरुगण्डवक्षांसि चोन्नतानि रवेः ।
कुर्यादुदीच्यवेषं गूढं पादादुरो यावत् ॥४६॥
बिभ्राणः स्वकररुहे बाहुभ्यां पङ्कजे मुकुटधारी ।
कुण्डलभूषितवदनः प्रलम्बहारो वियद्वृतः ॥४७॥
कमलोदरद्युतिमुखः कंचुकगुप्तः स्मितप्रसन्नमुखः ।
रत्नोज्ज्वलप्रभामण्डलश्च कर्तुः शुभकरोऽर्कः ॥४८॥
Slokas 46-48.—The Sun-God's nose, forehead,
shanks, thighs, cheeks and breast should be elevated;
he should be dressed in the northern style, covering
the body from breast to foot. He holds two lotuses
born of his hands, in his arms; wears a diadem; his
face is adorned with ear-rings; he has a long pearl-neck-
lace and a girdle round his waist. His face has the lus-
tre of the interior of the lotus; his body is covered with
an armour; face, pleasant with a smile and has a halo
bright with gems (or circle of bright lustre of gems).
Such a Sun is auspicious for the architect.
सौम्या तु हस्तमात्रा वसुदा हस्तद्वयोच्छ्रिता प्रतिमा ।
क्षेमसुभिक्षाय भवेत् त्रिचतुर्हस्तप्रमाणा या ॥४९॥