बृहत्संहिता (आचार्य वराहमिहिर - स्थापत्य, खगोल, मौसम व जल विज्ञान)

Adh: LVIII. Sl. 50-54.] अष्टपञ्चाशोऽध्यायः 515
नृपभयमत्यङ्गायां हीनाङ्गायामकल्पता कर्तुः ।
शान्तोदर्यां क्षुद्भयमर्थविनाशः कृशाङ्गायाम् ॥५०॥
मरणं तु सक्षतायां शस्त्रनिपातेन निर्दिशेत् कर्तुः ।
वामावनता पत्नीं दक्षि णविनता हिनस्त्यायुः ॥५१॥
अन्धत्वमूर्ध्वदृष्ट्या करोति चिन्तामधोमुखी दृष्टिः ।
सर्वप्रतिमास्वेवं शुभाशुभं भास्करोक्तसमम् ॥५२॥
Slokas 49-52 —An idol of the Sun, one cubit high is
beneficial ; one that measures two cubits in height bes-
tows wealth ; those of 3 and 4 cubits lead to happiness
and plenty respectively. When it is of larger limbs, there
will be trouble from the king ; when of shorter limbs, the
sculptor will be afflicted with disease ; when of slender
belly, impending famine ; when of thin limbs, loss of
wealth ; when it has injuries, the maker will die through
the fall of a weapon ; when it is bent on the left side, it
kills his wife ; on the right, it robs him of his life ; when
its eyes are turned upwards, he will become blind ; when
bent downwards, he will have worries. Thus, the good
and bad effects of all images will have to be assessed as
in the case of the Sun-God.
लिङ्गस्य वृत्तपरिधिं दैर्घ्येणासूत्र्य तत्त्रिधा विभजेत् ।
मूले तच्चतुरस्रं मध्ये त्वष्टाश्रि वृत्तमतः ॥५३॥
चतुरस्रमवनिखाते मध्यं कार्यं तु पिण्डिकाश्वभ्रे ।
दृश्योच्छ्रायेण समा समन्ततः पिण्डिका श्वभ्रात् ॥५४॥
Slokas 53-54.—Treat the circumference of (the round
part of) the emblem of Siva (made of wood, stone or
gem) as the height and divide it into three parts. The
part at the bottom should be quadrilateral; that in the
middle, octagonal ; and the last one, cylindrical. The

516 बृहत्संहितायाम् [Adh. LVIII. Sl. '55-57.
quadrilateral part must be kept in a pit in the earth, the
middle one, in that of the pedestal ; and the pedestal
around the pit must be equal in extent to the visible
height.
कृशदीर्घे देशघ्नं पार्श्वविहीनं पुरस्य नाशाय ।
यस्य क्षतं भवेन्मस्तके विनाशाय तल्लिङ्गम् ॥५५॥
Sloka 55.—An emblem being too thin and long
destroys the country ; being devoid of a side, ruins the
town ; and one with a wound on the head, tends to the
ruin of the owner himself.
मातृगणः कर्तव्यः स्वनामदेवानुरूपकृतचिह्नः ।
रेवन्तोऽश्वारूढो मृगयाक्रीडादिपरिवारः ॥५६॥
Sloka 56. — The group of mothers should be repre-
sented with the characteristics peculiar to the Gods
whose name they bear. Revanta (Sun's son) should be
seated on horse-back, with the companious of hunting,
sport, etc.
The mothers must have charming breasts, slender waist,
large buttocks, so as to make them appear attractive.
दण्डी यमो महिषगो हंसारूढश्च पाशभृद्वरुणः ।
नरवाहनः कुबेरो वामकिरीटी बृहत्कुक्षिः ॥५७॥
Sloka 57.---The God of death should be mounted on
a buffalo with a club in his hand ; Varuna, on a swan
with a noose in his hand ; and Kubera, on a human be-
ing, with a pot-belly and a crown placed on the left side
of the head.
तथा च काश्यपः ।
एकदंष्ट्रो गजमुखश्चतुर्बाहुर्विनायकः ।
लम्बोदरः स्थूलदेहो नेत्रत्रयविभूषितः ॥
नवकुवलयकान्तिमक्षमालां कमलकमण्डलुदर्पणाङ्कहस्ताम् ।
प्रणतप्रवरपीनपीठप्रक्षालनसुस्थितां परमेश्वरीं वितस्ताम् ॥

Adh. LVIII. Sl. 58.] अष्टपञ्चाशोऽध्यायः 517
ब्रह्मा चतुर्मुखो दण्डी कृष्णाजिनकमण्डली ।
विष्णुश्चतुर्भुजः शार्ङ्गी शङ्खचक्रगदाधरः ।
श्रीवत्साङ्कः पीतवासा वनमालाविभूषितः ॥
नरसिंहः स्थूलदेहो रोमावर्तविभूषितः ।
उद्घाटितमुखः स्रग्वी वह्निकान्तिर्बृहद्भुजः ॥
वराहः सूकरमुखश्चतुर्बाहुविभूषितः ।
नीलाञ्जनचयप्रख्यो ध्यानशक्तः सुलोचनः ॥
ईश्वरो जटिलस्त्र्यक्षो वृषचन्द्राङ्कभूषितः ।
उरगेन्द्रोपवीती च कृत्तिवासाः पिनाकधृक् ॥
चण्डिकाष्टदशभुजा सर्वप्रहरणान्विता ।
त्र्यक्षा सिंहरता धन्या महिषासुरसूदिनी ॥
मयूरवाहनः स्कन्दः शक्तिकुक्कुटधारकः ।
सुरूपदेहः विक्रान्तो देवः सेनापतिः शिशुः ॥
आदित्यस्तरुणः स्रग्वी कवची खड्गधृत्तथा ।
तेजस्वी पद्मकरः षड्वर्गैश्च किरीटवान् ॥
ऐरावतश्चतुर्दन्तः श्वेतगात्रो महागर्जः ।
तदारूढो महेन्द्रस्तु वज्रहस्तं महाबलः ॥
तिर्यंग्ललाटगं नेत्र तृतीयं तस्य कारयेत् ।
नीललोहितवर्णा च शची तस्य समीपगा ॥
एवं देवगणाः सर्वे स्वायुधाभरणोज्ज्वलाः ।
कर्तव्याः स्वरूपाश्च संम्पूर्णाः शुभलक्षणाः ॥
हस्तमात्रा भवेत्सौम्या द्विहस्तान्नधनप्रदा ।
सुभिक्षक्षेमदा पुण्या त्रिहस्ता तु चतुष्करा ॥
वैकल्यं कुरुते हीना कृशाङ्गी देहनाशिनी ।
मरणं सक्षतायां तु सुदीर्घा वित्तनाशिनी ॥
वामे नता हन्ति पत्नीं कर्तुर्दक्षिणभागगा ।
ऊर्ध्वदृष्टिर्नेत्ररोगं गोकर्णा स्यादधोमुखी ॥
सुरुपा सुप्रभागैश्च सर्वाभरणभूषिता ।
स्वायुधैश्च समायुक्ता कर्तव्या प्रतिमा शुभा ॥
प्रमथाधिपो गजमुखः प्रलम्बजठरः कुठारधारी स्यात् ।
एकविषाणो बिभ्रन्मूलककन्दं सुनीलदलकन्दम् ॥५८॥

518 बृहत्संहितायाम् [Adh. LIX. Sl. 1-4.
Sloka 58—The Lord of Siva's hosts has an ele-
phantine face with a single tusk, a bulging belly, a
hatchet in his hand and a turnip of very dark foliage
and root.
Thus ends the 58th Adhyaya on "Description of Idols."
वनसम्प्रवेशाध्यायः ॥५९॥ Ingress into the Forest.
कर्तुरनुकूलदिवसे दैवज्ञविशोधिते शुभनिमित्ते ।
मङ्गलशकुनैः प्रास्थानिकैश्च वनसम्प्रवेशः स्यात् ॥१॥
Sloka 1.—The maker of images should enter the
forest on a favourable day, i. e., a day presided over by
a planet bestowing prosperity, and having an unhurt as-
terism—when good foretokens are discovered by the
astrologer and when there are auspicious omens pre-
scribed for a journey.
पितृवनमार्गसुरालयवल्मीकोद्यानतापसाश्रमजाः ।
चैत्यसरित्सङ्गमसम्भवाश्च घटतोयसिक्ताश्च ॥२॥
कुब्जानुजातवल्लीनिपीडिता वज्रमारुतोपहताः ।
स्वपतितहस्तिनिपीडितशुष्काग्निप्लुष्टमधुनिलयाः ॥३॥
तरवो वर्जयितव्याः शुभदाः स्युः स्निग्धपत्रकुसुमफलाः ।
अभिमतवृक्षं गत्वा कुर्यात्पूजां सबलिपुष्पाम् ॥४॥
Slokas 2-4.—Those trees that grow in cemeteries,
roads, temples, ant-hills, gardens, hermitages (penance-
groves), sacred spots, near the confluences of rivers,
those that are reared being watered, those that are stunt-
ed, those that have grown beside others, those that are
infested with creepers, that are broken by thunderbolt

Adh. LIX. Sl. 5-7.] एकोनषष्टितमोऽध्यायः 519
and storm, one that has fallen by itself, that is broken by
elephants, that has withered, is burnt by fire, that con-
tains bee hive—all these trees are to be avoided. Those
that have soft leaves, flowers and fruits will be auspi-
cious. Going to the desired (chosen) tree, he should
worship it with food and flowers.
सुरदारुचन्दनशमीमधूकतरवः शुभा द्विजातीनाम् ।
क्षत्रस्यारिष्टाश्वत्थखदिरबिल्वा विवृद्धिकराः ॥५॥
वैश्यानां जीवकखदिरसिन्धुकस्यन्दनाश्च शुभफलदाः ।
तिन्दुककेसरसर्जार्जुनश्राम्रालाश्च शूद्राणाम् ॥६॥
Slokas 5-6.—Deodar, sandalwood, Sami and Ma-
dhuka are good for the images installed by Brahmins ;
Arishta, Aswattha, Khadira and Bilwa bestow prosperity
on the Kshatriyas ; Jivaka, Khadira, Sindhuka and Sy-
andana on the Vaisyas ; and Tinduka, Kesara, Sarja,
Arjuna, Mango and Sala, on the Sudras.
तथा च काश्यपः ।
सुरदारुः शमीवृक्षो मधूश्चन्दनस्तथा ।
प्रतिष्ठार्थं ब्राह्मणानामेते प्रोक्ताः शुभावहाः ॥
अरिष्टाश्वत्थखदिरबिल्वाः क्षत्रियजातिषु ।
जीवकः खदिरश्चैव सिन्धुकः स्यन्दनस्तथा ॥
वैश्यानां शुभदाः प्रोक्तास्तिन्दुकः केसरस्तथा ।
सर्जार्जुनश्राम्रालाश्च शूद्राणां शुभदाः स्मृताः ॥
लिङ्गं वा प्रतिमा वा द्रुमवत् स्थाप्या यथादिशं यस्मात् ।
तस्माच्चिह्नयितव्या दिशो द्रुमस्योर्ध्वमथवाधः ॥७॥
Sloka 7.—Since an emblem of Siva or an image
should be installed according to the directions of the
tree, the different directions as well as the upside and
downside should be marked on the tree.

520 बृहत्संहितायाम् [Adh. LIX. Sl. 8-12.
तथा च काश्यपः ।
वृक्षवत्प्रतिमा कार्या प्राग्भागानुपलक्षिता ।
पादाः पादेषु कर्तव्याः शीर्षमूर्ध्वे तु कारयेत् ॥
परमान्नामोदकौदनदधिपललोल्लोपिकादिभिर्भक्ष्यैः ।
मद्यैः कुसुमैर्धूपैर्गन्धैश्च तरुं समभ्यर्च्य ॥८॥
सुरपितृपिशाचराक्षसभुजगासुरगणविनायकाद्यानाम् ।
कृत्वा रात्रौ पूजां वृक्षं संस्पृश्य च ब्रूयात् ॥९॥
Slokas 8-9.—After worshipping the tree with Payasa,
sweets, rice, curds, sesamum seeds, edibles, etc., wine,
flowers, incenses and perfumes, Gods, manes, Goblins,
demons, serpents, Asuras, hosts of Siva, Ganesa, etc.
should be worshipped at night. Thereafter, touching
the tree, one should recite the following :
अर्चार्थममुकस्य त्वं देवस्य परिकल्पितः ।
नमस्ते वृक्ष पूजेयं विधिवत् सम्प्रगृह्यताम् ॥१०॥
यानीह भूतानि वसन्ति तानि बलिं गृहीत्वा विधिवत्प्रयुक्तम् ।
अन्यत्र वासं परिकल्पयन्तु क्षमन्तु तान्यद्य नमोऽस्तु तेभ्यः ॥११॥
Slokas 10-11.—" Oh Tree, you have been selected
for the worship of the particular deity. Salutation to
you! I worship you in accordance with the rules;
kindly accept it. May all those beings that dwell in this
tree fix their residence elsewhere after receiving the offer-
ings made according to rules. May they forgive us now;
We bow to them."
वृक्षं प्रभाते सलिलेन सिक्त्वा पूर्वोत्तरायां दिशि सन्निकृत्य ।
मध्वाज्यदिग्धेन कुठारकेण प्रदक्षिणं शेषमतो निहन्यात् ॥१२॥
Sloka 12.—In the morning, one should sprinkle the
tree with water and cut it on the north-eastern side with

षष्टितमोऽध्यायः

पूर्वेण पूर्वोत्तरतोऽथवोदक्पतद्यदा वृद्धिकरस्तदा स्यात् ।
आग्नेयकोणात्क्रमशोऽग्निदाहरुग्रोगरोगास्तुरगक्षयश्च ॥१३॥

यन्नोक्तमस्मिन् वनसम्प्रवेशे निपातविच्छेदनवृक्षगर्भाः ।
इन्द्रध्वजे वास्तुनि च प्रदिष्टाः पूर्वं मया तेऽत्र तथैव योज्याः ॥१४॥

प्रतिमाप्रतिष्ठापनाध्यायः ॥६०॥

दिशि याम्यायां कुर्यादधिवासनमण्डपं बुधः प्राग्वा ।
तोरणचतुष्टययुतं शस्तद्रुमपल्लवच्छन्नम् ॥१॥
पूर्वे भागे चित्राः स्रजः पताकाश्च मण्डपस्योक्ताः ।
आग्नेयां दिशि रक्ताः कृष्णाः स्युर्याम्यनैर्ऋत्योः ॥२॥
श्वेता दिश्यपरस्यां वायव्यायां तु पाण्डुरा एव ।
चित्राश्चोत्तरपार्श्वे पीताः पूर्वोत्तरे कार्याः ॥३॥

बृ सं 66

522 बृहत्संहितायाम् [Adh. LX. Śl. 4-6.
Slokas 1-3.—A wise man ought to construct in the
north or east a platform for the installation ceremony
with four archways and covered with the sprouts of aus-
picious trees. For the eastern side of the platform are
laid down variegated garlands and flags ; for the south-
eastern one, red ones ; for the southern and south-wes-
tern sites, black ones. They must be white in the west,
pale-white in the north-west, variegated in the north and
yellow in the north-east.
आयुः श्रीबलजयदा दारुमयी मृन्मयी तथा प्रतिमा।
लोकहिताय मणिमयी सौवर्णी पुष्टिदा भवति ॥४॥
रजतमयी कीर्तिकरी प्रजाविवृद्धिं करोति ताम्रमयी।
भूलाभं तु महान्तं शैली प्रतिमाथवा लिङ्गम् ॥५॥
Slokas 4-5.—An idol, made of wood or clay bestows
long life, prosperity, strength and victory ; one made of
precious stone tends to the weal of the world ; one of
gold bestows health ; one of silver, fame ; one of copper,
increase of children ; and an idol or emblem of Siva
made of stone, acquisition of immense landed property.
तथा च काश्यपः।
यार्चा मृद्दारुसम्भूता सायुः श्रीबलदा मता।
सौवर्णी पुष्टिदा ज्ञेया रत्नजा हितकारिणी ॥
राजती कीर्तिदा ज्ञेया ताम्रजा जनवर्धिनी।
महस्करोति भूलाभं यार्चा पाषाणनिर्मिता ॥
शङ्कूपहता प्रतिमा प्रधानपुरुषं कुलं च घातयति।
श्वभ्रोपहता रोगानुपद्रवांश्च क्षयं कुरुते ॥६॥
Slokas 6.—An image being hurt by a wedge destroys
the headman and the family ; one being damaged by a
hole causes diseases, troubles and ruin.

Adh. LX. Sl. 7-11.] षष्टितमोऽध्यायः 523
तथा च काश्यपः ।
याऽर्चाऽशङ्कोगृहता सा तु प्रधानकुलनाशिनी ।
छिद्रेणोपहतो या तु बहुदोषकरी मता ॥
मण्डपमध्ये स्थण्डिलमुपलिप्यस्तीर्य सिकतयाथ कुशैः ।
भद्रासनकृतशीर्षोपधानपादां न्यसेत्प्रतिमाम् ॥७॥
Sloka 7.—After smearing with cowdung the floor in
the centre of the platform, covering it with sand and
then with holy grass, the image should be placed with
its head resting on a throne and feet on a pillow.
प्लक्षाश्वत्थोदुम्बरशिरीषवटसम्भवैः कषायजलैः ।
मङ्गल्यसञ्जिताभिः सर्वौषधिभिः कुशाद्याभिः ॥८॥
द्विपवृषभोद्धतपर्वतवल्मीकसरित्समागमतटेषु ।
पद्मसरांसु च मृद्भिः सपञ्चगव्यैश्च तीर्थजलैः ॥९॥
पूर्वशिरस्कां स्नातां सुवर्णरत्नाम्बुमिश्च ससुगन्धैः ।
नानातूर्यनिनादैः पुण्याहैर्वेदनिर्घोषैः ॥१०॥
Slokas 8-10.—The image with its head pointing to
the east should be bathed with a decoction of Plaksha,
Aswattha, Indian fig, Sirisha and banyan mixed with all
kinds of herbs bearing auspicious names (such as Jaya,
Jayanti, Jeevanti, Jeevaputri, Punarnava and Vishnu-
kranta, etc.), with sacred grass and the like, with clay
dug up by elephants and bulls from mountains, ant-hills,
river-banks at the confluences, and that of lotus-lakes,
mixed with water from holy rivers along with the five
products of cows and with scented water containing gold
and gems, to the accompaniment of the sounds of vari-
ous musical instruments and of the chantings of Punyaha
and other Vedic hymns.
ऐन्द्र्यां दिशीन्द्रलिङ्गा मन्त्राः प्राग्दक्षिणेऽग्निलिङ्गाश्च ।
वक्तव्या द्विजमुख्यैः पूज्यास्ते दक्षिणाभिश्च ॥११॥

524 बृहत्संहितायाम् [Adh LX. Sl. 12-15.
Sloka 11.—The High-Priests should recite in the
east hymns relating to Indra ; and in the south-east, to
Fire ; and they should be honoured with monetary gifts.
यो देवः संस्थाप्यस्तन्मन्त्रैश्वानलं द्विजो जुहुयात् ।
अग्निनिमित्तानि मया प्रोक्तानीन्द्रध्वजोत्थाने ॥१२॥
धूमाकुलोऽपसव्यो मुहुर्मुहुर्हविस्फुलिङ्गकृन्न शुभः ।
होतुः स्मृतिलोपो वा प्रसर्पणं चाशुभं प्रोक्तम् ॥१३॥
Slokas 12-13.—The Priest should worship the Fire
with the hymns sacred to that God who is to be in-
stalled. The symptoms of Fire have been already ex-
plained by me on the occasion of dealing with the
raising of " Indra's Banner " (Adh. XLIII-32). A fire
filled with smoke, turned to the left and sending sparks
continuously is not auspicious. The priest's failing in
memory and moving forward are also inauspicious.
स्नातामभुक्तवस्त्रां स्वलंकृतां पूजितां कुसुमगन्धैः ।
प्रतिमां स्वास्तीर्णायां शय्यायां स्थापकः कुर्यात् ॥१४॥
Sloka 14.—When the image has been bathed, clad
in a new garment, beautifully adorned with ornaments
and worshipped with flowers and perfumes, the priest
who instals it should lay it on a well-spread bed.
सुप्तां सगीतनृत्यैर्जागरणैः सम्यगेवमधिवास्य ।
दैवज्ञसम्प्रदिष्टे काले संस्थापनं कुर्यात् ॥१५॥
Sloka 15.—After the sleeping idol has been properly
consecrated with the materials for waking up, accompa-
nied by dance and songs, the installation should be done
at a time prescribed by the astrologer, i. e., in the
bright half of the northern solstice.

Adh. LX. Sl. 16.19.] षष्टितमो ऽध्यायः 525
अभ्यर्च्य कुसुमवस्त्रानुलेपनैः शंखतूर्यनिर्घोषैः ।
प्रादक्षिण्येन नयेदायतनस्य प्रयत्नेन ॥१६॥
कृत्वा बलिं प्रभूतं सम्पूज्य ब्राह्मणांश्च सभ्यांश्च ।
दत्वा हिरण्यशकलं विनिक्षिपेत्पिण्डिकाश्वभ्रे ॥१७॥
स्थापकदैवज्ञद्विजसभ्यस्थपतीन् विशेषतोऽभ्यर्च्य ।
कल्याणानां भागी भवतीह परत्र च स्वर्गी ॥१८॥
Slokas 16-18.—After worshipping the idol with flo-
wers, cloths and unguents, along with the sounds of
conchs and musical instruments, it should be taken into
the sanctum sanctorum with all precaution round the
temple, i. e., from left to right. Then giving copious
oblations and worshipping Brahmins and those of the
religious assembly, the idol should be placed in the pit of
the pedestal in which a gold-piece, has been deposited.
By honouring especially the installer, astrologer, Brah-
mins, the men of the assembly and the carpenter, one
will get all blessed things in this world and heaven in
the next.
विष्णोर्भागवतान् मगांश्च सवितुः शम्भोः सभस्मद्विजान्
मातृणामपि मण्डल क्रमविदो विप्रान् विदुर्ब्रह्मणः ।
शाक्यान् सर्वहितस्य शान्तमनसो नग्नान् जिनानां विदु-
र्ये यं देवमुपाश्रिताः स्वविधिना तैस्तस्य कार्या क्रिया ॥१९॥
Sloka 19.—The installing priests of Vishnu are
known as Bhagavatas; of the Sun as Magas; of Siva,
as Pasupathas (ash-smeared ones); of the divine Mothers
as those adepts in the rites of the Mothers' circle; of
Brahman, Brahmins; of the Buddha, (all benevolent) of
serene mind, as Sakyas; of the Jains, as naked monks.
These different priests have to perform, according to the

526 बृहत्संहितायाम् [LX. 20-22. LXI. 1.
rules peculiar to each sect, the ceremony for the God,
whose devotees they are.
उदगयने सितपक्षे शिशिरगभस्तौ च जीववर्गस्थे ।
लग्ने स्थिरे स्थिरांशे सौम्यैर्धीधर्मकेन्द्रगतैः ॥२०॥
पापै रुपचयसंस्थैर्ध्रुवमृदुहरितिष्यवायुदेवेषु ।
विकुजे दिनेऽनुकूले देवानां स्थापनं शस्तम् ॥२१॥
Slokas 20-21.—The installation of deities is favoura-
ble in the northern solstice, bright half of the month,
when the Moon is posited in a Varga belonging to Jupi-
ter, when the Ascendant is a fixed sign and a fixed Na-
vamsa is rising, benefics occupy the 5th, 9th, and the
Kendra houses ; and malefics are in the Upachaya houses
(3rd, 6th, 10th and 11th) and when the Moon is in any
of the asterisms, viz., the 3 Uttaras, Rohini, Mrigasira,
Anuradha, Revati, Sravana, Tishya and Swati and on
any convenient day except Tuesday.
सामान्यमिदं समासतो लोकानां हितदं मया कृतम् ।
अधिवासनसन्निवेशने सावित्रे पृथगेव विस्तरात् ॥२२॥
Sloka 22.—Thus have I expounded succinctly this
subject conferring benefits on humanity ; but in the work
of Savitra, the consecration and setting up are treated
at length separately—or the consecration and setting
up of the Sun are separately expounded in detail in that
Sastra.
Thus ends the 60th Adhyaya on "Installation of Idols".
गोलक्षणम् ॥६१॥ Signs of Cows..
पराशरः प्राह बृहद्रथाय गोलक्षणं यत् क्रियते ततोयम् ।
मया समासः शुभलक्षणास्ताः सर्वास्तथाप्यागमतॊऽभिधास्ये ।१।

Adh. LXI. Sl. 2-4.] एकषष्टितमोऽध्यायः 527

सास्त्राविलरूक्षाक्ष्यो मूषकनयनाश्च न शुभदा गावः ।
प्रचलचिपिटविषाणाः करटाः खरसदृशवर्णाश्च ॥२॥
दशसप्तचतुर्दन्त्यः प्रलम्बमुण्डानना विनतपृष्ठ्यः ।
ह्रस्वस्थूलग्रीवा यवमध्या दारितखुराश्च ॥३॥
श्यावातिदीर्घजिह्वा गुल्फैरीततनुभिरीतबृहद्भिर्वा ।
अदिककुदाः कृशदेहा नेष्टा हीनाधिकाङ्ग्यश्च ॥४॥

तथा च पराशरः ।
साश्रूणी लोचने यासां रूक्षाल्पे च न ताः शुभाः ।
चलच्चिपिटशृङ्गाश्च करटाः खरसन्निभाः ॥
दशसप्तचतुर्दन्त्यो ऽलम्बवक्त्रा न ताः शुभाः ।
विषाणवर्जिता ह्रस्वाः पृष्ठमध्यातिसन्नताः ॥
ह्रस्वस्थूलगला याश्च यवमध्याः शुभा न ताः ।
भिन्नपादा बृहत्कुफा याश्च स्युस्तनुगुल्फकाः ॥
श्यावातिदीर्घजिह्वाश्च महत्ककुदसंयुताः ।
याश्चातिकृशदेहाश्च हीना अवयवैश्च याः ॥
न ताः शुभप्रदा गावो भर्तुर्यूथस्य नाशना ।

528 बृहत्संहितायाम् [Adh. LXI. Sl. 5-9.
वृषभोऽप्येवं स्थूलातिलम्बवृषणः शिराततक्रोडः ।
स्थूलशिराचितगण्डस्त्रिस्थानं मेहते यश्च ॥५॥
मार्जाराक्षः कपिलः करटो वा न शुभदो द्विजस्यैव ।
कृष्णोष्ठतालुजिह्वः श्वसनो यूथस्य घातकरः ॥६॥
Slokas 5-6.—A bull too with the above characteris-
tics, large and hanging testicles, breast full of veins and
cheeks covered with thick veins, and one which urinates
in three different jets bring no luck. One tawny or dark-
red, having cat's eyes is not good even for Brahmins.
One with dark lips, palate and tongue and continually
blowing, is pernicious to the flock.
स्थूलशकृन्मणिश्शृङ्गः सितोदरः कृष्णसारवर्णश्च ।
गृहजातोऽपि त्याज्यो यूथविनाशावहो वृषभः ॥७॥
Sloka 7.—A bull that makes too much dung, has
gem-like horns (or has too big penis and horns), white
belly and colour of a spotted deer should be abandoned
though born at home. For, it would otherwise bring
ruin upon the flock.
श्यामकपुष्पचिताङ्गो भस्मारुणसन्निभो बिडालाक्षः ।
विप्राणामपि न शुभं करोति वृषभः परिगृहीतः ॥८॥
Sloka 8.—A bull whose body is filled with dark
spots resembling flowers, has greyish red colour, and
cat's eyes, brings no luck even to a Brahmin who
accepts it.
ये चोद्धरन्ति पादान् पङ्कादिव योजिताः कृशग्रीवाः ।
कातरनयना हीनाश्च पृष्ठतस्ते न भारसहाः ॥९॥
Sloka 9.—Those bulls that have weak necks, tremu-
lous eyes, stunted growth, and raise their hoofs as if from
mire, while being yoked or engaged in bearing loads
cannot carry burdens.

Adh. LXI. Sl. 10-14.] एकषष्टितमोऽध्यायः 529
तथा च पराशरः ।
आपादक्षारकपिलाः कृष्णपुष्पचिताश्च ये ।
मार्जारकपिलाक्षाश्च दुर्बला यूथघातिनः ॥
पङ्कादिवात्तीः पादानुद्धरन्तो व्रजन्ति ये ।
अध्वर्वहा भवन्त्येते भाराध्वनि विगर्हिता ॥
मृदुसंहतताम्रोष्ठास्तनुस्फिजस्ताम्रतालुजिह्वाश्च ।
ह्रस्वतनुच्छ्रवणाः सुकुक्षयः स्पृष्टजंघाश्च ॥१०॥
आताम्रसंहतखुरा व्यूढोरस्का बृहत्ककुद्युक्ताः ।
स्निग्धश्लक्ष्णतनुत्वग्रोमाणस्ताम्रतनुशृङ्गाः ॥११॥
तनुभूस्पृग्वालधयो रक्तान्तविलोचना महोच्छ्वासाः ।
सिंहस्कन्धास्तन्वल्पकम्बलाः पूजिताः सुगमाः ॥१२॥
Slokas 10-12.—Bulls that have soft, touching and
red lips, small buttocks, red palate and tongue, small,
short and erect ears, well-shaped belly, touching shanks,
red and compact hoofs, strong breast, plump hump, soft,
smooth and slender hair, red and slender horns, thin tail
reaching the ground, red eye-corners, long breath, a
leonine shoulder and a thin and small dewlap are
honoured as being good runners.
वामावर्तैर्वामे दक्षिणपार्श्वे च दक्षिणावर्तैः ।
शुभदा भवन्त्यनडुहो जङ्घाभिश्चैणकनिभाभिः ॥१३॥
Sloka 13.—Bulls with hairy circles turning left on
the left side and with those turning right on the right-
side are favourable; so also are those whose shanks
resemble those of antelopes.
वैडूर्यमल्लिकाबुद्बुदेक्षणाः स्थूलनेत्रपक्ष्मणः ।
पाष्णिभिरस्फुटिताभिः शस्ताः सर्वे च भारसहाः ॥१४॥
Sloka 14.—Bulls with eyes hued like the beryl-stone,
or surrounded by white rings, or formed like a water-
बृ. सं. 67

530 । बृहत्संहितायाम् [Adh. LXI. Sl. 15-19.
bubble, and exhibit thick eye-lashes, and unbroken hinder
parts of hoofs, are good and fit for carrying loads.
तथा च शालिहोत्रः ।
शुक्लराजिपरिक्षिप्ते यस्यान्तर्लोचने शुभे ।
मल्लिकाक्षो महाभाग्यः स महाकृष्णतारकः ॥
घ्राणोद्देशे सबलिर्मार्जारमुखः सितश्च दक्षिणतः ।
कमलोत्पललाक्षाभः सुवालधिर्वाजितुल्यजवः ॥१५॥
लम्बैर्वृषणैर्मेषोदरश्च संक्षिप्तवङ्क्षणक्रोडः ।
ज्ञेयो भाराध्वसहो जवेऽश्वतुल्यश्च शस्तफलः ॥१६॥
Slokas 15-16 — A bull that has wrinkles on its
snout, a cat's face, is white on the right side, or has the
colour of lotus, lily or lac, has a good tail, speed similar
to that of a horse, hanging testicles, stomach like that of
sheep, or narrow groins and breast, is certainly fit for
burden and travel, equal to a horse in speed and condu-
cive of good results.
सितवर्णः पिङ्गाक्षस्ताम्रविषाणेक्षणो महावक्त्रः ।
हंसो नाम शुभफलो यूथस्य विवर्धनः प्रोक्तः ॥१७॥
Sloka 17.— A white bull that is tawny in eyes, cop-
per-coloured in horns and eyes (sight), that has a large
mouth (or face), is termed Hamsa (swan) and is declared
to bring good luck and prosperity to the flock.
भूस्पृग्वालधिराताम्रविषाणो रक्तदृक्ककुद्मांश्च ।
कल्माषश्च स्वामिनमचिरात् कुरुते पतिं लक्ष्म्याः ॥१८॥
Sloka 18.— One whose tail touches the ground,
horns and eyes red, hump prominent, colour a mixture
of white, red and yellow, makes its owner a lord of
wealth ere-long.
यो वा सितैकचरणैर्यथेष्टवर्णश्च सोऽपि शुभफलकृत् ।
मिश्रफलोऽपि ग्राह्यो यदि नैकान्तप्रशस्तोऽस्ति ॥१९॥

Adh. .LXII. Sl. 1.] द्विषष्टितमोऽध्यायः 531
Sloka. 19.—One that has one white foot also brings
good luck even if it be of any colour. Where one with
all auspicious signs is not available, another of partially
good promise is acceptable.
तथा च पराशरः ।
मृदुसंहतताम्रोष्ठास्तनुजिह्वास्तनूरुजः ।
वैदूर्यमधुवर्णैश्च जलबुद्बुदसन्निभैः ॥
रक्तस्निग्धैश्चनयनैस्तथा रक्तकनीनिकैः ।
सिंहस्कन्धा महोरस्का दृढपृष्ठाः ककुद्मिनः ॥
भूमौ कर्षति लाङ्गूलं प्रलम्बस्थूलवालधिः ।
पुरस्तादुन्नता नीचाः पृष्ठतः सुसमाहिताः ॥
वृत्ताङ्गाः स्थूलगात्राश्च विस्तीर्णजघनाश्च ये ।
स्पष्टताम्रतनुश्लक्ष्णैः शफै रविरलैर्दृढैः ॥
समुद्रवरसंस्थानैः समास्फुटितपाष्णिभिः ।
वृत्तस्थूलोद्धतग्रीवाः ककुदैश्च समुच्छ्रितैः ॥
एते भारसहा ज्ञेया धुरि याने च पूजिताः ।
आवर्तैर्दक्षिणावर्तैर्युक्ता दक्षिणतश्च ये ॥
वामावर्तैर्वामतश्च संयुक्तास्तेऽपि पूजिताः ।
प्रलम्बवृषणोत्यर्थं संक्षिप्तोदरवङ्क्षणः ॥
विस्तीर्णवक्षो जघनो भारे याने च पूजितः ।
स्निग्धपिङ्गेक्षणश्चेतस्ताम्राश्शृङ्गो महानासः ॥
स तु गौः पद्मको नाम गोसहस्रप्रवर्धनः ।
Thus ends the 61st Adhyaya on " the Signs of Cows.".
श्वलक्षणम् ॥६२॥ Signs of Dogs.
पादाः पञ्चनखास्त्रयोऽग्रचरणः षड्भिर्नखैर्दक्षिण-
स्ताम्रोष्ठाग्रनसो मृगेश्वरगतिर्जिघ्रन् भुवं याति च ।
लाङ्गूलं ससटं दृगृक्षसदृशी कर्णौ च लम्बो मृदू
यस्य स्यात् स करोति पोषुरचिरात्पुष्टां श्रियं स्वा गृहे ॥१॥

532 बृहत्संहितायाम् [ LXII. 2, LXIII 1.
Sloka 1.—A dog three of whose legs have five
nails and the right fore-foot six, whose lips and muzzle
are red, which has the gait of a lion, smells the ground
while running, has a shaggy tail, eyes like those of a
bear, ears hanging and soft, such a dog being kept in a
house promises ere-long great prosperity to the owner.
तथा च गर्गः ।
त्रयः पादाः पञ्च नखा त्रयगो दक्षिणस्तथा ।
" षण्नखस्ताम्रनासो यस्ताम्रोष्ठः सिंहविक्रमः ॥
महीं जिघ्रन् मुदा याति लाङ्गूलं जटिलं तथा ।
ऋक्षाभे चक्षुषी कर्णौ मृदू चातिप्रलम्बितौ ॥
स श्वा नृपस्य महतीं श्रियं यच्छति पोषितः ।
पादे पादे पञ्च पश्चाग्रपादे वामे यस्याः षण्णखा मल्लिकाक्ष्याः ।
वक्रं पुच्छं पिङ्गलालम्बकर्णा या सा राष्ट्रं कुक्कुरी पाति पुष्टा ॥२॥
Sloka 2.—A bitch with five nails' on each foot, six
on the left fore-foot, with eyes surrounded by white
rings, with a crooked tail, and having a brown colour and
hanging ears, protects the country if she is properly nur-
tured.
Thus ends the 62nd Adhyaya on "the Signs of Dogs"
कुक्कुटलक्षणम् ॥६३॥ Signs of Cocks.
कुक्कुटस्त्वृजतनूरुहाङ्गुलिस्ताम्रवक्त्रनखचूलिकः सितः ।
रौति सुखसमुषात्यये च यो वृद्धिदः स नृपराष्ट्रवाजिनाम् ॥१॥
Sloka 1.—A white cock with straight feathers and
talons, with red face, nails and crest, and which crows
pleasantly at dawn, bestows prosperity on the King,
country and horses.

Adh. LXIII. Sl. 2-3.] चतुःषष्टितमोऽध्यायः 533
तथा च गर्गः ।
श्वेतस्ताम्राक्षः शुक्लस्ताम्राक्षस्त्वृजुवालधिः ।
अनावृत्ताङ्गुलीः खङ्गस्ताम्रचूडः प्रशस्यते ॥
अस्यालापी यवग्रीवो दधिवर्णः शुभाननः ।
प्रशस्तास्यः स्थूलशिरा हारिद्रचरणो द्विजः ॥
भक्षास्ताम्रावक्त्रांश्च स्निग्धवर्णांश्च पूजिताः ।
दीनांश्चैव विवर्णांश्च विस्वरांश्च विगर्हिताः ॥
यवग्रीवो यो वा बदरसदृशो वापि विहगो
बृहन्मूर्धा वर्णैर्भवति बहुभिर्यश्च रुचिरः ।
स शस्तः सङ्ग्रामे मधुमधुपवर्णश्च जयकृ-
न्न शस्तो योऽतोऽन्यः कृशतनुरवः खञ्जचरणः ॥२॥
Sloka 2.—A cock which has a neck of the shape of
barley corn, which has the colour of Jujube fruit, a big
head, or looks beautiful with various culours is commend-
able in fight. So also one which has the colour of
honey or bee brings victory. One that possesses con-
trary characteristics is not auspicious. One that has an
emaciated body, a feeble voice and lame legs is also not
good.
कुक्कुटी च मृदुचारुभाषिणी स्निग्धमूर्तिरुचिराननेक्षणा ।
सा ददाति सुचिरं महीक्षितां श्रीयशोविजयवीर्यसम्पदः ॥३॥
Sloka 3.—A hen with a gentle and sweet voice,
glossy body and beatiful face and eyes, brings for a long
time abundance of wealth, fame, victory and valour
to kings.
Thus ends the 63rd Adhyaya on "the Signs of Cocks."
कूर्मलक्षणम् ॥६४॥ Signs of Tortoises.
स्फटिकरजतवर्णो नीलराजीविवित्रः
कलशसदृशमूर्त्तिश्चारुवंशश्च कूर्मः ।

534 [Adh. LXIV. Sl. 1-3.
अरुणसमंवपुर्वा सर्षपाकारचित्रः
सकलनृपमहत्त्वं मन्दिरस्थः करोति ॥१॥
Sloka 1.—A tortoise that has the colour of crystal or
silver, that is marked with blue lines, that has a pot-like
body, a beautiful back-bone, or has a red body, and is
ornamented with spots in the form of white mustard
seeds, gives one the over-lordship of all kings when be-
ing kept at home.
अञ्जनभृङ्गश्यामतनुर्वा विन्दुविचित्रोऽव्यङ्गशरीरः ।
सर्पशिरा वा स्थूलगलो यः सोऽपि नृपाणां राष्ट्रविवृद्धयै ॥२॥
Sloka 2.—A tortoise that has a body dark in
colour similar to collyrium or bee, that is beautified by
spots, that has a full-grown body, a serpentine head or a
broad neck, also conduces to the prosperity of the realms
of kings.
वैडूर्यरुविट् स्थूलकण्ठस्त्रिकोणो गूढच्छिद्रश्चोरुवंशश्च शस्तः ।
क्रीडावाप्यां तोयपूर्णे मणौ वा कार्यः कूर्मो मङ्गलार्थं नरेन्द्रैः ॥३॥
Sloka 3.—A tortoise that has the lustre of beryl, a
thick neck, a triangular shape, hidden cavities and a fine
back-bone is auspicious. Such a tortoise should be kept
in a pleasure-lake or in a basin full of water by kings for
the sake of auspiciousness.
तथा च गर्गः ।
शङ्खदर्भप्रतीकाशश्चक्राभो रजतप्रभः ।
समो वैदूर्यवर्णाभो यो भवेद्दृष्टसर्षपः ॥
यश्च वा कोकिलाभासो राजीवाभश्च यो भवेत् ।
पीतकाञ्चनवर्णस्तु पुण्डरीकसमप्रभः ॥
गोधामुखं त्रिकोणं च तथा मण्डूकवर्धनम् ।
स्त्रीपुत्रमतिदं विन्द्यात् कूर्म्मं राष्ट्रविवर्धनम् ॥
Thus ends the 64th Adhyaya on "the Signs of Tortoises."