बृहत्संहिता (आचार्य वराहमिहिर - स्थापत्य, खगोल, मौसम व जल विज्ञान)

472 बृहत्संहितायाम् [Adh. LIV. Sl. 69-73.
Sloka 68.—If there is an ant-hill to the west of a
Rohitaka tree, three cubits to its west, there is a vein of
brackish water flowing to the west at a depth of 60 cubits.
इन्द्रतरोर्वल्मीकः प्राग्दृश्यः पश्चिमे शिरा हस्ते ।
खात्वा चतुर्दश नरान् कपिला गोधा नरे प्रथमे ॥६९॥
Sloka 69.—If the ant-hill is to the east of an Indra
tree, there is a vein one cubit to its west at a depth of
70 cubits. The sign is a brown lizard in the first layer
of 5 cubits.
यदि वा सुवर्णनाम्नस्तरोर्भवेद्वामतो भुजङ्गगृहम् ।
हस्तद्वये तु याम्ये पञ्चदशनरावसानेऽम्बु ॥७०॥
क्षारं पयोऽत्र नकुलोऽर्धमानवे ताम्रसान्निभश्चाश्मा ।
रक्ता च भवति वसुधा वहति शिरा दक्षिणा तत्र ॥७१॥
Slokas 70-71.—If there is an ant-hill to the north of
a golden tree, there is water two cubits to the south at
a depth of 75 cubits. The water here will be brackish.
When the earth is dug 2½ cubits, there will be a mon-
goose ; next, copper-coloured stone ; then, red earth ; then
there flows a southerly vein.
बदरीरोहितवृक्षौ सम्पृक्तौ चेद्विनापि वल्मीकम् ।
हस्तत्रयेऽम्बु पश्चात् षोडशभिर्मानवैर्भवति ॥७२
सुरसं जलमादौ दक्षिणा शिरा वहति चोत्तरेणान्या ।
पिष्टनिभः पाषाणो मृत् श्वेता वृश्चिकोऽर्धनरे ॥७३॥
Slokas 72-73.—If a Jujube tree and a Rohita tree are
joined together with or without an ant-hill nearby, there is
water three cubits to the west at at a depth of 80 cubits.
The water will be tasty. At fiirst, a southerly vein flows,
then a northerly one, next, a stone resmbling a paste,
next white clay ; at 2½ cubits, a scorpion will be seen.

Adh. LIV. Sl. 74-79.] चतुःपञ्चाशोऽध्यायः 473
सकरीरा चेद्वदरी त्रिभिः करैः पश्चिमेन तत्राम्भः ।
अष्टादशभिः पुरुषैरीशानी बहुजला च शिरा ॥७४॥
Sloka 74.—If a Jujube tree is joined with bamboo,
there is water 3 cubits to the west at a depth of 90 cubits.
The vein is a north-easterly one with abundant water.
पीलुसमेता बदरी हस्तत्रयसम्मिते दिशि प्राच्याम् ।
विंशत्या पुरुषाणामशोष्यमम्भोऽत्र सक्षारम् ॥७५॥
Sloka 75.—If a Jujube tree is seen in combination
with a Peelu tree, there is inexhaustible water, but brack-
ish, 3 cubits to the east at a depth of 100 cubits.
ककुभकरीरावेकत्र संयुतौ यत्र ककुभबिल्वौ वा ।
हस्तद्वयेऽम्बु पश्चान्न रैर्भवेत् पञ्चविंशत्या ॥७६॥
Sloka 76.—When Kakubha and bamboo trees or
Kakubha and Bilwa trees are joined together, there is
water two cubits to the west at a depth of 125 cubits.
वल्मीकमूर्धनि यदा दूर्वा च कुशाश्च पाण्डुराः सन्ति ।
कूपो मध्ये देयो जलमत्र नरैरेकविंशत्या ॥७७॥
Sloka 77 —When there is pale-white Durva or holy
grass on the top of an ant-hill, a well should be sunk in
its middle. Here there is water at a depth of 105 cubits.
भूमिः कदम्बकयुता वल्मीके यत्र दृश्यते दूर्वा ।
हस्तद्वयेन याम्ये नरैर्जलं पञ्चविंशत्या ॥७८॥
Sloka 78.—If, in a place full of Kadamba trees,
Durva grass is seen on an ant-hill, there is water 2 cubits
to the south at a depth of 125 cubits.
वल्मीकत्रयमध्ये रोहीतकपादपो यदा भवति ।
नानावृक्षैः सहितस्त्रिभिर्जलं तत्र वक्तव्यम् ॥७९॥
बृ. सं. 60

474 बृहत्संहितायाम् [Adh LIV. Sl. 80-84.
हस्तचतुष्के मध्यात् षोडशमिश्राङ्गुलेरुदग्वारि ।
चत्वारिंशत्पुरुषान् खात्वाऽश्माऽधः शिरा भवति ॥८०॥
Slokas 79-80.—When there is a Rohitaka tree sur-
rounded by three trees of different types in the midst of
three ant-hills, water is to be predicted there. The
water is four cubits and 16 digits to the north of the
centre of the ant-hills at a depth of 200 cubits. First
a stone will be seen and beneath that a water-vein.
ग्रन्थिप्रचुरा यस्मिन् शमी भवेदुत्तरेण वल्मीकः ।
पश्चात् पञ्चकरान्ते शतार्धसंख्यैर्नरैः सलिलम् ॥८१॥
Sloka 81.—Where there is a knotty Samee tree and
an ant-hill to its north, there is water 5 cubits to the
west at a depth of 250 cubits.
एकस्थाः पञ्च यदा वल्मीका मध्यमो भवेच्छ्वेतः ।
तस्मिन् शिरा प्रदिष्टा नरषष्ट्या पञ्चवर्जितया ॥८२॥
Sloka 82.—When there are five ant-hills in a place
and the central one is white, there is a vein underneath
the middle one at a depth of 275 cubits.
सपलाशा यत्र शमी पश्चिमभागेऽम्बु मानवैः षष्ट्या ।
अर्धनरेऽहिः प्रथमं सवालुका पीतमृत्परतः ॥८३॥
Sloka 83.—Where a Samee tree is combined with
a Palasa, there is water 5 cubits to its west at a depth of
300 cubits. When the earth is dug 2½ cubits deep, first, a
snake will be seen, and next, yellow clay mixed with
gravel.
वल्मीकेन परिवृतः श्वेतो रोहीतको भवेद्यस्मिन् ।
पूर्वेण हस्तमात्रे सप्तत्या मानवैरम्बु ॥८४॥

Adh. LIV. Sl. 85-89.] चतुःपञ्चाशोऽध्यायः 475
Sloka 84.—Where there is a white Rohitaka tree
surrounded by an ant-hill, there is water one cubit to the
east at a depth of 350 cubits.
श्वेता कण्टकबहुला यत्र शमी दक्षिणेन तत्र पयः ।
नरपञ्चकसंयुतया सप्तत्याहिर्नरार्धे च ॥८५॥
Sloka 85.—Where there is a white Samee tree full
of thorns, there is water one cubit to its south at a
depth of 375 cubits. At a depth of 2½ cubits, there will
be a snake.
मरुदेशे यच्चिह्नं न जाङ्गले तैर्जलं विनिर्देश्यम् ।
जम्बूवेतसपूर्वैर्ये पुरुषास्ते मरौ द्विगुणाः ॥८६॥
Sloka 86.—The existence of water in a forest tract
may not be determined on such indications as apply to
a desert. The characteristics mentioned, viz., Jambu
Vetasa, etc., in waterless tracts, if seen in deserts, water
should be declared to exist there at twice the depth
mentioned.
जम्बूस्त्रिवृता मौर्वी शिशुमारी सारिवा शिवा श्यामा ।
वीरुधयो वाराही ज्योतिष्मती गरुडवेगा ॥८७॥
सूकरिकमाषपर्ण्योव्याघ्रपदाश्चेति यद्यहेर्निलये ।
वल्मीकादुत्तरतस्त्रिभिः करैस्त्रिपुरुषे तोयम् ॥८८॥
Slokas 87-88.—If a Jambu tree, Trivrit, Maurvi,
Sisumari, Sariva, Siva, Syama, Varahi, Jyotishmatee,
Garudadhvaja, Sukarika, Mashaparnee and Vyaghra-
pada creepers grow by an ant-hill, there is water three
cubits to the north of it at a depth of 15 cubits.
एतदनूपे वाच्यं जाङ्गलभूमौ तु पञ्चभिः पुरुषैः ।
एतैरेव निमित्तैर्मरुदेशे सप्तभिः कथयेत् ॥८९॥

476 बृहत्संहितायाम् [Adh. LIV. Sl. 90-94.
Sloka 89.—The above measures apply only to
watery tracts ; but in a forest region, the depth should
be 25 cubits. If there be the same indications in a
desert, water might be seen at a depth of 35 cubits.
एकनिभा यत्र मही तृणतरुवल्मीकगुल्मपरिहीना ।
तस्यां यत्न विकारो भवति धरित्र्यां जलं तत्र ॥९०॥
Sloka 90.—Where some ground, otherwise uniform
and devoid of grass, trees, ant-hills and bushes, con-
tains a piece of unusual appearance, there is water at
a depth of 25 cubits.
यत्र स्निग्धा निम्ना सवालुका सानुनादिनी वा स्यात् ।
तत्रार्धपञ्चकैर्वारि मानवैः पञ्चभिर्यदि वा ॥९१॥
Sloka 91.—Where the earth is soft, low, sandy and
emitting sound, there is water at a depth of 22½ or 25
cubits.
स्निग्धतरूणां याम्ये नरैश्चतुर्भिर्जलं प्रभूतं च ।
तरुगहनेऽपि हि विकृतो यस्तस्मात् तद्वदेव वदेत् ॥९२॥
Sloka 92.—There will be plenty of water at 20
cubits to the south of smooth trees. The same may be
said when a tree in the midst of a thick wood shows un-
common symptoms.
नमते यत्र धरित्री सार्धे पुरुषेऽम्बु जाङ्गलानूपे ।
कीटा वा यत्र विनालयेन बहवोऽम्बु तत्रापि ॥९३॥
Sloka 93.—Where in a forest or watery tract the
earth goes down being trodden upon, or where numerous
insects are seen without their abode, there is water at
a depth of 7½ cubits.
उष्णा शीता च मही शीतोष्णाम्भस्त्रिभिर्नरैः सार्धैः ।
इन्द्रधनुर्मत्स्यो वा वल्मीको वा चतुर्हस्तात् ॥९४॥

Adh. LIV. Sl. 95-99.] चतुःपञ्चाशोऽध्यायः 477
Sloka 94.—An isolated cold spot in a warm ground
denotes cold water ; an isolated warm spot in a cold
ground, warm water at a depth of 17½ cubits and at 4
cubits' distance, if a rainbow, fish or ant-hill is seen.
वल्मीकानां पङ्क्त्यां यद्येकोऽभ्युच्छ्रितः शिरा तदधः ।
शुष्यति न रोहते वा सस्यं यस्यां च तत्राम्भः ॥९५॥
Sloka 95.—If, in a row of ant-hills, one is taller than
the rest, there is a vein underneath that; and where
vegetation that has grown withers away or does not
sprout at all, there is water at a distance of four cubits.
न्यग्रोधपलाशोदुम्बरैः समेतैस्त्रिभिर्जलं तदधः ।
वटपिप्पलसमवाये तद्द्वाच्यं शिरा चोदक् ॥९६॥
Sloka 96.—Where a banyan, Palasa and Indian Fig
tree, or a banyan and a Pippala tree are found together,
there is water underneath them at 3 cubits' distance.
The vein lies northward.
आग्नेये यदि कोणे ग्रामस्य पुरस्य वा भवेत् कूपः ।
नित्यं स करोति भयं दाहं च समानुषं प्रायः ॥९७॥
नैर्ऋतकोणे बालक्षयं च वनिताभयं च वायव्ये ।
दिक्त्रयमेतत्त्यक्त्वा शेषासु शुभावहाः कूपाः ॥९८॥
Slokas 97-98.—If there be a well to the south-east
of a village or town, it would mostly cause constant fear,
and danger from fire to men. If it is situated in the
south-west, it causes loss of children ; if in the north-
west, it threatens the wife; wells in directions other
than these three are productive of beneficial results.
सारस्वतेन मुनिना दकार्गलं यत् कृतं तदवलोक्य ।
आर्याभिः कृतमेतद्वृत्तैरपि मानवं वक्ष्ये ॥९९॥

478 वृहत्संहितायाम् [Adh. LIV. Sl. 100-103.
Sloka 99.—Thus have I treated of the subject of
water-finding in verses composed in the आर्या metre,
having gone through the work on the subject written by
sage Saraswata. Now I shall explain the same subject
in वृत्ता metre as taught by sage Manu.
स्निग्धा यतः पादपगुल्मवल्ल्यो निश्छिद्रपत्राश्च ततः शिरास्ति ।
पद्मक्षुरोशीरकुलाः सगुण्ड्राः काशाः कुशा वा नलिका नलो वा ॥
खर्जूरजम्ब्वर्जुनवेतसाः स्युः क्षीरान्विता वा द्रुमगुल्मवल्ल्यः ।
छत्रेभनागाः शतपत्रनीपाः स्युर्नक्तमालाश्च ससिन्दुवाराः ॥१०१॥
विभीतको वा मदयन्तिका वा यत्रास्ति तस्मिन् पुरुषत्रयेऽम्भः ।
स्यात्पर्वतस्योपरि पर्वतोऽन्यस्तत्रापि मूले पुरुषत्रयेऽम्भः ॥१०२॥
Slokas 100-102.—A water vein will be found at a
depth of 15 cubits in a place where trees, shrubs and
creepers are smooth and densely covered with leaves,
where lotus, Gokshura, Usira (வெட்டிவேர்) and Kula or
Gundra grass, Kusa, Darbha, Nalika or Nala grows.
Where date-trees, Jambu, Arjuna and Vetasa or milky
trees, shrubs and creepers or mushrooms, Hastikarna,
Nagakesara, lotus, Kadamba, Karaja and Sinduwara
trees grow, or where there is Vibhitaka or Madayantika,
there is water at 15 cubits. So also in a place where
there is one mountain upon another
मूले may be interpreted as "at the foot of the lower mountain
or upper mountain."
या मौञ्जिकैः काशकुशैश्च युक्ता नीला च मृद्यत्र सशर्करा च ।
तस्यां प्रभूतं सुरसं च तोयं कृष्णाथवा यत्र च रक्तमृद्वा ॥१०३॥
Sloka 103.—There is plenty of sweet water in a
place which is full of Munja grass, reeds and holy grass,
where the earth is blue and mixed with pebbles, and
where the earth is black or red.

Adh. LIV. Sl. 104-108.] चतुःपञ्चाशोऽध्यायः 479
सशर्करा ताम्रमही कषायं क्षारं धरित्री कपिला करोति ।
आपाण्डुरायां लवणं प्रदिष्टं मृष्टं पयो नीलवसुन्धरायाम् ॥१०४॥
Sloka 104.—A copper-coloured earth mixed with
gravel will yield water of an astringent taste ; red-brown
earth, brackish water; a pale white ground produces salt
water ; and blue earth, sweet water.
शाकाश्वकर्णार्जुनबिल्वसर्जाः श्रीपर्ण्यरिष्टाधवशिंशपाश्च ।
छिद्रैश्च पत्रैर्द्रुमगुल्मवल्ल्यो रूक्षाश्च दूरेऽम्बु निवेदयन्ति ॥१०५॥
Sloka 105.—Saka, Aswakarna, Arjuna, Bilwasarja,
Sriparni, Arishta, Dhava and Simsapa trees, other trees,
shrubs and creepers being coarse and having leaves full
of holes, indicate the existence of water far off.
सूर्याग्निभस्मोष्ट्रखरानुवर्णा या निर्जला सा वसुधा प्रदिष्टा ।
रक्ताङ्कुराः क्षीरयुताः करीरा रक्ता धरा चेज्जलमश्मनोऽधः ॥१०६॥
• Sloka 106 —A piece of earth that has the colour of
the Sun, fire, ashes, camel or donkey is declared to be
water-less. Where bamboo sprouts are red and milky
and the earth red, there is water underneath a stone.
वैदूर्यमुद्गाम्बुदमेचकाभा पाकोन्मुखोदुम्बरसन्निभा वा ।
भृङ्गाञ्जनाभा कपिलाथवा या ज्ञेया शिला भूरिसमीपतोया ॥१०७॥
Sloka 107.— Also a stone or rock that resembles beryl,
green-gram, cloud, dark gem, ripe fig, bee or collyrium,
or is brown, has got abundant water nearby.
पारावतक्षौद्रघृतोपमा या क्षौमस्य वस्त्रस्य च तुल्यवर्णा ।
या सोमवल्लयाश्च समानरूपा साप्याशु तोयं कुरुतेऽक्षयं च ॥१०८॥
Sloka 108.—A rock which resembles in colour a
pigeon, honey, ghee, silken cloth or some creeper, yields
soon inexhaustible water.

480 बृहत्संहितायाम् [Adh. LIV. Adh. 109-112.
ताम्रैः समेता पृषतैर्विचित्रैरापाण्डुभस्मोष्ट्रखरानुरूपा ।
भृङ्गोपमाङ्गुष्ठिकपुष्पिका वा सूर्याग्निवर्णा च शिला वितोया ॥१०९॥
Sloka 109.—A rock that is filled with red or varie-
gated spots, that is pale white or has the colour of ashes,
camels, donkeys, the Sun, fire, bee or the flower of
Augushtika creeper is without any water nearby.
चन्द्रातपस्फटिकमौक्तिकहेमरूपा
याश्चेन्द्रनीलमणिहिङ्गुलकाञ्जनाभाः ।
सूर्योदयांशुहरितालनिभाश्च याः स्यु-
स्ताः शोभना मुनिवचोऽत्र च वृत्तमेतत् ॥११०।
Sloka 110.—Those stones that possess the colour
or lustre of moon light, crystal gem, pearl, gold, blue
gem, mercuric sulphide (?), collyrium, the rays of the
rising Sun, or yellow orpiment, are auspicious; and the
following is the authority of Sage Manu in Vritta metre
on the point.
एता ह्यभेद्याश्च शिलाः शिवाश्च यक्षैश्च नागैश्च सदाभिजुष्टाः ।
येषां च राष्ट्रेषु भवन्ति राज्ञां तेषामवृष्टिर्न भवेत् कदाचित् ॥१११॥
Sloka 111.—Such stones as enumerated above are
auspicious and ought not to be broken, since they are
always occupied by Yakshas and Nagas. The kings in
whose realms such rocks are found will never experience
drought.
भेदं यदा नैति शिला तदानीं पलाशकाष्ठैः सह तिन्दुकानाम् ।
प्रज्वालयित्वानलमग्निवर्णा सुधाम्बुसिक्ता प्रविदारमेति ॥११२॥
Sloka 112.—When a rock cannot be broken by
hammering, fire should be made on it with the logs of
Palasa and Tinduka trees and it should be burnt until it

Adh. LIV. Sl. 113-118] चतुःपञ्चाशोऽध्यायः 481
assumes the colour of the fire and then it should be
sprinkled with lime water. Then it can be broken.
तोयं श्रितं मोक्षकभस्मना वा यत्सप्तकृत्वः परिषेचनं तत् ।
कार्यं शरक्षारयुतं शिलायाः प्रस्फोटनं वह्निवितापितायाः ॥११३॥
Sloka 113.—The ashes of Maneevaka tree and
reeds should be boiled in water and sprinkled on the rock
seven times after heating it. Then it will break.
तक्राञ्जिकसुराः सकुलत्था योजितानि बदराणि च तस्मिन् ।
सप्तरात्रमुषितान्यभितप्तां दारयन्ति हि शिलां परिषेकैः ॥११४॥
Sloka 114.—Butter-milk, gruel and liquor with horse
gram and Jujube fruits must be kept for seven nights and
then poured on the rock and heated as before. Then it
will break.
नैम्बं पत्रं त्वक् च नालं तिलानां सापामागं तिन्दुकं स्याद्गुडूची ।
गोमूत्रेण स्रावितः क्षार एषां षट्कृत्वोऽतस्तापितो भिद्यतेऽश्मा ॥
Sloka 115.—The leaves and bark of Neem tree,
Sesamum stalks, Apamarga, Tinduka and Guduchi must
be burnt to ashes. These ashes should be dissolved in
the urine of cows and poured six times on the heated
rock. Then it will break.
Sloka 116.—Same as Ch. L. Sl. 25, (P. 405), supra.
Sloka 117.—Same as Ch. L. Sl. 26, (P. 405), supra.
पाली प्रागपरायताम्बु सुचिरं धत्ते न याम्योत्तरा
कल्लोलैरवदारमेति मरुता सा प्रायशः प्रेरितैः ।
तां चेदिच्छति सारदारुभिरपां सम्पातमावारयेत्
पाषाणादिभिरेव वा प्रतिचयं क्षुण्णं द्विपाश्वादिभिः ॥११८॥
Sloka 118.—A pond extending from east to west
retains water for a long time, while one from north to
बृं. सं- 61

482 बृहत्संहितायाम् [Adh. LIV. Sl. 119-122.
south does not, since it is spoilt invariably by the waves
raised by the wind. One who wishes for such a pond
or tank should cover its walls in contact with the water
with strong timber, or with stones and the like, the soil
being rendered hard by the trampling of elephants,
horses, etc.
ककुभवटाम्रप्लक्षकदम्बैः सनिचुलजम्बूवेतसनीपैः ।
कुरबकतालाशोकमधूकैर्बकुलविमिश्रैश्चावृततीराम् ॥११९॥
Sloka 119.—The banks of the tank must be shaded
by Kakubha, banyan, mango, Plaksha, Kadamba, Nichula,
Jambu, Vetasa, Neepa, Kuravaka, Tala, Asoka, Madhuka
and Bakula trees.
द्वारं च नैर्वाहिकमेकदेशे कार्यं शिलासञ्चितवारिमार्गम् ।
कोशस्थितं निर्विवरं कपाटं कृत्वा ततः पांशुभिरावपेत्तम् ॥१२०॥
Sloka 120.—On one side let an outlet for the water
be made with the passage being built of stones; let a
panel without apertures be fixed in a frame and fastened
to the earth with dust and mud.
अञ्जनमुस्तोशीरैः सराजकोशातकामलकचूर्णैः ।
कतकफलसमायुक्तैर्यॊगः कूपे प्रदातव्यः ॥१२१॥
Sloka 121.—A mixture of antimony, Musta bulbs,
Andropogon, powder of Rajakosataka and myrobalan
combined with Kataka nuts should be put into a well.
कलुषं कटुकं लवणं विरसं सलिलं यदि वाशुभगन्धि भवेत् ।
तदनेन भवत्यमलं सुरसं सुसुगन्धि गुणैरपरैश्च युतम् ॥१२२॥
Sloka 122.—If the water is muddy, pungent, salt-
ish, of bad taste, and not of good odour, it will by this
mixture become clear, tasteful, good-smelling, and en-
dowed with other good qualities.

LIV. 123-125. LV-1] चतुःपञ्चाशोऽध्यायः 483
हस्तो मघानुराधापुष्यधनिष्टोत्तराणि रोहिण्यः ।
शतभिषगित्यारम्भे कूपानां शस्यते भगणः ॥१२३॥
Sloka 123.—The asterisms which are propitious for
sinking wells are Hasta, Magha, Anuradha, Pushya,
Dhanishta, Uttaraphalguni, Uttarashadha, Uttarabha-
drapada, Rohini and Satabhisha.
कृत्वा वरुणस्य बलिं वटवेतसकीलकं शिरास्थाने ।
कुसुमैर्गन्धैर्धूपैः सम्पूज्य निधापयेत् प्रथमम् ॥१२४॥
Sloka 124.—One should first offer oblations to
Varuna and drive a wedge of banyan or Vetasa at the
place of the Vein, having honoured it with flowers, per-
fumes and incenses.
मेघोद्भवं प्रथममेव मया प्रदिष्टं
ज्येष्टामतीत्य बलदेवमतादि दृष्ट्वा ।
भौमं दगार्गलमिदं कथितं द्वितीयं
सम्यग्वराहमिहिरेण मुनिप्रसादात् ॥१२५॥
Sloka 125.—Having viewed the opinions of Bala-
deva and others, I have first dealt with the subject of
water derived from the clouds after the full Moon in the
month of Jyeshta (Adh. XXIII, supra). This second
method of exploring water from the earth has now been
clearly treated by me, Varahamihira, by the favour of
the sages.
Thus ends the 54th Adhyaya on "the exploration of Water
Springs."
वृक्षायुर्वेदाध्यायः ॥५५॥ Treatment of Trees.
प्रान्तच्छायाविनिर्मुक्ता न मनोज्ञा जलाशयाः ।
यस्मादतो जलप्रान्तेष्वारामान् विनिवेशयेत् ॥१॥

484 बृहत्संहितायाम् [Adh. LV. Sl. 2-5.
Sloka 1.—One should have gardens laid out on the
banks of water, inasmuch as tanks and the like are not
lovely without shade on their margins
मृद्वी भूः सर्ववृक्षाणां हिता तस्यां तिलान् वपेत् ।
पुष्पितांस्तांश्च मृद्नीयात् कर्मैतत्प्रथमं भुवः ॥२॥
Sloka 2.—A soft soil is favourable to all sorts of
trees. One should first of all sow there sesamum, which
must be crushed when in bloom. This is the first work
to be done for the soil.
तथा च काश्यपः
दूर्वावीरणसंयुक्ताः सानूपा मृदुमृत्तिकाः ।
तत्र वाप्याः शुभा वृक्षाः सुगन्धिफलशाखिनः ॥
अरिष्टाशोकपुन्नागशिरीषाः सप्रियङ्गवः ।
मङ्गल्याः पूर्वमारामे रोपणीया गृहेषु वा ॥३॥
Sloka 3.— The tree Arishta, Punnaga and Sirisha
along with Priyangu creeper should first be planted in
gardens as well as near houses for ensuring prosperity.
तथा च काश्यपः
अशोकचम्पकारिष्टपुन्नागाश्च प्रियङ्गवः।
शिरीषोदुम्बराः श्रेष्ठाः पारिजातकमेव च ॥
एते वृक्षाः शुभा ज्ञेयाः प्रथमं तांश्च रोपयेत् ।
देवालये तथोद्याने गृहेषूपवनेषु च ॥
पनसाशोककदलीजम्बूलकुचदाडिमाः ।
द्राक्षापालीवताश्चैव बीजपूरातिमुक्तकाः ।४।।
एते द्रुमाः काण्डरोप्या गोमयेन प्रलेपिताः ।
मूलोच्छेदेऽथवा स्कन्धे रोपणीयाः परं ततः ॥५॥
Slokas 4-5.—In respect of jack tree, Asoka, plantain,
Jambu, lemon, pomegranate, grape vine, Palivata, Matu-
langa (citron) and jasmine creeper, the grafting may be

Adh. LV. Sl. 6-7.] पञ्चपञ्चाशोऽध्यायः 485
done by smearing a branch with cow-dung and transplant-
ing it on the branch of another; or it may be done by
cutting off the trunk of a tree and by transplanting it like
a wedge on the trunk of another tree. (Here the part
where the junction is effected must be covered with a
coating of mud).
तथा च काश्यपः
द्राक्षांतिमुक्तको जम्बूबीजपूरकदाडिमाः ।
कदलीबहुलाशोकाः काण्डरोप्याश्च वापयेत् ॥
अन्येऽपि शाखिनो ये च पुष्पिताः फलितास्तथा ।
गोमयेन प्रलिप्ताश्च रोपणीया विवृद्धये ॥
अजातशाखान् शिशिरे जातशाखान् हिमागमे ।
वर्षागमे च सुस्कन्धान् यथादिक्स्थान् प्ररोपयेत् ॥६॥
Sloka 6.—The grafting should be done in शिशिर
season for those that have not yet got branches; in हेमन्त
for those that have grown branches; in the beginning of
monsoon for those that have large branches. The parti-
cular direction of the cut off tree should be maintained in
grafting also.
तथा च काश्यपः
अजातशाखा ये वृक्षाः शिशिरे तांश्च रोपयेत् ।
जातशाखाश्च हेमन्ते रोपणीया विधानतः ।
सुस्कन्धाः शाखिनो ये तान् प्रावृट्काले तु रोपयेत् ॥
घृतोशीरतिलक्षौद्रविडङ्गक्षीरगोमयैः ।
आमूलस्कन्धलिप्तानां सङ्क्रमणविरोपणम् ॥७॥
Sloka 7.—Trees can be taken to other countries and
there grafted on others, if they are smeared from root to
the stem with ghee, Andropogon, sesamum, honey,
Vidanga, milk and cow-dung.

486 बृहत्संहितायाम् [Adh. LV. Sl. 8-12.
तथा च
घृतं क्षीरं तथा क्षौद्रमुशीरंस्तिलगोमयैः ।
विडङ्गलेपनं मूलात् सङ्क्रमोविरोपणम् ॥
शुचिर्भूत्वा तरोः पूजां कृत्वा स्नानानुलेपनैः ।
रोपयेद्रोपितश्चैव पत्रैस्तैरेव जायते ॥८॥
Sloka 8.—One ought to be clean and worship a tree
with ablutions and pastes, and then graft it. Then it wil
thrive even with the leaves with which it is grafted.
सायं प्रातश्च घर्मर्तौ शीतकाले दिनान्तरे ।
वर्षासु च भुवः शोषे सेक्तव्या रोपिता द्रुमाः ॥९॥
Slokas 9.—The transplanted trees should be watered
morning and evening in summer; on alternate days in
cold season; and whenever the soil is dry during the rains.
जम्बूवेतसवानीरकदम्बोदुम्बरार्जुनाः ।
बीजपूरकमृद्वीकालकुचाश्च सदाडिमाः ॥१०॥
वञ्जुलो नक्तमालश्च तिलकः पनसस्तथा ।
तिमिरोऽम्रातकश्चेति षोडशानूपजाः स्मृताः ॥११॥
Slokas 10-11.—Jambu, Vetasa, Vanira, Kadamba,
fig, Arjuna, Matulunga, grape vine, lemon, pomegranate,
Vanjula, Naktamala, Tilaka, Jack, Timira and Amrataka,
these sixteen trees grow in a moist soil.
उत्तमं विंशतिर्हस्ता मध्यमं षोडशान्तरम् ।
स्थानात् स्थानान्तरं कार्यं वृक्षाणां द्वादशावरम् ॥१२॥
Sloka 12.—It is very good, if trees are planted 20
cubits apart; moderate, if 16 cubits apart; and inferior, if
12-cubits apart.
तथा च काश्यपः ।
अन्तरं विंशतिर्हस्ता वृक्षाणामुत्तमं स्मृतम् ।
मध्यमं षोडश ज्ञेयमधमं द्वादश स्मृतम् ॥

Adh. LV. Sl. 13.16.] पञ्चपञ्चाशोऽध्यायः 487
अभ्यासजातास्तरवः संस्पृशन्तः परस्परम् ।
मिश्रैर्मूलैश्च न फलं सम्यग्यच्छन्ति पीडिताः ॥१३॥
Slokas 13.—Trees growing contiguously and touch-
ing one another with their roots interlocked are tortured
and do not yield fruits in sufficient quantity.
शीतवातातपै रोगो जायते पाण्डुपत्रता ।
अवृद्धिश्च प्रवालानां शाखाशोषो रसस्रुतिः ॥१४॥
Sloka 14.—Trees get disease from cold blasts and
hot Sun : their leaves become pale-white, sprouts become
scanty and sickly, their branches become dry and their
milk oozes out.
चिकित्सितमथैतेषां शस्त्रेणादौ विशोधनम् ।
विडङ्गघृतपङ्काक्तान् सेचयेत् क्षीरवारिणा ॥१५॥
Slokas 15.—Thereupon, the trees should be treated.
At the outset, the trees should be cleared of ulcers and
the like with a knife. Then a paste made of Vidanga,
ghee and silt must be applied to those parts and they
should be sprinkled with water and milk.
तथा च काश्यपः
शाखाविटपपत्रैश्च छायया विहिताश्च ये ।
येऽपि पर्णफलैर्हीना रूक्षाः पत्रैश्च पाण्डुरैः ॥
शीतोष्णवर्षवाताद्यैर्मूलैर्व्या मिश्रितैरपि ।
शाखिनां तु भवेद्रोगो द्विपानां लेखनेन च ॥
चिकित्सितेषु कर्तव्या ये च भूयः पुनर्नवाः ।
शोधयेत्प्रथमं शस्त्रैः प्रलेपं दापयेत्ततः ॥
कर्दमेन विडङ्गैश्च घृतमिश्रैश्च लेपयेत् ।
क्षीरतोयेन सेकः स्याद्रोहणं सर्वशाखिनाम् ॥
फलनाशे कुलत्थैश्च माषैर्मुद्गैस्तिलैर्यवैः ।
शृतशीतपयःसेकः फलपुष्पसमृद्धये ॥१६॥

488 बृहत्संहितायाम् [Adh. Sl. LV. 17-18.
Sloka 16.—When the fruits of a tree are destroyed,
it should be watered with milk cooled after being boiled
with horse-gram, black gram, green gram, sesamum and
barley. Being so treated, it will have abundant flowers
and fruits.
अविकाजशकृच्चूर्णस्याढके द्वे तिलाढकम् ।
सक्तुप्रस्थो जलद्रोणो गोमांसतुलया सह ॥१७॥
सप्तरात्रोषितैरेतैः सेकः कार्यों वनस्पतेः ।
वल्लीगुल्मलतानां च फलपुष्पाय सर्वदा ॥१८॥
Slokas 17-18.—For increasing the yield of flowers
and fruits of trees, creepers and shrubs, they should be
sprinkled always with a mixture of two Adhakas (128
palas) of the powder of the dung of goats and sheep, one
Adhaka of sesamum, a Prastha (16 palas) of wheat parti-
cles, a Tula (100 palas) of beef and a Drona (256 palas)
of water kept for seven nights.
उक्तं च
त्रियवं कृष्णलं विन्द्यान्माषलः पञ्चकृष्णलः ।
ते स्युर्द्वादश लक्षाख्यं सुवर्णमथ षोडश ॥
पञ्चलक्षैश्चतुर्भिस्तु सुवर्णैर्निष्क उच्यते ।
चतुष्पलोऽथ कुडवः प्रस्थः स्यात्तच्चतुष्टयम् ॥
आढकस्तु चतुष्प्रस्थो द्रोणस्तु चतुराढकः ।
मानिका तु चतुर्द्रोणा खारी स्यात्तच्चतुष्टयम् ॥
तुला पलशतं ज्ञेयं भारः स्याद्विंशतिस्तुलाः ।
शुष्कद्रव्येषु संज्ञेयं चार्द्रेषु द्विगुणा भवेत् ॥
तथा च काश्यपः
अजविकानां द्वौ प्रस्थौ शकृच्चूर्णं च कारयेत् ।
तिलानामाढकं दद्यात् सक्तूनां प्रस्थमेव च ॥
गोमांसशतमेकं स्याद्दूं सार्धं सलिलस्य च ।
सप्ताहमुषितैरेतैः सेकं दद्याद्वनस्पतेः ॥
स भवेत्फलपुष्पैश्च पत्रैश्चाङ्कुरितैर्युतः ।

Adh. LV. Sl. 19.26.] पञ्चपञ्चाशोऽध्यायः 489
वासराणि दश दुग्धभावितं बीजमाज्ययुतहस्तयोजितम् ।
गोमयेन बहुशो विरूक्षितं क्रौडमार्गपिशितैश्च धूपितम् ॥१९॥
मांससूकरवसासमन्वितं रोपितं च परिकर्मितावनौ ।
क्षीरसंयुतजलावसेचितं जायते कुसुमयुक्तमेव तत् ॥२०॥
Slokas 19-20.—Any seed should be soaked in milk
for ten days, taking it out daily with the hand smeared
with ghee. Then it must be rolled many a time in cow-
dung, fumigated with the flesh of deer and hog; thereupon
with flesh and hog's marrow, it should be planted in a
prepared soil (by sowing sesamum). Being sprinkled with
milk and water, it will grow and bloom.
तिन्तिडीत्यपि करोति वल्लरीं व्रीहिमाषतिलचूर्णसक्तुभिः ।
पूतिमांससहितैश्च सेचिता धूपिता च सततं हरिद्रया ॥२१॥
Sloka 21.—Even a tamarind seed produces a sprout
when sprinkled with a compound of the flour of rice, black
gram and sesamum and particles of wheat and stale
meat and repeatedly fumigated with turmeric powder.
कपित्थवल्लीकरणाय मूलान्यास्फोटधात्रीधववासिकानाम् ।
पलाशिनो वेतससूर्यवल्ली श्यामातिमुक्तैः सहिताष्टमूली ॥२२॥
क्षीरे शृते चाप्यनया सुशीते तालाश्रतं स्थाप्य कपित्थबीजम् ।
दिने दिने शोषितमर्कपादैर्मासं विधिस्त्वेष ततोऽधिरोप्यम् ॥२३॥
हस्तायतं तद्द्विगुणं गभीरं खात्वावटं प्रोक्तजलावपूर्णम् ।
शुष्कं प्रदग्धं मधुसर्पिषा तत् प्रलेपयेद्भस्मसमन्वितेन ॥२४॥
चूर्णीकृतैर्माषतिलैर्यवैश्च प्रपूरयेन्मृत्तिकयान्तरस्थैः ।
मत्स्यामिषाम्भःसहितं च हन्याद्यावद्घनत्वं समुपागतं तत् ॥२५॥
उप्तं च बीजं चतुरङ्गुलाधो मत्स्याम्भसा मांसजलैश्च सिक्तम् ।
वल्ली भवत्याशु शुभप्रवाला विस्मापनी मण्डपमावृणोति ॥२६॥
बृ. सं. 62

490 बृहत्संहितायाम् [Adh. Sl. LV. 27-28.
Slokas 22-26.—For making the wood-apple seeds
sprout, take the roots of Sarasaparilla, Amalaka, Dhava,
Vasika, the branch with leaves of Vetasa, of Suryavalli,
of Syama creeper, and of Atimukta (in all eight), boil
them in milk, cool it, and then soak the seeds in this
liquid for a period of time required for 100 beats. Then
after removing and drying them in the Sun daily for 30
days, sow them. This is the method prescribed for it.
Make a pit one cubit in diameter and twice as deep, fill
it with milk and water; let the pit dry, burn it, and then
smear it with a compound of honey, ghee and ashes. First
fill it with mud to a height of four digits, then fill it with
the powder of black gram, sesamum and barley; over this
put mud to the same height again, and then once again
fill it with the powder of black gram, etc; add to it an
infusion of fish and water and then pound all this until it
becomes a thick mass. Sow the seed at a depth of four
digits and sprinkle it with fish-water and fleshwater. Soon
will a tendril with nice sprouts cover the pandal in an
astonishing manner.
शतशोऽङ्कोलसम्भूतफलकल्केन भावितम् ।
एतत्तैलेन वा बीजं श्लेष्मातकफलेन वा ॥२७॥
वापितं करकोन्मिश्रमृदि तत्क्षणजन्मकम् ।
फलभारान्विता शाखा भवतीति किमद्भुतम् ॥२८॥
Slokas 27-28.—Any seed being steeped a hundred
times in a paste of Ankola fruit or in its oil, or in a paste
or oil of Sleshmataka fruit, will, when planted in the
earth, sprinkled with hail water sprout instantaneously,
and what wonder that the branches should be loaded with
fruits !

LV. 29-31. LVI. 1-2] षट्पञ्चाशोऽध्यायः 491
श्लेष्मातकस्य बीजानि निष्कुलीकृत्य भावयेत् प्राज्ञः ।
अङ्कोलविजलाद्भिश्छायायां सप्तकृत्वैवम् ॥२९॥
माहिषगोमयघृष्टान्यस्य करीषे च तानि निक्षिप्य ।
करकाजलमृद्योगे न्युप्तान्यह्ना फलकराणि ॥३०॥
Slokas 29-30.—A wise man ought to remove the shell
of the Sleshmataka seeds, steep them, in shade, seven
times in water mixed with a paste of Ankola fruits; and
then rub them with buffalos' dung, and lay them in
manure. Being planted thereafter in mud soaked with
hail-water, they will produce fruit in a day.
ध्रुवमृदुमूलविशाखा गुरुभं श्रवणस्तथाश्विनी हस्तः ।
उक्तानि दिव्यदृग्भिः पादपसंरोपणे भानि ॥३१॥
Sloka 31.—The asterisms prescribed by the Seers of
transcendental wisdom for the planting of trees are the
three Uttaras, Rohini, Anuradha, Chittra, Mrigasiras,
Revati, Mula, Visakha, Pushya, Sravana, Aswini and
Hasta.
Thus ends the 55th Adhyaya on "The Treatment of Trees".
प्रासादलक्षणाध्यायः ॥५६॥ Description of Temples.
कृत्वा प्रभूतं सलिलमारामान् विनिवेश्य च ।
देवतायतनं कुर्याद्यशोधर्माभिवृद्धये ॥१॥
Sloka 1.—Having made big water tanks and laid out
gardens, one should build a temple in order to enhance
one's reputation aud religious merit.
इष्टापूर्तेन लभ्यन्ते ये लोकास्तान् बुभूषता ।
देवानामालयः कार्यो द्वयमप्यत्र दृश्यते ॥२॥