बृहद्देशी (मतंग मुनि - राग-पद्धति का विश्व में सर्वप्रथम प्रतिपादक ग्रन्थ)

[Header] वर्णाः । ३३

अभीरुद्गताः इति षड्जग्रामे । मध्यमग्रामेऽप्येवमेव पधनिस-
रिगाया मूर्च्छना निसरिगमपधनिर्धु³गाया (?) रागकाले द्वादश-
स्वरमूर्च्छना अवगन्तव्याः । ताश्च षड्जग्रामे मूर्च्छनासु अन्त-
र्गता ज्ञेयाः । तद्यथा — निसरिगमपधनिसरिगम । सौमरी ।
सरिगमपधनि सरिगमप । हरिणाश्वा । रिगमपधनि सरिगम-
पध । काले वनता । गमपधनि सरिगमपधनि । त्रैसमध्या ।
मपधनि सरिगमपधनिसा । मार्गी । पधनिसरिगम पधनिसरि ।
पौरवी । धनि सरिगमपधनिसरिग । हृष्यका ।
अतःपरं प्रदर्श्यन्ते वर्णाश्चत्वार एव हि ॥ ११९ ॥
स्थायिसञ्चारिणौ चैव तथारोह्यवरोहिणौ ।
ननु वर्णशब्देन किमुच्यते । वर्णशब्देन गानमभि-
धीयते । यत्र समाः स्वरा अनुपहतरूपास्तिष्ठन्ति तेभ्यो यद्
गीतं वर्णाभिव्यक्तिकृत् यत्र पदे स वर्णः स्थायीत्युच्यते । यथा
षौञ्जा⁴ सारीसा सारीसौ । मध्यमायां तु मामामामा इति । यत्र
गीते सञ्चरन्ति स्वराः परस्परमन्तस्सहिता एकैकशो वा स
सञ्चारी वर्ण उच्यते । यथा मालवकैशिके सासासनि पनि-
पनिपनि⁵ साधरी पापनिनिनीत्येवमादिप्रकारेपु परस्परसञ्चाराद्
आरोहन्तीत्यादि (?) यत्र गेयाः स्वरा आरोहन्ति एकैकशः
सान्तरा वा स(र्व?)वर्ण आरोहीत्युच्यते । यथा मालवपञ्चमे
पापसधरी समगरि पमपम पधमामा पसारिसा सममा पारिगा
साधनि पारिम्मधनीनीनी पारिम्मधनी पाधनि रिरिपा इति
परस्परैकान्तरद्व्यन्तरस्वरागेहणादारोही ।
१. 'र्व', २. 'श्या', ३. 'धु', ४. 'षड्जाम्', ५. 'न',
६. 'नी' ख. पाठ.

अवरोहन्ति स्वरा यत्रैकेनैव क्रमेण तु ॥ १२० ॥
स चावरोही शब्दे तु समनन्तर+स्वरः ।
पामामध्यमम गागगगमम रिरिरिप्रमा ममप्रपा पप-
प्रमामम्भेिनिनि धधृ पपप म्रगगारिरिनिनाङ्गुपापा इति पर-
स्परैकान्तरद्यन्तरस्वरावरोहादवरोहीति । अतएवोक्तं —
“शरीरस्वरसम्भूतास्त्रिस्थानगणशोभिताः ।
अमी वर्णास्तु विज्ञेया(द?अ)लङ्कारादिसिद्धये ॥”
ननु कथं वर्णनिष्पत्तिः । उच्यते । यदा हि स्वरा वर्णकार्य-
माकर्षयन्ति गीतवशात् स्थायित्वेन सञ्चारित्वेन आरोहित्वेन
अवरोहित्वेन (त)दा वर्णस्य निष्पत्तिः । यथा पौञ्जा स्थायी-
वर्णी (?)—सासासा । सञ्चारी यथा । धैवता । धधनीनीपधा ।
आरोही नन्द्यन्त्यां गागागागा पापाधपमर्निरिरिरिरि पनिस-

त्रयस्त्रिंशदलङ्कारः । ३५
रलं(कृत?)शब्दपूर्वः अलङ्कृतमलङ्कारः घञन्तोऽयमलिङ्कार-
शब्द इति । तत्रालङ्काराणां नामानि कथ्यन्ते — प्रसन्नादिः
प्रसन्नान्तः प्रसन्नाद्यन्तः प्रसन्नमध्यमः समः बिन्दुः निवृत्तः
प्रवृत्तः व्युत्पत्तिश्च तथा वर्णा (?) कम्पितः कुहरितः रेचितः
प्रेङ्खोलितः तारमन्द्रप्रमन्द्रतारः प्रसन्ननिसनः ह्रस्वारप्रसा-
दः(?) उद्वाहितः उपलोलकः क्रमः निष्कूजितः (प्रा ? ह्ला)द-
मानः रञ्जितः आवर्तकः परिवर्तकः उद्धटितः आक्षिप्तकः
सम्प्रदानः हसितः हुङ्कारः सन्धिप्रच्छादनः वि(धिन ? धुत)ः
उद्गीतः गात्रवर्णश्चेति ।
इदानीमेतेषामलङ्काराणां लक्षणमुच्यते । तथथा—
मन्द्रादारभ्य चेत्सारोहणं तारगतिं यावदसौ प्रसन्नादिः । मन्द्र-
शब्देन

३६ बृहद्देश्यां
स्थानत्रयेऽपि सदृशध्वनिः सप्तस्वरोच्चारणः समः ।
एतदुक्तं भवति — यस्य याव(न्तः ? त्यः) श्रुतयः स्वस्थान-
त्रितयेषु तावत् श्रुतिकमेव (?) कार्याः । यथा — सरिगम-
पधनिनी द्वयोर्द्वयोः स्वरयोः संवादिनोरुच्चारणात् समः ।
तद्यथा — सम सप रिधगनी । ग्रामभेदे तु रिपजयिति(?)
विशेषः । इति .समः । नि ।
चिरमेकस्मिन् स्वरे षड्जादिरूपे स्थित्वा तदीयतार-
मग्निवत् (पृ ? स्पृ)ष्ट्वा कलामे(न्यः ? )कां च स्थित्वा यत्र
पुनरपि समा सा मन्द्रया गम्यते स बिन्दुः । सा सा इति
बिन्दुः ।
एककलान्तरं स्पृष्ट्वा बिन्दोरेव विपर्ययोच्चारणात्प्रवृत्तौ
विनिवृत्तत्वाद् निवृत्ताख्यः । यथा — सां सासा निवृत्तः
प्रवृत्तः(?) ।
.आक्रीडितवदारोहादवरोहक्रमेण प(प्क ? ट्क)लो वेणुः ।
यथा — सरिगमपधनि निधपमगरिसा । वेणुः ।
मन्द्रसप्तकमध्ये पवनी(?)रोधेन द्विश्रुतेः कम्पनात् क-
म्पितस्त्रिकलः । यथा — सरिगमपधनिस कम्पितः ।
मध्यमसप्तके त्रिश्रुतेः कम्पनात् त्रिकलः कुहरितः ।
यथा — सरिगमपधनिसा कुहरितः ।
तारसप्तके त्रिश्रुतेः कम्पनात् त्रिकलो रेचितः। सरि-
गमपधनिस (र ? रे)चितः ।

त्रयस्त्रिंशदलङ्कारः । ३७
(तद् ?) द्वयोः स्वरयोर्बहूनां च स्ववर्णा ममकलग-
भागमाश्चतुर्दशकलः प्रेङ्खोलितः । यथा—मरिरि सरिग
गरिगम मपपमपधसप₁निनिनिध नीनसनि । प्रेङ्खोलितः ।
अंशाच्चतुर्थं पञ्चमं वा स्वरं गत्वा यत्र मन्द्रे पुनरा-
गम्यते तारमन्द्रप्रसन्नः । यथा — सरिगमप । सरिगमप ।
रिरिगमपधनिगमपधग । गमपधनिग ! मपधनिम । मपध-
निसम । अथवा मन्द्रस्वरात् तारं गत्वा पुनः सहसा मन्द्र-
(व) शाद्वा गम्यते स तारः मन्द्रप्रसन्नः । सरिगमपधनि
सासा तारः । मन्द्रप्रसन्ना मन्द्रात् सहसा तारः प्राप्य
मन्द्रत्वेन क्रमेणावरोहा मन्द्रतारः प्रसन्नः(?)। सपः मगै²रिसः
रिध पमगरि गनि धपमग समनिधप । अथवा मन्द्रस्वरा-
द्धा चर्तारः स्वरानुच्चार्य क्रमेणावरुह्य च मन्द्रेण वा गम्यते
मन्द्रतारप्रसन्नः । यथा—सासा । निधपमगारिसाँ । मन्द्रतार-
प्रसन्नाः त्रिरूपश्च प्रस्तारस्थायीत्यागेहणी च तत्र स्थायिन्येक-
स्वरः स्वस्य (?) क्रमशतस्तारमन्द्रावरोहणेन मन्द्रतारागेहनेन
स्वरेण प्रस्तारः । सरिरिस । सरिग । गरिस । सरिगमप । पम्-
गरिंस । सरिगमपध । धँ⁴पम³मंग्गिस । सरिगमपधनि । निधप-
मगरिस । सरिगमपधनिस । सनिधपमगरिम । अथवा षेल्-
षड्जग्रामे षड्जाद्याः सप्त मूर्छनाः मध्यमग्रामे मध्यमाश्च
सप्त । एताश्चतुर्दश मूर्छनाः प्रत्येकं चतुर्धा भवन्ति । शुद्धा
करकलिकलिता सान्तरा तद्व्योपेता चेति । एकैकस्या मूर्छना-
१. 'नींनीनीध', २. 'म॑रि', ३. 'म', ४. 'ध' ग. पाठः,

३८ • बृहद्देश्यां
याश्चतुर्विधत्वात् षड्ज पञ्चचत्वारिंशद्युतानि पञ्चसहस्राणि
कूटकूटानाम् (?) ।
षट्पञ्चाशन्मूर्च्छनास्ताः पूर्णकूटास्तु योजिताः ॥ १२१॥
लक्षद्वयं (स्या?) सहस्राणि द्व्यशीतिर्द्वे शते तथा ।
चत्वारिंशच्च संख्याता अथापूर्णा(त ? न्) प्रचक्ष्महे ॥
एकैकाद्यभिविरहाद् गभजा षड्जादयः स्वराः ।
एकस्वरोऽत्र निर्भेदोऽप्युक्तो नष्टोदिसिद्धये (?) ॥ १२३ ॥
क्रमादकूटतानत्वे युक्तास्तेषूपयोगिनः ।
सप्तस्थानानि — आधारस्वाधिष्ठानानाहतमणिपूरके-
(अनाहत?)विशुद्धाज्ञासहस्ररन्ध्रेषु
गमपधनिस । रि । सरिगरिगामगे । गमपमधपप-
धनिधनिधनिस । प्रस्तारः ।
प्रस्वरतारः पत्रिपरितः(?) प्रसादः । यथा — सनि ।
निस । सनिध । धनिसा । संनिप । पधनिसा । संनिधपम ।
मपधनिसा । सनिधपमग । गमपधनिसा । सनिधपमगरि ।
रिगमपधनिसा । संनिधपमगर्रिसा । सरिगमपधनिसा । अ-
थवा — सनिनिसानिधाधनिपधा । धपा । पमा । मपा ।
गागरिरिसः । प्रसादः ।
द्वौ द्वौ स्वगौ विकलौ सञ्चरन्तावारोहक्रमेणा(रोह-
क्रमेणा?)वरोहादुद्ग्राहितः । सरि । रिगरि । ग । गमप । पध ।
धनि । नींम । सनिधा धपपमामगागरि । रीमा(?) उद्ग्राहिनः ।
१. 'गा', २. 'वि', ३. 'मा', ४. . ५. 'मार्नीपान' ग,

त्रयस्त्रिंशदलङ्काराः । ३९
अयमेव द्विरभ्यस्तैरुपलोलकः । सरिसरि । रिगरिग ।
गमगम । मपमप । पधपध । धनिधनि । निसनिस । सनि-
सनि । निधनिध । धपधप । पमपम । मगमग । गरिगरि ।
रिसरिस । उपलोलकः ।
एकादिक्रमेणान्तरस्वरेष्वारुह्य पुनर(व)रोहणक्रमेण
स्थायिनं स्वरं गत्वा परिवारक्रमेणैव एकैकाभिवृद्ध्या यत्र स्वरा
उच्चार्यन्ते स क्रमः । अयमेकरूपत्वात् प्रस्ता(र ? रे) भिद्यते ।
सरिरिस । सरिगा । गरिस । सरिगमा । मगरिसां । सरिगमपा ।
पमगरिसा । सरिगमपधा । धपमगरिसा । सरिगमपधनी ।
नीधपमगरिस । सरिगमपधनिस सनिधपमगरिस । क्रमः ।
अ(था ? थवा)न्तरस्वरमारुह्य का³कलीं गत्वा तेनैव क्रमेणाव-
रुह्य स्थायिन्यागम्यते स क्रमः । सगनि निगस । क्रमः ।
आद्यं तृतीयं ततो द्वितीयं त(तो?)तश्च चतुर्थमनेनैव
क्रमेणान्यानप्यारोह्य मन्द्रादिष्फूजितः । कोहलमते च एका-
न्तरस्वरारोहान्निष्फूजितः । सगारिगमपा । मधापनी । धसा ।
तारादेकान्तरस्वरावरोहा(त्) त्रिरावृत्त्या कलात्रयक-
रणात् सर्वेषां क(ल ? ला)त्रयकरणात् (प्रा ? ह्रा)दमानः । साधा-
साधासाधा । नीपानीपानीपा । धौमाधौमाधामा । पागापागा-
पागा । मारीमारीमारी । गासागासागामा । ह्रादमानः । (सा-
धासाधासाधा । नींपॉनींपॉनींपॉ । धौमार्धोमाधामा । पागापा-
गापागा । मारीमारीमारी । गामागासागासा ह्रादमानः । ?)
१. 'किं'. २., ३ 'ध' क. पाठ . ४., ५., ६. 'प' ग. पाठ.
७., ८. 'प' क. पाठ..

समनन्तरस्वरमारुह्य द्वैकले स्थित्वा पुनः स्वरोऽन्तरे
अर्ककलामारोह(व ?)ति । पुनश्चानन्तरमेवाद्यकलामवरोहति
स रञ्जितः । सरि । रिग । रिगमग । गमपम । मपधप । धप-
निध । पनिधनी ।
आरोहावरोहाभ्यामादौ स्वर(य ?)मुच्चार्य प्राक्स्वरो-
च्चारणान्ते क्रमशोऽष्टकल आवर्तकः । सरिगम । पधनिस ।
सनिधप । मगरिस । आवर्तकः । अथवा सग । गप्पनि ।
सधासधा । नीपोपगा । गसा । आवर्तकः ।
पुनरेकस्वरं चतुर्थं लङ्घयित्वा पञ्चमं स्वरं प्राप्य पुन-
रप्यन्तरान् त्रिस्रवरानवरोहन् चतु(र्थं) लङ्घयन्नाद्यं स्वरं षड्जं
गच्छेत् । आरोहावरोहाभ्यां क(लोऽ?ला)ष्टकेन तथैवं तारा-
दारभ्य सर्वस्वराणामारोहानवरोहं(?) षोडशकलः परिवर्तकः ।
स च लो(को ? के) ओहाडीत्युच्यते । सरिगपा । पमगसा ।
रिगमध । धपमरि । गमपनि । निधपगा । मपसधा । सनि-
धमा । मपधसा । निधपगौ । गमनिध । पमरिरि । गमधा ।
मपगसा । सरिगपा । इति परिवर्तकः ।
स्वरद्वये हि द्विकल्यः आरोहक्रमेण तृतीयस्वरं परि-
हरन्नारोहक्रमेणैवोपरितनह्रस्वद्वयमाक्रामननेनैव क्रमेणाव-
रोहः(?) शेषानपि स्वराननेनैव क्रमेणारोहन्नवरोहन्नष्टादशकल
उद्धटितः। सारिमिपा। पमरिसा। रिगपधा। धैपगरी। गमधनी।
नीधमगा । मपनिमा । संनिपमा । मपनिसा । निधमगा ।
१. 'पपागा', २. 'तुर्तन्तु', ३. 'म', ४. 'धा', ५. 'रानीप',
रा. पाठः.

त्रयस्त्रिंशदलङ्काराः । ४१

गमधनी । धपगरी । रिगपधौ । पमरिसा । सरिमपा । मग-
^२रिसा । उ(द्वाहि?इटि)तः ।
त्रिभिः स्वरैराोहक्रमेण वा एककलादारभ्य यावत्ष
ट्कलमित्येवं कलामानादाक्षिप्तकः । सरिगा । नु । रिगमा ।
नु । मप । नु । पधनी । नु । सनीसा । नु । धपमा । नु ।
मगरी । नु । गरिसा । नु । इत्याक्षिप्तकः ।
प्रथमात् स्वरानन्तरं परित्यज्य स्वरद्वये च गत्वा ते-
नैव क्रमेणारोहणादेककलादवरोहणेऽपि चैककल इति द्विकल-
संप्रदानश्च द्वात्रिंशत्कलः (सम्प्रदानः) । सिगमम । मरिस ।
रिमप । पगरिग । पगध । धमग । मधनीनिपम । पनिसा । ध-
धपा । धनिसा । पनिसा निपमपा । मधनी^३समगा । गपधा । प-
गरी । रिपमा । मरिसा । सगमा । गरिसा । सम्प्रदानः ।
अथवा—सगम । मगसा । रिमपा । पमरी । गपधा । धपगा ।
मधनी । निघमा । पनिर्सों । सनिपा । सम्प्रदानः ।
सम्प्रदानस्यैव द्विकलयोगेन हसनाद्धसितः । स-
गमा । मरिसा । रिमप । पगरि । गपध । धमग । मधनि ।
निपम । पनिस । सधप । सनिध । निपम । मधनि । सधप ।
पनिसनिपम । मधनि । धमगा । गमपधा । प^५गरि । रिमपा ।
मरिसा । सगमा । गरिसा । हसितः ।
हसितवत् स्वरत्रयारोहणेन चतुष्टयारोहणेन वा
उभयथाप्येककलो हुङ्कारः । सरिग । गरिसा । रिगमा ।
१. 'धा । मपरीसा' ख. पाठः. २. 'री' क. पाठः. ३. 'नि',
४. 'सा । ससनि', ५. 'री' ख. पाठः.
८

मगरी । गमपा । पमगा । मपधा । घपमा । पधनी । निधपा ।
धनिसा$^१$ । सनिधा । पधनी । निधपा$^२$ । पधनी । घपमा ।
निपधा$^३$ । पमगा । मगरी । रिगमा । गरिसा । सरिगा ।
अथवा—सरीगम । मगरिस । गमप । पमगरि । गमपध ।
धपमग । मपधनि । निधपम । पधनिस । सनिधप । निधपम$^४$ ।
मपधनि । निधपमागा । गमपधा । पमगरि । रिगमपा ।
मगरिसा । सरिगम । अष्टादशकलो हुङ्कारः ।
तारात् सप्तमं स्वरं गत्वा पुनस्तत्रैवमागत्यावरोह-
क्रमेण स्वरद्वयोच्चारणेन कलाचतुष्टयकारणात् (?) सन्धिप्र-
च्छादनः । सनिसनिसनि (सनि) । निधनिधनिध(निध) । धप-
धपधपधप । पमपमपमपम । मगमगमगमग । गरिगरिगरि-
गरि । रिसरिसरिसरिस । सरिसरिसरिसरि । रिगरिगरिगरिग ।
गमगमगमगम । मपमपमपमप । धपधपधपधप । धनिधनि-
धनिधनि । निसनिसनिसनिस । सन्धिप्रच्छादनः ।
अंशस्वरं चतुरुच्चार्य तदनन्तरस्वरद्वयस्य द्रुतोच्चार-
णांदनेनैव क्रमेणारोहणादेककलो विधुतः । सासासासा ।
रिग । रीरीरीरी । गम । गागागागा । मप । मामामामा ।
पध । पापापापा । धनि । धाधाधाधा । रिस । विधुतः ।
तारादेकान्तरस्वरावरोहात् क्रमेणोल्लीतिः । सध । नि-
पध । मपग । मरिग । स । उल्लीतः ।
ओङ्कारवत् समन्तरं संयुक्तद्विस्वराक्षरमारोहेतः (?) ।
ततो द्वौ द्वौ स्वकम्पनयुक्तौ कलान्तरयो(गे ? गा)देव प्रसन्नौ
१, २-, ३, ४. 'नी', ५ 'मा' क. पाठ.

त्रयस्त्रिंशदलङ्कारा । ४३
मन्द्रौ कार्यौ । इत्येककलस्वरयोगात् गात्रवर्णः । धानीसा !
नीधा । पाधानी धप । मापाधा । मग । गमापा । गरि ।
सारीगा । रिपा इति गात्रवर्णः । नन्दयत्यलङ्कारः(?)।
यस्मिन् वर्णे स्थिता ये च अलङ्कारा मनोहराः ॥ १२४ ॥
तानि(इ ?)दानीं प्रवक्ष्यामि भरतोक्तविधानतः ।
प्रसन्नादिः प्रसन्नन्तः प्रसन्नद्यन्त(मे ? ए)त्र च ॥ १२५ ॥
तथा प्रसन्नमध्यस्तु समो (र ? रे)चित(मे ? ए)त्र च ।
प्रसाद + प्रसादश्च स्थायिवर्णाः समाश्रयाः ॥ १२६ ॥
ज्ञेयाश्चैतदलङ्काराद्वमौल्लक्षणलक्षिताः (?) । -
अथ सञ्चारिणौ भूतकृत्यमाना निबोधतः (?) ॥ १२७ ॥
मन्द्रतारप्रसन्नश्च विन्दुः प्रेङ्खोलितस्तथा ।
रुह्रश्चैव वेणुश्च रञ्जितओपलालकः । १२८ ॥
आवर्त्त

४४ बृहद्देशी
सन्निवृत्तः प्रवृत्तश्च उपलोलकवेणुकौ ।
द्वादशैतेऽप्यलङ्काराः सर्ववर्णाश्रयाः स्मृताः ॥ १३४ ॥
मन्द्रो(त ?) मध्यश्च तारश्च अवलोकितमेव च ।
अपामाख्यस्तयोभिश्च सर्ववर्णनताः (?) स्मृताः ॥ १३५ ॥
ससरूपगतज्ञेया(?)दलङ्कारा बुधैरिमे ।
नैतेषां तु ध्रुवास्विष्ट अतिवर्णा प्रकर्षणा (?) ॥ १३६ ॥
धनहिवर्णप्रकर्षस्तु ध्रुवाणा (?) संप्रशस्यते ।
सतेमावाप्यथवा बिन्दुः रेचान्ये (?) प्रतिकर्षणाः ॥ १३७ ॥
ध्रुवाणां च प्रयो(ने ? गे) तु कार्याश्चारोहणस्वराः ।
गुरुः सा ++++ भिर्धुवा कार्यार्थदर्शिभिः ॥ १३८ ॥
वर्णा(ना)न्तु पुनः का(र्यैः?र्यं) कृशत्वं च ध्रुवास्वलम् ।
यत्र प्रयोगे गच्छन्ति तांश्च वर्णान् निबोधत ॥ १३९ ॥
स्थायिवर्णादृते चैषां सम्प्रवक्ष्यामि लक्षणम् ।
क्रमशो दीप्यते यस्तु प्रसन्नादिः स कथ्यते ॥ १४० ॥
व्यस्तोच्चारित(मे ? ए)वैष प्रसन्नान्तोऽभिधीयते ।
आद्यन्तयोः प्रसन्नत्वात् प्रसन्नाद्यन्त(मि १ इ)ष्यते ॥ १४१॥
प्रसन्नमध्यो मध्ये तु प्रसन्नत्वादुदाहृतः ।
सर्वसामात्(?) समा ज्ञेया स्थितश्चैकस्वरेऽपि हि ॥ १४२ ॥
बिन्दुरेककलं तारं स्पृष्ट्वा तु पुनरागतः ।
स्यान्निवृत्तः प्रवृत्तश्च मन्द्रां (ग) त्वा समागतः ॥ १४३ ॥
आक्रीडनीलयो (?) यस्तु स च वेणुः प्रकीर्तितः ।
उरोगतः कम्पितः स्यात् कम्पनाच्च कलात्रयः ॥ १४४ ॥
१. 'दि' क. पाठः.

त्रयस्त्रिंशदलङ्काराः । ४५
कण्ठे निरुद्धः पवनो रहरो नाम जायते ।
त्रिकला कम्पना तह्र (?) रोचिराख्यः शिरोगतः ॥ १४५ ॥
गतागतप्रवृत्तो यः सप्रेङ्खोलित(मु ? उ)च्यते ।
क्रमागनस्तु यस्ताश्चेत् ततः पञ्चतुमोऽपि (?) वा ॥ १४६ ॥
तारमन्द्रप्रसन्नास्तु ज्ञेयो मन्द्रगतो बुधैः ।
लङ्घयित्वा परं म(न्द्र ? न्द्रं) क्रमात् तारगतिं गतः ॥ १४७॥
मन्द्रतारप्रसन्नस्तु विज्ञेयारोहणा बुधैः ।
एकस्वराधिरूढः क्रमशः प्रस्तारसं(शि ? ज्ञ)को ज्ञेयः ॥ १४८ ॥
समनन्तरो द्वापत्युद्वाहितो द्विक लेत्र (?) ।
आरोहत्येककलां + + + + प्रसाधैयति ॥ १४९ ॥
उद्वाहित एव स्यादुपलोलकसंज्ञको द्विरभ्यस्वना (?) ।
एकं ( द्वौ ? द्वे) त्रीणि गच्छन् स्वरक्रमेण क्रमो ज्ञेयः ॥
एकान्तरमारुह्य प्रत्येकान्तरस्वरो यस्तु (?) ।
निष्कूजितसंज्ञोऽसौ ज्ञेयः सूरिभिरलङ्कारः ॥ १५१ ॥
क्रमयोगेनासौ ज्ञेयः संचार्यमकान्तरस्वरे (?) ।
त्रिकलस्वरषड्जमेवमारोहि (?) ह्रादमानः स्यात् ॥ १५२ ॥
अथ रञ्जितस्तु समनन्तरस्वरे द्वे कले पुनः स्थित्वा ।
अर्धकलामारोहि पुनरेतत् चापको (?) हि स्यात् ॥ १५३ ॥
आरोहतः ।
आवर्तकश्चतुर्षु स्वरेषु समनन्तरेषु सम्भवति ।
आरोहणावरोहणविधिना चैकान्तरेष्वपि वा ॥ १५४ ॥
१. 'द' ख. पाठः.

(tuḥ) - प (pa) - रो (ro) (?) वापि ।
Wait, 'हसितवयपरश्चतुःपरो (?) वापि ।'

: आरोह्त्येककलो हुङ्काराख्यः स विज्ञेयः ॥ १६१ ॥
Wait, look at "आरोह्त्येककलो":
आ (ā) - रो (ro) - ह्त्या (htyā) or ह्त्ये (htye)?
Look at 'ह्त्य': 'ह' + 'त्' + 'य' with 'े' = 'आरोह्त्येककलो' (or 'आरोहत्येककलो'?)
Wait, is it 'ह' with 'त्' below it? 'ह्त्येककलो'!
Yes, 'ह्त्येककलो'!
हुङ्काराख्यः (huṅkārākhyaḥ)
स (sa)
विज्ञेयः (vijñeyaḥ)
॥ १६१ ॥ (|| 161 ||)

: स्थानान्तरमारुह्य प्रत्येकद्वयश्चतुष्कलो ज्ञेयः ।
स्थानान्तरमारुह्य (sthānāntaramāruhya)
प्रत्येकद्वयश्चतुष्कलो (pratyekadvayaścatuṣkalo) - wait, 'प्रत्येकद्वयश्चतुष्कलो' or 'प्रत्येकद्व्यश्चतुष्कलो'?
Look at 'प्रत्येक': 'प्र

वर्णालङ्कारविधौ विज्ञेयो गात्रवर्ण इत्येयम् ।
आकाराेकारतया दीर्घाक्षरमन्यदपि योज्यम् ॥ १६६ ॥
गीतालङ्काराणां करणविधिरयं समुद्दिष्टः ।
एभिरलङ्कर्त्तव्या गीतिर्नामाविरोधेन ॥ १६७ ॥
स्थाने चालङ्कारं कुर्याद् गाम्युरसि किञ्चित् उदावेध (?) ।
बहवोऽलङ्काराः स्युर्वर्णविहीनाः प्रयोक्तव्याः ॥ १६८ ॥
शशिविरहितेव रजनी विजलेव नदी लता ह्यपुष्पेव ।
अनलङ्कृतेव नारी गीतिरलङ्कारहीना स्यात् ॥ १६९ ॥
अलङ्कारास्त्रयस्त्रिंशदेवमेते मयोदिताः ।
नोदीच्योऽपि (?) तेऽप्यत्र प्रत्येत्तव्या मनीषिभिः ॥ १७० ॥
तत्र प्रस्तारो यथा — षड्जादिषु सरिगमपधनिसा
प्रसन्नादिः । सनिधपमगरिसा प्रसन्नान्तः । सरिगमपधनिसा
निधपमगरिसा प्रसन्नाद्यन्तः । सनिधपमगरिसा सरिगमपध-
निसा प्रसन्नमध्यमः । सरिगमपर्धानिसा । सर्म स स्यात् (?) स
विन्दुः । सा द् स सा निवृत्तः प्रवृत्तः (?) सरिगमपधानि । नि-
धपमगरिस । वेणुः । सरिगमपधनिसा । कम्पितः । सनिरि-
गमपधनिसा । (कु) हरितः । सरि नु । गमपधनिसा । रेचितः ।
सरिरिस । रिगागरी । गमामगा । मपापमा । पधाधपा । ध-
नीनिधा । निसासनी । संप्रैङ्खोलितः । सरिगमप । निरिरि-
गमप । रिगमपधरि । गमपध । गागम । पधनिग । मप-
धनि । म । मपधनिसम । तारमन्द्रप्रसन्नः । सप । मगरि-
सरिधमपगरिगनि । धप । मग । मस । निधपम । मन्द्रतार-
प्रसन्नः । सरिरिंम । रिगगरिस । सरिगम । मगरिस । सरि-

४८ बृहद्देश्यां

गमप । पमगरिस । सरिगमपध । धपमगरिस । सरिगमप-
धनि । निधपमगरिस । सरिगमपधनिसा । सनिधपमगरिसा ।
प्रस्तारः । सनिनिस । सनिध । धनिस । सनिधप । पधनिस ।
सनिधपम । मपधनिसा । सनिधपमगरी । रिगमपधनिसा ।
सनिधपमगरिस । रिगमपधनिस । प्रसादः । सरिगमपधनि ।
निसधानिनिधधप । पममग । गरिरिसा । उद्गाहितः । सरिसरि ।
रिगरिग । गमगम । मपमप । पधपध । धनिधनि । निस-
निस । सनिसनि । निधनिध । धपधप पमपम । मगमग ।
गरिगरि । रिसरिस । उपलोलकः । सरिरिस । सरिग । गरिस ।
सरिगम । मगरिस । सरिगमप । पमगरिस । सरिगमपध ।
धपमगरिस । सरिगमपधनि । निधपमगरिस । क्रमा । सगरिम ।
गपमध । पनिसध । निष्कूजितः । सधस । धनिपनिप । धम-
धम । पगपग । मरिमरि । गसगस । ह्लादमानः । सरिगरि ।
रिगम । पग । गम । पम । मप । धप । पध । निध । धनि ।
सरिनि । रञ्जितः । सरिगमपधनिसा । सनिधपमगरिसा । आ-
वर्तकः । सरि । गप । पम । गस । रिग । मधा । धप । मरि । गम ।
पनि । निध । पगा मपधसा । सनि । धमा । निध । पगा ।
गम । धनि । धम । परि । रिग । मधा । पम । गसा । सरि ।
गपा । परिवर्तकः । सरि । मपा । पम । रिसा । रिग ।
मपधा । धप । गरि । गमधनि । निधमगा । मपनिसा । पनि-
पमा । पधनिसा । सनिपमा । मपनिसा । निधमगा । गम-
धनि । धपगरि । रिगपध । पमरिसा । उद्गाहितः । सारीगा री

। गीतयः । ४९
गामा । गामापा । मापाधा । पधने॑ । धनिस । सनिध ।
निधप । धपम । पमग । म्गरि । गरिसा । आक्षिप्तकः ।
सगमा मरिसा । रिमपा । पगरी । गमधा । धमगा । मधनी ।
² निपमा । पनिसा । सधप , । धनिसा । सधपा । पनिसा ।
निपमा । मधनी । धमगा । गपधा । पगरी । रिपमा । मरिसा ।
सगमा । गरिसा । सम्प्रदानम् । मगम । मरिस् । रिमप् । पगरि ।
दक्षिणे अतीत: चित्रवृत्तौ अगतः जातिप्रयोगात्
समन्विता,(?)
प्रथमा मागधी ज्ञेया द्वितीया चार्धमागधी ।
सम्भाविता(स्तृ ? तृ)तीया च चतुर्थी पृथुला स्मृता ॥१७१॥
त्रिर्निवृत्ता च या गीतिः सा (मा गतिः ? गीतिर्मागधी)
[स्मृता ।
अर्धकालनिवृत्ता च विज्ञेया त्वर्धमागधी ॥ १७२ ॥
(सम्भाविताः ?)
————
*अलङ्कारा मया प्रोक्ता यथावन्मुनिसत्तम ! ।
अथ गीतिं प्रवक्ष्यामि छन्दोऽक्षर ++++ ॥ १७३ ॥
(सम्भाविता) च विज्ञेया गुर्वक्षरसमन्विता ।
पृथुलाख्या च विज्ञेया लघ्वक्षरसमन्विता ॥ १७४ ॥
दक्षिणे मार्गपृथुला गीति वार्त्तिके मार्गे सम्भाविता ।
चित्रैमार्गे मागधीः अष्टौ कला (?) । तालैप्रयोगक्रमेण ।
१. 'नि । पधनि । धनिसा' क. पाठ. २. 'नी', ३. 'लक्र' ख. पाठः.

• अस्थानस्थमिदं पद्य 'दक्षिणे अतीत.' इत्यतः पूर्वं निवेश्यमिति
  भाति ।
  H

५० बृहद्देशीयां

चित्रे चैककले ताले विज्ञेया गीतिर्मागधी ।
वार्त्तिके द्विकला ज्ञेया गीतिः सम्भाविता बुधैः ॥ १७५ ॥
दक्षि(णो ? णे) पृथुला गीतिस्तालैर्ज्ञेया चतुष्कले ।
अनेनैव विधानेन गातव्या गीतयो बुधैः ॥ १७६ ॥
चित्रे चैककले एव तालः कैः (?) तं द्विमात्रिकप्रयोगात्
वार्त्तिके द्विकले एव तालः चतुर्मात्रिकप्रयोगाद् दक्षिणे चतु-
ष्कलै एव तालः अष्टमा(त्र ? त्रिक)प्रयोगाद् (द्धि ?) ।
द्विगुरुद्विनिवृत्ता च चित्रे गीतस्तु मागधिः ॥ १७७ ॥
लघुप्लुतकृता चैव तदर्धे चार्धमागधिः ।
सम्भाविता गुरुर्वृत्तौ पृथुला दक्षिणे लघु ॥
यथा— मागधी । अथ सम्भाविता पृथुला वार्त्तिके
सङ्ग्रहाद् दक्षिणे अधीतः चित्रवृत्तौ अगतः जातिप्रयोगाः (?)
वृत्तैर्नाम चिकथितम् । तथा दक्षिणो वृत्तिश्चेति त्रेति
मात्रा अष्टौ चतु चतुर्द्विक्रमेण (?) यथा —
(धू ? ध्रु)वका सर्पिणी कृष्टा वर्तिन्यथ विसर्जिता ॥
विक्षिप्ता च पताका च पतिता चाष्टमी स्मृता(ः ?) ।
तत्र ध्रुवकाचशब्दस्याः (?) सर्पिणी वामगा भवेत् ॥ १७९॥
कृष्ट्या दक्षिणतो या(ना ? ता) वर्तिनी चाप्यधोगता(ः ?) ।
विवर्तिता बहिर्याता विक्षिप्ता कूर्चिता भवेत् ॥ १८० ॥
पताका चोर्ध्व(का ? गा) ज्ञेया वनिताँ अद्भिगा (?) भवेत् ।
वार्त्तिके च ।

१. ‘ला’, २. ‘ले’ ख. पाठः ३., ४. ‘त्तिर्त्त’, ५. ‘द्विः
क’ क. पाठः. ६. ‘व’, ७. ‘त’ ख. पाठः.

, गीतयः । ५१.

"दक्षिणा चोर्ध्वगा चित्रे द्वे तु ध्रुवकासर्पिणी ।
कृष्टा पद्मिनी ++++++++++(?) ॥"
अथवा
प्रथमे मध्यमाङ्गुलीचो(?) हितीये सार्धनि ++॥१८१॥
तृतीये मुष्टिमोक्षश्च(च)तुर्थे करपातना ।
ध्रुवका सर्पिणी चित्रे दक्षिणान्विती चित गीता (?) ॥१८२॥
उभयवाद्यप्रवर्तनवशात् प्रतीतिश्चागीतप्रधानदक्षिणा
वृत्तिः उभयप्रधाना वृत्तिः नैवृत्ति(?) वाद्यप्रधाना चित्रवृत्तिः।
इदानीं प्राधान्यं ज्ञापयति पाणिकृतं विवर्तितम् । तदुक्ता ता-
लयतिमार्गप्रौधा(न?)न्यादासां यथासंख्यं स्वरव्यञ्जकानि (?)
भवन्ति। चित्रे समायाति + द्रुतो लयः उपरिपाणिः मागधी
घनामुखोऽवयवः वार्तिके स्रोतागता यतिमध्यो लयः सम-
पाणिः सम्भाविता । अत्र गत्रोवलयवः उदग्दक्षिणे गोपुच्छा
यदि(?) विलम्बितो लयः अधमपाणिः पृथुला गीतितत्त्वं चाव-
यवः वृत्तीनां च वाद्या समानासमानागततीतग्रहैः कार्यम्(?)।
तत्र चित्रे अनागतोग्रहः अभिसर्वा(?) वाद्यप्रयोगः पश्चात्
कलाचतुष्टयेऽतीते सति वाद्यग्रहयोगैः सोऽधःपाणिरुच्यते ।
तन्मागधी नाम गीतं विपरीतयोजन(त?)या दृश्यते । त-
द्यथा—दक्षिणे मार्गे प्रवृत्ता गीतिर्यथा चित्रे प्रयुज्यते, तथा
पृथुला गीति(मना १ र्मा)गधीत्युच्यते । वृत्तिमार्गे च चित्रे
यदा प्रयुज्यते, तदा सा मागधी सम्भाविताः शब्दाः वाद्या-
ज्या (?) हिः परिवृत्तक्रमेण योज्यते । यावद्दक्षिणा च चित्रो
१. 'मां', २. 'प्र', ३. 'द्', ४. 'त्ति', ५. 'गं',
६. 'द्वीः' ख. पाठः.

५२ बृहद्देशी
मार्गः प्रयुज्यते। आवापादिक्रमेणाष्टधा चतुर्धा चेति। एवमुक्तं
भवति। चित्रे च द्विमात्रा काला(?) सैव मागधी गीतिः स-
म्भाविताख्या गीत्या प्रयुज्यते। तदा चतुर्मात्रिकवृत्तिशब्देनो-
च्यते। यदा तु चित्रे भाग(र्धी?धी)गीतिः सम्भावितशब्द-
वाच्या द्विगुणिता अष्टमात्रा पृथुलाशब्दवाच्या दक्षिणमार्गे
भवति। त्रीन्त्रीन्निवृत्तिस्त्रिरावृत्तिमागधी यथा भवमीशं(?) पदं
गीत्वा प्रथमे कलां निर्वाह्य विलम्बितलयेन यदा द्वितीया
कला मध्यमवयेन(?) देवमित्यनेन वरदेन शर्वमिति सहितेन
गायति। तत्रापि च तृतीयां कलाद्रुतवयेन देवशर्वपदद्वये वन्दे
इति पदद्वयेन वन्दे इति पदान्तरसहितेन निर्वाहयति कलाव-
यन्यापातनाद्(?)। यथा-मामासासा। मासासामा। सस-
मासम। मरिरिनि। मगधदेशोद्भवत्वान्मागधी। अन्ये तु नि-
वृत्ता मागधीं पठन्ति अर्धमिति पद(स्स ? स)म्प्रन्ध्यर्धपादत्वे-
नार्धमागधी। न च पादाद्यनिवृत्तिनिवृत्तावर्थः प्रवृत्तित्निवृत्ति-
गः हेतुर्मन्तव्या(?)। यतः सामवेदगीतप्रथादेव आवृत्तिष्वर्थ
आद्रियत इति। तदुक्तं-य उ वृत्त्यात्मा जातवेदममिति।
अत्र वेदशब्दपर्यवसिता सम्भाविताः लघुप्रयाय(?)पृथुलाभूय-
स्त्वात् पदग्रामस्य पृथुलेत्युक्त्वा स्वरतानु इति मार्गलया
मार्गत्रयो गीतिः विधौ लयः प्रयोगे नवधा द्रष्टव्याः(?)।
लयसम्प्रयोगं दर्शयति-दक्षिणो मार्गो वार्त्तिको मार्गश्चित्र-
मार्ग इति। दक्षिणवृत्तौ लयत्रयं वार्त्तिकमार्गश्चित्रमार्गो
ध्रुवमार्गश्चेति वृत्तिमार्गप्रवृत्तौ लयत्रयं चित्रमार्गो ध्रुवमार्गः
१. 'या', २. 'पा' स. पाठ..