बृहद्देशी (मतंग मुनि - राग-पद्धति का विश्व में सर्वप्रथम प्रतिपादक ग्रन्थ)

[Header] वर्णाः । ३३

अभीरुद्गताः इति षड्जग्रामे । मध्यमग्रामेऽप्येवमेव पधनिस-
रिगाया मूर्च्छना निसरिगमपधनिर्धु³गाया (?) रागकाले द्वादश-
स्वरमूर्च्छना अवगन्तव्याः । ताश्च षड्जग्रामे मूर्च्छनासु अन्त-
र्गता ज्ञेयाः । तद्यथा — निसरिगमपधनिसरिगम । सौमरी ।
सरिगमपधनि सरिगमप । हरिणाश्वा । रिगमपधनि सरिगम-
पध । काले वनता । गमपधनि सरिगमपधनि । त्रैसमध्या ।
मपधनि सरिगमपधनिसा । मार्गी । पधनिसरिगम पधनिसरि ।
पौरवी । धनि सरिगमपधनिसरिग । हृष्यका ।
अतःपरं प्रदर्श्यन्ते वर्णाश्चत्वार एव हि ॥ ११९ ॥
स्थायिसञ्चारिणौ चैव तथारोह्यवरोहिणौ ।
ननु वर्णशब्देन किमुच्यते । वर्णशब्देन गानमभि-
धीयते । यत्र समाः स्वरा अनुपहतरूपास्तिष्ठन्ति तेभ्यो यद्
गीतं वर्णाभिव्यक्तिकृत् यत्र पदे स वर्णः स्थायीत्युच्यते । यथा
षौञ्जा⁴ सारीसा सारीसौ । मध्यमायां तु मामामामा इति । यत्र
गीते सञ्चरन्ति स्वराः परस्परमन्तस्सहिता एकैकशो वा स
सञ्चारी वर्ण उच्यते । यथा मालवकैशिके सासासनि पनि-
पनिपनि⁵ साधरी पापनिनिनीत्येवमादिप्रकारेपु परस्परसञ्चाराद्
आरोहन्तीत्यादि (?) यत्र गेयाः स्वरा आरोहन्ति एकैकशः
सान्तरा वा स(र्व?)वर्ण आरोहीत्युच्यते । यथा मालवपञ्चमे
पापसधरी समगरि पमपम पधमामा पसारिसा सममा पारिगा
साधनि पारिम्मधनीनीनी पारिम्मधनी पाधनि रिरिपा इति
परस्परैकान्तरद्व्यन्तरस्वरागेहणादारोही ।
१. 'र्व', २. 'श्या', ३. 'धु', ४. 'षड्जाम्', ५. 'न',
६. 'नी' ख. पाठ.