बृहद्देशी (मतंग मुनि - राग-पद्धति का विश्व में सर्वप्रथम प्रतिपादक ग्रन्थ)

३२ बृहद्देशी
तानि षट्षष्टिं विद्यान्मन्द्रादिसिद्धये। तस्मात् यत्किञ्चिद् गीयते
तन्मध्यमध्वनिविशेषैः कण्ठध्वनिभिर्मन्द्रतारव्यवस्थासिद्धय-
र्थमेव। चतुर्विधा मया प्रोक्ता मूर्छनाः सप्तस्वरात्मिकाः।
इदानीं तु प्रवक्ष्यामि द्वादशस्वरमूर्छनाम्॥ ११८॥
तत्र मूर्छनानिर्देशः स्थानत्रितयप्राप्त्यर्थमिति वचनात्
मन्द्रतारसिद्ध्यर्थमिति वचनाच्च द्वादशस्वरसम्पन्ना मूर्छना
द्रष्टव्याः प्रयोगकाले। तथाचाह कोहलः—
“योजनीयो बुधैर्नित्यं क्रमो लक्ष्यानुसारतः।
संस्थाप्य मूर्छना जातिरागभाषादिसिद्धये॥”
नन्दिकेश्वरेणाप्युक्तं—
“द्वादशस्वरसम्पन्ना ज्ञातव्या मूर्छना बुधैः।
जातिभाषादिसिद्ध्यर्थं तारमन्द्रादिसिद्धये॥”
यद्यप्याचार्यैः सप्तस्वरमूर्छनाः प्रतिपादिताः स्थान-
त्रितयप्राप्त्यर्थं द्वादशस्वरैरेव मूर्छनाः प्रयुक्ता इति। अ-
न्यथा चोक्षषाडवेरिता इति प्रयोगो न स्यात्। एवञ्च सति
सरागासिद्ध्यान्त(?) स्यात्। षड्जजातौ रिगमधनिप्रयोगस्ता-
रर्मन्द्रको न स्यात्। अन्येषामपि रागाणां नाशङ्करः प्रयोगः
स्यात्। तेन सरिगमधनि अन्या मूर्छना धनिगमपाद्याश्रित्य
मूर्छना द्रष्टव्या(?)। तद्यथा —धनिसरिगमपधनि सरिग।
उत्तरमन्द्रा। निसरिगमपधनिसरिगम। रजनी। सरिगमप-
धनि सरिगमप। उच्चारयद् रिगमपधनि सरिगमपध। शुद्ध-
षड्जा गमपधनि सरिगमपधनि। मत्सरीकृताः मपधनि स-
रिगमपधनिसा। अश्वक्रान्ता पधनि सरिगमपधनिसरि।

[Header] वर्णाः । ३३

अभीरुद्गताः इति षड्जग्रामे । मध्यमग्रामेऽप्येवमेव पधनिस-
रिगाया मूर्च्छना निसरिगमपधनिर्धु³गाया (?) रागकाले द्वादश-
स्वरमूर्च्छना अवगन्तव्याः । ताश्च षड्जग्रामे मूर्च्छनासु अन्त-
र्गता ज्ञेयाः । तद्यथा — निसरिगमपधनिसरिगम । सौमरी ।
सरिगमपधनि सरिगमप । हरिणाश्वा । रिगमपधनि सरिगम-
पध । काले वनता । गमपधनि सरिगमपधनि । त्रैसमध्या ।
मपधनि सरिगमपधनिसा । मार्गी । पधनिसरिगम पधनिसरि ।
पौरवी । धनि सरिगमपधनिसरिग । हृष्यका ।
अतःपरं प्रदर्श्यन्ते वर्णाश्चत्वार एव हि ॥ ११९ ॥
स्थायिसञ्चारिणौ चैव तथारोह्यवरोहिणौ ।
ननु वर्णशब्देन किमुच्यते । वर्णशब्देन गानमभि-
धीयते । यत्र समाः स्वरा अनुपहतरूपास्तिष्ठन्ति तेभ्यो यद्
गीतं वर्णाभिव्यक्तिकृत् यत्र पदे स वर्णः स्थायीत्युच्यते । यथा
षौञ्जा⁴ सारीसा सारीसौ । मध्यमायां तु मामामामा इति । यत्र
गीते सञ्चरन्ति स्वराः परस्परमन्तस्सहिता एकैकशो वा स
सञ्चारी वर्ण उच्यते । यथा मालवकैशिके सासासनि पनि-
पनिपनि⁵ साधरी पापनिनिनीत्येवमादिप्रकारेपु परस्परसञ्चाराद्
आरोहन्तीत्यादि (?) यत्र गेयाः स्वरा आरोहन्ति एकैकशः
सान्तरा वा स(र्व?)वर्ण आरोहीत्युच्यते । यथा मालवपञ्चमे
पापसधरी समगरि पमपम पधमामा पसारिसा सममा पारिगा
साधनि पारिम्मधनीनीनी पारिम्मधनी पाधनि रिरिपा इति
परस्परैकान्तरद्व्यन्तरस्वरागेहणादारोही ।
१. 'र्व', २. 'श्या', ३. 'धु', ४. 'षड्जाम्', ५. 'न',
६. 'नी' ख. पाठ.

अवरोहन्ति स्वरा यत्रैकेनैव क्रमेण तु ॥ १२० ॥
स चावरोही शब्दे तु समनन्तर+स्वरः ।
पामामध्यमम गागगगमम रिरिरिप्रमा ममप्रपा पप-
प्रमामम्भेिनिनि धधृ पपप म्रगगारिरिनिनाङ्गुपापा इति पर-
स्परैकान्तरद्यन्तरस्वरावरोहादवरोहीति । अतएवोक्तं —
“शरीरस्वरसम्भूतास्त्रिस्थानगणशोभिताः ।
अमी वर्णास्तु विज्ञेया(द?अ)लङ्कारादिसिद्धये ॥”
ननु कथं वर्णनिष्पत्तिः । उच्यते । यदा हि स्वरा वर्णकार्य-
माकर्षयन्ति गीतवशात् स्थायित्वेन सञ्चारित्वेन आरोहित्वेन
अवरोहित्वेन (त)दा वर्णस्य निष्पत्तिः । यथा पौञ्जा स्थायी-
वर्णी (?)—सासासा । सञ्चारी यथा । धैवता । धधनीनीपधा ।
आरोही नन्द्यन्त्यां गागागागा पापाधपमर्निरिरिरिरि पनिस-

त्रयस्त्रिंशदलङ्कारः । ३५
रलं(कृत?)शब्दपूर्वः अलङ्कृतमलङ्कारः घञन्तोऽयमलिङ्कार-
शब्द इति । तत्रालङ्काराणां नामानि कथ्यन्ते — प्रसन्नादिः
प्रसन्नान्तः प्रसन्नाद्यन्तः प्रसन्नमध्यमः समः बिन्दुः निवृत्तः
प्रवृत्तः व्युत्पत्तिश्च तथा वर्णा (?) कम्पितः कुहरितः रेचितः
प्रेङ्खोलितः तारमन्द्रप्रमन्द्रतारः प्रसन्ननिसनः ह्रस्वारप्रसा-
दः(?) उद्वाहितः उपलोलकः क्रमः निष्कूजितः (प्रा ? ह्ला)द-
मानः रञ्जितः आवर्तकः परिवर्तकः उद्धटितः आक्षिप्तकः
सम्प्रदानः हसितः हुङ्कारः सन्धिप्रच्छादनः वि(धिन ? धुत)ः
उद्गीतः गात्रवर्णश्चेति ।
इदानीमेतेषामलङ्काराणां लक्षणमुच्यते । तथथा—
मन्द्रादारभ्य चेत्सारोहणं तारगतिं यावदसौ प्रसन्नादिः । मन्द्र-
शब्देन

३६ बृहद्देश्यां
स्थानत्रयेऽपि सदृशध्वनिः सप्तस्वरोच्चारणः समः ।
एतदुक्तं भवति — यस्य याव(न्तः ? त्यः) श्रुतयः स्वस्थान-
त्रितयेषु तावत् श्रुतिकमेव (?) कार्याः । यथा — सरिगम-
पधनिनी द्वयोर्द्वयोः स्वरयोः संवादिनोरुच्चारणात् समः ।
तद्यथा — सम सप रिधगनी । ग्रामभेदे तु रिपजयिति(?)
विशेषः । इति .समः । नि ।
चिरमेकस्मिन् स्वरे षड्जादिरूपे स्थित्वा तदीयतार-
मग्निवत् (पृ ? स्पृ)ष्ट्वा कलामे(न्यः ? )कां च स्थित्वा यत्र
पुनरपि समा सा मन्द्रया गम्यते स बिन्दुः । सा सा इति
बिन्दुः ।
एककलान्तरं स्पृष्ट्वा बिन्दोरेव विपर्ययोच्चारणात्प्रवृत्तौ
विनिवृत्तत्वाद् निवृत्ताख्यः । यथा — सां सासा निवृत्तः
प्रवृत्तः(?) ।
.आक्रीडितवदारोहादवरोहक्रमेण प(प्क ? ट्क)लो वेणुः ।
यथा — सरिगमपधनि निधपमगरिसा । वेणुः ।
मन्द्रसप्तकमध्ये पवनी(?)रोधेन द्विश्रुतेः कम्पनात् क-
म्पितस्त्रिकलः । यथा — सरिगमपधनिस कम्पितः ।
मध्यमसप्तके त्रिश्रुतेः कम्पनात् त्रिकलः कुहरितः ।
यथा — सरिगमपधनिसा कुहरितः ।
तारसप्तके त्रिश्रुतेः कम्पनात् त्रिकलो रेचितः। सरि-
गमपधनिस (र ? रे)चितः ।

त्रयस्त्रिंशदलङ्कारः । ३७
(तद् ?) द्वयोः स्वरयोर्बहूनां च स्ववर्णा ममकलग-
भागमाश्चतुर्दशकलः प्रेङ्खोलितः । यथा—मरिरि सरिग
गरिगम मपपमपधसप₁निनिनिध नीनसनि । प्रेङ्खोलितः ।
अंशाच्चतुर्थं पञ्चमं वा स्वरं गत्वा यत्र मन्द्रे पुनरा-
गम्यते तारमन्द्रप्रसन्नः । यथा — सरिगमप । सरिगमप ।
रिरिगमपधनिगमपधग । गमपधनिग ! मपधनिम । मपध-
निसम । अथवा मन्द्रस्वरात् तारं गत्वा पुनः सहसा मन्द्र-
(व) शाद्वा गम्यते स तारः मन्द्रप्रसन्नः । सरिगमपधनि
सासा तारः । मन्द्रप्रसन्ना मन्द्रात् सहसा तारः प्राप्य
मन्द्रत्वेन क्रमेणावरोहा मन्द्रतारः प्रसन्नः(?)। सपः मगै²रिसः
रिध पमगरि गनि धपमग समनिधप । अथवा मन्द्रस्वरा-
द्धा चर्तारः स्वरानुच्चार्य क्रमेणावरुह्य च मन्द्रेण वा गम्यते
मन्द्रतारप्रसन्नः । यथा—सासा । निधपमगारिसाँ । मन्द्रतार-
प्रसन्नाः त्रिरूपश्च प्रस्तारस्थायीत्यागेहणी च तत्र स्थायिन्येक-
स्वरः स्वस्य (?) क्रमशतस्तारमन्द्रावरोहणेन मन्द्रतारागेहनेन
स्वरेण प्रस्तारः । सरिरिस । सरिग । गरिस । सरिगमप । पम्-
गरिंस । सरिगमपध । धँ⁴पम³मंग्गिस । सरिगमपधनि । निधप-
मगरिस । सरिगमपधनिस । सनिधपमगरिम । अथवा षेल्-
षड्जग्रामे षड्जाद्याः सप्त मूर्छनाः मध्यमग्रामे मध्यमाश्च
सप्त । एताश्चतुर्दश मूर्छनाः प्रत्येकं चतुर्धा भवन्ति । शुद्धा
करकलिकलिता सान्तरा तद्व्योपेता चेति । एकैकस्या मूर्छना-
१. 'नींनीनीध', २. 'म॑रि', ३. 'म', ४. 'ध' ग. पाठः,

३८ • बृहद्देश्यां
याश्चतुर्विधत्वात् षड्ज पञ्चचत्वारिंशद्युतानि पञ्चसहस्राणि
कूटकूटानाम् (?) ।
षट्पञ्चाशन्मूर्च्छनास्ताः पूर्णकूटास्तु योजिताः ॥ १२१॥
लक्षद्वयं (स्या?) सहस्राणि द्व्यशीतिर्द्वे शते तथा ।
चत्वारिंशच्च संख्याता अथापूर्णा(त ? न्) प्रचक्ष्महे ॥
एकैकाद्यभिविरहाद् गभजा षड्जादयः स्वराः ।
एकस्वरोऽत्र निर्भेदोऽप्युक्तो नष्टोदिसिद्धये (?) ॥ १२३ ॥
क्रमादकूटतानत्वे युक्तास्तेषूपयोगिनः ।
सप्तस्थानानि — आधारस्वाधिष्ठानानाहतमणिपूरके-
(अनाहत?)विशुद्धाज्ञासहस्ररन्ध्रेषु
गमपधनिस । रि । सरिगरिगामगे । गमपमधपप-
धनिधनिधनिस । प्रस्तारः ।
प्रस्वरतारः पत्रिपरितः(?) प्रसादः । यथा — सनि ।
निस । सनिध । धनिसा । संनिप । पधनिसा । संनिधपम ।
मपधनिसा । सनिधपमग । गमपधनिसा । सनिधपमगरि ।
रिगमपधनिसा । संनिधपमगर्रिसा । सरिगमपधनिसा । अ-
थवा — सनिनिसानिधाधनिपधा । धपा । पमा । मपा ।
गागरिरिसः । प्रसादः ।
द्वौ द्वौ स्वगौ विकलौ सञ्चरन्तावारोहक्रमेणा(रोह-
क्रमेणा?)वरोहादुद्ग्राहितः । सरि । रिगरि । ग । गमप । पध ।
धनि । नींम । सनिधा धपपमामगागरि । रीमा(?) उद्ग्राहिनः ।
१. 'गा', २. 'वि', ३. 'मा', ४. . ५. 'मार्नीपान' ग,

त्रयस्त्रिंशदलङ्काराः । ३९
अयमेव द्विरभ्यस्तैरुपलोलकः । सरिसरि । रिगरिग ।
गमगम । मपमप । पधपध । धनिधनि । निसनिस । सनि-
सनि । निधनिध । धपधप । पमपम । मगमग । गरिगरि ।
रिसरिस । उपलोलकः ।
एकादिक्रमेणान्तरस्वरेष्वारुह्य पुनर(व)रोहणक्रमेण
स्थायिनं स्वरं गत्वा परिवारक्रमेणैव एकैकाभिवृद्ध्या यत्र स्वरा
उच्चार्यन्ते स क्रमः । अयमेकरूपत्वात् प्रस्ता(र ? रे) भिद्यते ।
सरिरिस । सरिगा । गरिस । सरिगमा । मगरिसां । सरिगमपा ।
पमगरिसा । सरिगमपधा । धपमगरिसा । सरिगमपधनी ।
नीधपमगरिस । सरिगमपधनिस सनिधपमगरिस । क्रमः ।
अ(था ? थवा)न्तरस्वरमारुह्य का³कलीं गत्वा तेनैव क्रमेणाव-
रुह्य स्थायिन्यागम्यते स क्रमः । सगनि निगस । क्रमः ।
आद्यं तृतीयं ततो द्वितीयं त(तो?)तश्च चतुर्थमनेनैव
क्रमेणान्यानप्यारोह्य मन्द्रादिष्फूजितः । कोहलमते च एका-
न्तरस्वरारोहान्निष्फूजितः । सगारिगमपा । मधापनी । धसा ।
तारादेकान्तरस्वरावरोहा(त्) त्रिरावृत्त्या कलात्रयक-
रणात् सर्वेषां क(ल ? ला)त्रयकरणात् (प्रा ? ह्रा)दमानः । साधा-
साधासाधा । नीपानीपानीपा । धौमाधौमाधामा । पागापागा-
पागा । मारीमारीमारी । गासागासागामा । ह्रादमानः । (सा-
धासाधासाधा । नींपॉनींपॉनींपॉ । धौमार्धोमाधामा । पागापा-
गापागा । मारीमारीमारी । गामागासागासा ह्रादमानः । ?)
१. 'किं'. २., ३ 'ध' क. पाठ . ४., ५., ६. 'प' ग. पाठ.
७., ८. 'प' क. पाठ..

समनन्तरस्वरमारुह्य द्वैकले स्थित्वा पुनः स्वरोऽन्तरे
अर्ककलामारोह(व ?)ति । पुनश्चानन्तरमेवाद्यकलामवरोहति
स रञ्जितः । सरि । रिग । रिगमग । गमपम । मपधप । धप-
निध । पनिधनी ।
आरोहावरोहाभ्यामादौ स्वर(य ?)मुच्चार्य प्राक्स्वरो-
च्चारणान्ते क्रमशोऽष्टकल आवर्तकः । सरिगम । पधनिस ।
सनिधप । मगरिस । आवर्तकः । अथवा सग । गप्पनि ।
सधासधा । नीपोपगा । गसा । आवर्तकः ।
पुनरेकस्वरं चतुर्थं लङ्घयित्वा पञ्चमं स्वरं प्राप्य पुन-
रप्यन्तरान् त्रिस्रवरानवरोहन् चतु(र्थं) लङ्घयन्नाद्यं स्वरं षड्जं
गच्छेत् । आरोहावरोहाभ्यां क(लोऽ?ला)ष्टकेन तथैवं तारा-
दारभ्य सर्वस्वराणामारोहानवरोहं(?) षोडशकलः परिवर्तकः ।
स च लो(को ? के) ओहाडीत्युच्यते । सरिगपा । पमगसा ।
रिगमध । धपमरि । गमपनि । निधपगा । मपसधा । सनि-
धमा । मपधसा । निधपगौ । गमनिध । पमरिरि । गमधा ।
मपगसा । सरिगपा । इति परिवर्तकः ।
स्वरद्वये हि द्विकल्यः आरोहक्रमेण तृतीयस्वरं परि-
हरन्नारोहक्रमेणैवोपरितनह्रस्वद्वयमाक्रामननेनैव क्रमेणाव-
रोहः(?) शेषानपि स्वराननेनैव क्रमेणारोहन्नवरोहन्नष्टादशकल
उद्धटितः। सारिमिपा। पमरिसा। रिगपधा। धैपगरी। गमधनी।
नीधमगा । मपनिमा । संनिपमा । मपनिसा । निधमगा ।
१. 'पपागा', २. 'तुर्तन्तु', ३. 'म', ४. 'धा', ५. 'रानीप',
रा. पाठः.

त्रयस्त्रिंशदलङ्काराः । ४१

गमधनी । धपगरी । रिगपधौ । पमरिसा । सरिमपा । मग-
^२रिसा । उ(द्वाहि?इटि)तः ।
त्रिभिः स्वरैराोहक्रमेण वा एककलादारभ्य यावत्ष
ट्कलमित्येवं कलामानादाक्षिप्तकः । सरिगा । नु । रिगमा ।
नु । मप । नु । पधनी । नु । सनीसा । नु । धपमा । नु ।
मगरी । नु । गरिसा । नु । इत्याक्षिप्तकः ।
प्रथमात् स्वरानन्तरं परित्यज्य स्वरद्वये च गत्वा ते-
नैव क्रमेणारोहणादेककलादवरोहणेऽपि चैककल इति द्विकल-
संप्रदानश्च द्वात्रिंशत्कलः (सम्प्रदानः) । सिगमम । मरिस ।
रिमप । पगरिग । पगध । धमग । मधनीनिपम । पनिसा । ध-
धपा । धनिसा । पनिसा निपमपा । मधनी^३समगा । गपधा । प-
गरी । रिपमा । मरिसा । सगमा । गरिसा । सम्प्रदानः ।
अथवा—सगम । मगसा । रिमपा । पमरी । गपधा । धपगा ।
मधनी । निघमा । पनिर्सों । सनिपा । सम्प्रदानः ।
सम्प्रदानस्यैव द्विकलयोगेन हसनाद्धसितः । स-
गमा । मरिसा । रिमप । पगरि । गपध । धमग । मधनि ।
निपम । पनिस । सधप । सनिध । निपम । मधनि । सधप ।
पनिसनिपम । मधनि । धमगा । गमपधा । प^५गरि । रिमपा ।
मरिसा । सगमा । गरिसा । हसितः ।
हसितवत् स्वरत्रयारोहणेन चतुष्टयारोहणेन वा
उभयथाप्येककलो हुङ्कारः । सरिग । गरिसा । रिगमा ।
१. 'धा । मपरीसा' ख. पाठः. २. 'री' क. पाठः. ३. 'नि',
४. 'सा । ससनि', ५. 'री' ख. पाठः.
८

मगरी । गमपा । पमगा । मपधा । घपमा । पधनी । निधपा ।
धनिसा$^१$ । सनिधा । पधनी । निधपा$^२$ । पधनी । घपमा ।
निपधा$^३$ । पमगा । मगरी । रिगमा । गरिसा । सरिगा ।
अथवा—सरीगम । मगरिस । गमप । पमगरि । गमपध ।
धपमग । मपधनि । निधपम । पधनिस । सनिधप । निधपम$^४$ ।
मपधनि । निधपमागा । गमपधा । पमगरि । रिगमपा ।
मगरिसा । सरिगम । अष्टादशकलो हुङ्कारः ।
तारात् सप्तमं स्वरं गत्वा पुनस्तत्रैवमागत्यावरोह-
क्रमेण स्वरद्वयोच्चारणेन कलाचतुष्टयकारणात् (?) सन्धिप्र-
च्छादनः । सनिसनिसनि (सनि) । निधनिधनिध(निध) । धप-
धपधपधप । पमपमपमपम । मगमगमगमग । गरिगरिगरि-
गरि । रिसरिसरिसरिस । सरिसरिसरिसरि । रिगरिगरिगरिग ।
गमगमगमगम । मपमपमपमप । धपधपधपधप । धनिधनि-
धनिधनि । निसनिसनिसनिस । सन्धिप्रच्छादनः ।
अंशस्वरं चतुरुच्चार्य तदनन्तरस्वरद्वयस्य द्रुतोच्चार-
णांदनेनैव क्रमेणारोहणादेककलो विधुतः । सासासासा ।
रिग । रीरीरीरी । गम । गागागागा । मप । मामामामा ।
पध । पापापापा । धनि । धाधाधाधा । रिस । विधुतः ।
तारादेकान्तरस्वरावरोहात् क्रमेणोल्लीतिः । सध । नि-
पध । मपग । मरिग । स । उल्लीतः ।
ओङ्कारवत् समन्तरं संयुक्तद्विस्वराक्षरमारोहेतः (?) ।
ततो द्वौ द्वौ स्वकम्पनयुक्तौ कलान्तरयो(गे ? गा)देव प्रसन्नौ
१, २-, ३, ४. 'नी', ५ 'मा' क. पाठ.

त्रयस्त्रिंशदलङ्कारा । ४३
मन्द्रौ कार्यौ । इत्येककलस्वरयोगात् गात्रवर्णः । धानीसा !
नीधा । पाधानी धप । मापाधा । मग । गमापा । गरि ।
सारीगा । रिपा इति गात्रवर्णः । नन्दयत्यलङ्कारः(?)।
यस्मिन् वर्णे स्थिता ये च अलङ्कारा मनोहराः ॥ १२४ ॥
तानि(इ ?)दानीं प्रवक्ष्यामि भरतोक्तविधानतः ।
प्रसन्नादिः प्रसन्नन्तः प्रसन्नद्यन्त(मे ? ए)त्र च ॥ १२५ ॥
तथा प्रसन्नमध्यस्तु समो (र ? रे)चित(मे ? ए)त्र च ।
प्रसाद + प्रसादश्च स्थायिवर्णाः समाश्रयाः ॥ १२६ ॥
ज्ञेयाश्चैतदलङ्काराद्वमौल्लक्षणलक्षिताः (?) । -
अथ सञ्चारिणौ भूतकृत्यमाना निबोधतः (?) ॥ १२७ ॥
मन्द्रतारप्रसन्नश्च विन्दुः प्रेङ्खोलितस्तथा ।
रुह्रश्चैव वेणुश्च रञ्जितओपलालकः । १२८ ॥
आवर्त्त

४४ बृहद्देशी
सन्निवृत्तः प्रवृत्तश्च उपलोलकवेणुकौ ।
द्वादशैतेऽप्यलङ्काराः सर्ववर्णाश्रयाः स्मृताः ॥ १३४ ॥
मन्द्रो(त ?) मध्यश्च तारश्च अवलोकितमेव च ।
अपामाख्यस्तयोभिश्च सर्ववर्णनताः (?) स्मृताः ॥ १३५ ॥
ससरूपगतज्ञेया(?)दलङ्कारा बुधैरिमे ।
नैतेषां तु ध्रुवास्विष्ट अतिवर्णा प्रकर्षणा (?) ॥ १३६ ॥
धनहिवर्णप्रकर्षस्तु ध्रुवाणा (?) संप्रशस्यते ।
सतेमावाप्यथवा बिन्दुः रेचान्ये (?) प्रतिकर्षणाः ॥ १३७ ॥
ध्रुवाणां च प्रयो(ने ? गे) तु कार्याश्चारोहणस्वराः ।
गुरुः सा ++++ भिर्धुवा कार्यार्थदर्शिभिः ॥ १३८ ॥
वर्णा(ना)न्तु पुनः का(र्यैः?र्यं) कृशत्वं च ध्रुवास्वलम् ।
यत्र प्रयोगे गच्छन्ति तांश्च वर्णान् निबोधत ॥ १३९ ॥
स्थायिवर्णादृते चैषां सम्प्रवक्ष्यामि लक्षणम् ।
क्रमशो दीप्यते यस्तु प्रसन्नादिः स कथ्यते ॥ १४० ॥
व्यस्तोच्चारित(मे ? ए)वैष प्रसन्नान्तोऽभिधीयते ।
आद्यन्तयोः प्रसन्नत्वात् प्रसन्नाद्यन्त(मि १ इ)ष्यते ॥ १४१॥
प्रसन्नमध्यो मध्ये तु प्रसन्नत्वादुदाहृतः ।
सर्वसामात्(?) समा ज्ञेया स्थितश्चैकस्वरेऽपि हि ॥ १४२ ॥
बिन्दुरेककलं तारं स्पृष्ट्वा तु पुनरागतः ।
स्यान्निवृत्तः प्रवृत्तश्च मन्द्रां (ग) त्वा समागतः ॥ १४३ ॥
आक्रीडनीलयो (?) यस्तु स च वेणुः प्रकीर्तितः ।
उरोगतः कम्पितः स्यात् कम्पनाच्च कलात्रयः ॥ १४४ ॥
१. 'दि' क. पाठः.

त्रयस्त्रिंशदलङ्काराः । ४५
कण्ठे निरुद्धः पवनो रहरो नाम जायते ।
त्रिकला कम्पना तह्र (?) रोचिराख्यः शिरोगतः ॥ १४५ ॥
गतागतप्रवृत्तो यः सप्रेङ्खोलित(मु ? उ)च्यते ।
क्रमागनस्तु यस्ताश्चेत् ततः पञ्चतुमोऽपि (?) वा ॥ १४६ ॥
तारमन्द्रप्रसन्नास्तु ज्ञेयो मन्द्रगतो बुधैः ।
लङ्घयित्वा परं म(न्द्र ? न्द्रं) क्रमात् तारगतिं गतः ॥ १४७॥
मन्द्रतारप्रसन्नस्तु विज्ञेयारोहणा बुधैः ।
एकस्वराधिरूढः क्रमशः प्रस्तारसं(शि ? ज्ञ)को ज्ञेयः ॥ १४८ ॥
समनन्तरो द्वापत्युद्वाहितो द्विक लेत्र (?) ।
आरोहत्येककलां + + + + प्रसाधैयति ॥ १४९ ॥
उद्वाहित एव स्यादुपलोलकसंज्ञको द्विरभ्यस्वना (?) ।
एकं ( द्वौ ? द्वे) त्रीणि गच्छन् स्वरक्रमेण क्रमो ज्ञेयः ॥
एकान्तरमारुह्य प्रत्येकान्तरस्वरो यस्तु (?) ।
निष्कूजितसंज्ञोऽसौ ज्ञेयः सूरिभिरलङ्कारः ॥ १५१ ॥
क्रमयोगेनासौ ज्ञेयः संचार्यमकान्तरस्वरे (?) ।
त्रिकलस्वरषड्जमेवमारोहि (?) ह्रादमानः स्यात् ॥ १५२ ॥
अथ रञ्जितस्तु समनन्तरस्वरे द्वे कले पुनः स्थित्वा ।
अर्धकलामारोहि पुनरेतत् चापको (?) हि स्यात् ॥ १५३ ॥
आरोहतः ।
आवर्तकश्चतुर्षु स्वरेषु समनन्तरेषु सम्भवति ।
आरोहणावरोहणविधिना चैकान्तरेष्वपि वा ॥ १५४ ॥
१. 'द' ख. पाठः.

(tuḥ) - प (pa) - रो (ro) (?) वापि ।
Wait, 'हसितवयपरश्चतुःपरो (?) वापि ।'

: आरोह्त्येककलो हुङ्काराख्यः स विज्ञेयः ॥ १६१ ॥
Wait, look at "आरोह्त्येककलो":
आ (ā) - रो (ro) - ह्त्या (htyā) or ह्त्ये (htye)?
Look at 'ह्त्य': 'ह' + 'त्' + 'य' with 'े' = 'आरोह्त्येककलो' (or 'आरोहत्येककलो'?)
Wait, is it 'ह' with 'त्' below it? 'ह्त्येककलो'!
Yes, 'ह्त्येककलो'!
हुङ्काराख्यः (huṅkārākhyaḥ)
स (sa)
विज्ञेयः (vijñeyaḥ)
॥ १६१ ॥ (|| 161 ||)

: स्थानान्तरमारुह्य प्रत्येकद्वयश्चतुष्कलो ज्ञेयः ।
स्थानान्तरमारुह्य (sthānāntaramāruhya)
प्रत्येकद्वयश्चतुष्कलो (pratyekadvayaścatuṣkalo) - wait, 'प्रत्येकद्वयश्चतुष्कलो' or 'प्रत्येकद्व्यश्चतुष्कलो'?
Look at 'प्रत्येक': 'प्र

वर्णालङ्कारविधौ विज्ञेयो गात्रवर्ण इत्येयम् ।
आकाराेकारतया दीर्घाक्षरमन्यदपि योज्यम् ॥ १६६ ॥
गीतालङ्काराणां करणविधिरयं समुद्दिष्टः ।
एभिरलङ्कर्त्तव्या गीतिर्नामाविरोधेन ॥ १६७ ॥
स्थाने चालङ्कारं कुर्याद् गाम्युरसि किञ्चित् उदावेध (?) ।
बहवोऽलङ्काराः स्युर्वर्णविहीनाः प्रयोक्तव्याः ॥ १६८ ॥
शशिविरहितेव रजनी विजलेव नदी लता ह्यपुष्पेव ।
अनलङ्कृतेव नारी गीतिरलङ्कारहीना स्यात् ॥ १६९ ॥
अलङ्कारास्त्रयस्त्रिंशदेवमेते मयोदिताः ।
नोदीच्योऽपि (?) तेऽप्यत्र प्रत्येत्तव्या मनीषिभिः ॥ १७० ॥
तत्र प्रस्तारो यथा — षड्जादिषु सरिगमपधनिसा
प्रसन्नादिः । सनिधपमगरिसा प्रसन्नान्तः । सरिगमपधनिसा
निधपमगरिसा प्रसन्नाद्यन्तः । सनिधपमगरिसा सरिगमपध-
निसा प्रसन्नमध्यमः । सरिगमपर्धानिसा । सर्म स स्यात् (?) स
विन्दुः । सा द् स सा निवृत्तः प्रवृत्तः (?) सरिगमपधानि । नि-
धपमगरिस । वेणुः । सरिगमपधनिसा । कम्पितः । सनिरि-
गमपधनिसा । (कु) हरितः । सरि नु । गमपधनिसा । रेचितः ।
सरिरिस । रिगागरी । गमामगा । मपापमा । पधाधपा । ध-
नीनिधा । निसासनी । संप्रैङ्खोलितः । सरिगमप । निरिरि-
गमप । रिगमपधरि । गमपध । गागम । पधनिग । मप-
धनि । म । मपधनिसम । तारमन्द्रप्रसन्नः । सप । मगरि-
सरिधमपगरिगनि । धप । मग । मस । निधपम । मन्द्रतार-
प्रसन्नः । सरिरिंम । रिगगरिस । सरिगम । मगरिस । सरि-

४८ बृहद्देश्यां

गमप । पमगरिस । सरिगमपध । धपमगरिस । सरिगमप-
धनि । निधपमगरिस । सरिगमपधनिसा । सनिधपमगरिसा ।
प्रस्तारः । सनिनिस । सनिध । धनिस । सनिधप । पधनिस ।
सनिधपम । मपधनिसा । सनिधपमगरी । रिगमपधनिसा ।
सनिधपमगरिस । रिगमपधनिस । प्रसादः । सरिगमपधनि ।
निसधानिनिधधप । पममग । गरिरिसा । उद्गाहितः । सरिसरि ।
रिगरिग । गमगम । मपमप । पधपध । धनिधनि । निस-
निस । सनिसनि । निधनिध । धपधप पमपम । मगमग ।
गरिगरि । रिसरिस । उपलोलकः । सरिरिस । सरिग । गरिस ।
सरिगम । मगरिस । सरिगमप । पमगरिस । सरिगमपध ।
धपमगरिस । सरिगमपधनि । निधपमगरिस । क्रमा । सगरिम ।
गपमध । पनिसध । निष्कूजितः । सधस । धनिपनिप । धम-
धम । पगपग । मरिमरि । गसगस । ह्लादमानः । सरिगरि ।
रिगम । पग । गम । पम । मप । धप । पध । निध । धनि ।
सरिनि । रञ्जितः । सरिगमपधनिसा । सनिधपमगरिसा । आ-
वर्तकः । सरि । गप । पम । गस । रिग । मधा । धप । मरि । गम ।
पनि । निध । पगा मपधसा । सनि । धमा । निध । पगा ।
गम । धनि । धम । परि । रिग । मधा । पम । गसा । सरि ।
गपा । परिवर्तकः । सरि । मपा । पम । रिसा । रिग ।
मपधा । धप । गरि । गमधनि । निधमगा । मपनिसा । पनि-
पमा । पधनिसा । सनिपमा । मपनिसा । निधमगा । गम-
धनि । धपगरि । रिगपध । पमरिसा । उद्गाहितः । सारीगा री

। गीतयः । ४९
गामा । गामापा । मापाधा । पधने॑ । धनिस । सनिध ।
निधप । धपम । पमग । म्गरि । गरिसा । आक्षिप्तकः ।
सगमा मरिसा । रिमपा । पगरी । गमधा । धमगा । मधनी ।
² निपमा । पनिसा । सधप , । धनिसा । सधपा । पनिसा ।
निपमा । मधनी । धमगा । गपधा । पगरी । रिपमा । मरिसा ।
सगमा । गरिसा । सम्प्रदानम् । मगम । मरिस् । रिमप् । पगरि ।
दक्षिणे अतीत: चित्रवृत्तौ अगतः जातिप्रयोगात्
समन्विता,(?)
प्रथमा मागधी ज्ञेया द्वितीया चार्धमागधी ।
सम्भाविता(स्तृ ? तृ)तीया च चतुर्थी पृथुला स्मृता ॥१७१॥
त्रिर्निवृत्ता च या गीतिः सा (मा गतिः ? गीतिर्मागधी)
[स्मृता ।
अर्धकालनिवृत्ता च विज्ञेया त्वर्धमागधी ॥ १७२ ॥
(सम्भाविताः ?)
————
*अलङ्कारा मया प्रोक्ता यथावन्मुनिसत्तम ! ।
अथ गीतिं प्रवक्ष्यामि छन्दोऽक्षर ++++ ॥ १७३ ॥
(सम्भाविता) च विज्ञेया गुर्वक्षरसमन्विता ।
पृथुलाख्या च विज्ञेया लघ्वक्षरसमन्विता ॥ १७४ ॥
दक्षिणे मार्गपृथुला गीति वार्त्तिके मार्गे सम्भाविता ।
चित्रैमार्गे मागधीः अष्टौ कला (?) । तालैप्रयोगक्रमेण ।
१. 'नि । पधनि । धनिसा' क. पाठ. २. 'नी', ३. 'लक्र' ख. पाठः.

• अस्थानस्थमिदं पद्य 'दक्षिणे अतीत.' इत्यतः पूर्वं निवेश्यमिति
  भाति ।
  H

५० बृहद्देशीयां

चित्रे चैककले ताले विज्ञेया गीतिर्मागधी ।
वार्त्तिके द्विकला ज्ञेया गीतिः सम्भाविता बुधैः ॥ १७५ ॥
दक्षि(णो ? णे) पृथुला गीतिस्तालैर्ज्ञेया चतुष्कले ।
अनेनैव विधानेन गातव्या गीतयो बुधैः ॥ १७६ ॥
चित्रे चैककले एव तालः कैः (?) तं द्विमात्रिकप्रयोगात्
वार्त्तिके द्विकले एव तालः चतुर्मात्रिकप्रयोगाद् दक्षिणे चतु-
ष्कलै एव तालः अष्टमा(त्र ? त्रिक)प्रयोगाद् (द्धि ?) ।
द्विगुरुद्विनिवृत्ता च चित्रे गीतस्तु मागधिः ॥ १७७ ॥
लघुप्लुतकृता चैव तदर्धे चार्धमागधिः ।
सम्भाविता गुरुर्वृत्तौ पृथुला दक्षिणे लघु ॥
यथा— मागधी । अथ सम्भाविता पृथुला वार्त्तिके
सङ्ग्रहाद् दक्षिणे अधीतः चित्रवृत्तौ अगतः जातिप्रयोगाः (?)
वृत्तैर्नाम चिकथितम् । तथा दक्षिणो वृत्तिश्चेति त्रेति
मात्रा अष्टौ चतु चतुर्द्विक्रमेण (?) यथा —
(धू ? ध्रु)वका सर्पिणी कृष्टा वर्तिन्यथ विसर्जिता ॥
विक्षिप्ता च पताका च पतिता चाष्टमी स्मृता(ः ?) ।
तत्र ध्रुवकाचशब्दस्याः (?) सर्पिणी वामगा भवेत् ॥ १७९॥
कृष्ट्या दक्षिणतो या(ना ? ता) वर्तिनी चाप्यधोगता(ः ?) ।
विवर्तिता बहिर्याता विक्षिप्ता कूर्चिता भवेत् ॥ १८० ॥
पताका चोर्ध्व(का ? गा) ज्ञेया वनिताँ अद्भिगा (?) भवेत् ।
वार्त्तिके च ।

१. ‘ला’, २. ‘ले’ ख. पाठः ३., ४. ‘त्तिर्त्त’, ५. ‘द्विः
क’ क. पाठः. ६. ‘व’, ७. ‘त’ ख. पाठः.

, गीतयः । ५१.

"दक्षिणा चोर्ध्वगा चित्रे द्वे तु ध्रुवकासर्पिणी ।
कृष्टा पद्मिनी ++++++++++(?) ॥"
अथवा
प्रथमे मध्यमाङ्गुलीचो(?) हितीये सार्धनि ++॥१८१॥
तृतीये मुष्टिमोक्षश्च(च)तुर्थे करपातना ।
ध्रुवका सर्पिणी चित्रे दक्षिणान्विती चित गीता (?) ॥१८२॥
उभयवाद्यप्रवर्तनवशात् प्रतीतिश्चागीतप्रधानदक्षिणा
वृत्तिः उभयप्रधाना वृत्तिः नैवृत्ति(?) वाद्यप्रधाना चित्रवृत्तिः।
इदानीं प्राधान्यं ज्ञापयति पाणिकृतं विवर्तितम् । तदुक्ता ता-
लयतिमार्गप्रौधा(न?)न्यादासां यथासंख्यं स्वरव्यञ्जकानि (?)
भवन्ति। चित्रे समायाति + द्रुतो लयः उपरिपाणिः मागधी
घनामुखोऽवयवः वार्तिके स्रोतागता यतिमध्यो लयः सम-
पाणिः सम्भाविता । अत्र गत्रोवलयवः उदग्दक्षिणे गोपुच्छा
यदि(?) विलम्बितो लयः अधमपाणिः पृथुला गीतितत्त्वं चाव-
यवः वृत्तीनां च वाद्या समानासमानागततीतग्रहैः कार्यम्(?)।
तत्र चित्रे अनागतोग्रहः अभिसर्वा(?) वाद्यप्रयोगः पश्चात्
कलाचतुष्टयेऽतीते सति वाद्यग्रहयोगैः सोऽधःपाणिरुच्यते ।
तन्मागधी नाम गीतं विपरीतयोजन(त?)या दृश्यते । त-
द्यथा—दक्षिणे मार्गे प्रवृत्ता गीतिर्यथा चित्रे प्रयुज्यते, तथा
पृथुला गीति(मना १ र्मा)गधीत्युच्यते । वृत्तिमार्गे च चित्रे
यदा प्रयुज्यते, तदा सा मागधी सम्भाविताः शब्दाः वाद्या-
ज्या (?) हिः परिवृत्तक्रमेण योज्यते । यावद्दक्षिणा च चित्रो
१. 'मां', २. 'प्र', ३. 'द्', ४. 'त्ति', ५. 'गं',
६. 'द्वीः' ख. पाठः.