बृहद्देशी (मतंग मुनि - राग-पद्धति का विश्व में सर्वप्रथम प्रतिपादक ग्रन्थ)

३२ बृहद्देशी
तानि षट्षष्टिं विद्यान्मन्द्रादिसिद्धये। तस्मात् यत्किञ्चिद् गीयते
तन्मध्यमध्वनिविशेषैः कण्ठध्वनिभिर्मन्द्रतारव्यवस्थासिद्धय-
र्थमेव। चतुर्विधा मया प्रोक्ता मूर्छनाः सप्तस्वरात्मिकाः।
इदानीं तु प्रवक्ष्यामि द्वादशस्वरमूर्छनाम्॥ ११८॥
तत्र मूर्छनानिर्देशः स्थानत्रितयप्राप्त्यर्थमिति वचनात्
मन्द्रतारसिद्ध्यर्थमिति वचनाच्च द्वादशस्वरसम्पन्ना मूर्छना
द्रष्टव्याः प्रयोगकाले। तथाचाह कोहलः—
“योजनीयो बुधैर्नित्यं क्रमो लक्ष्यानुसारतः।
संस्थाप्य मूर्छना जातिरागभाषादिसिद्धये॥”
नन्दिकेश्वरेणाप्युक्तं—
“द्वादशस्वरसम्पन्ना ज्ञातव्या मूर्छना बुधैः।
जातिभाषादिसिद्ध्यर्थं तारमन्द्रादिसिद्धये॥”
यद्यप्याचार्यैः सप्तस्वरमूर्छनाः प्रतिपादिताः स्थान-
त्रितयप्राप्त्यर्थं द्वादशस्वरैरेव मूर्छनाः प्रयुक्ता इति। अ-
न्यथा चोक्षषाडवेरिता इति प्रयोगो न स्यात्। एवञ्च सति
सरागासिद्ध्यान्त(?) स्यात्। षड्जजातौ रिगमधनिप्रयोगस्ता-
रर्मन्द्रको न स्यात्। अन्येषामपि रागाणां नाशङ्करः प्रयोगः
स्यात्। तेन सरिगमधनि अन्या मूर्छना धनिगमपाद्याश्रित्य
मूर्छना द्रष्टव्या(?)। तद्यथा —धनिसरिगमपधनि सरिग।
उत्तरमन्द्रा। निसरिगमपधनिसरिगम। रजनी। सरिगमप-
धनि सरिगमप। उच्चारयद् रिगमपधनि सरिगमपध। शुद्ध-
षड्जा गमपधनि सरिगमपधनि। मत्सरीकृताः मपधनि स-
रिगमपधनिसा। अश्वक्रान्ता पधनि सरिगमपधनिसरि।