बृहद्देशी (मतंग मुनि - राग-पद्धति का विश्व में सर्वप्रथम प्रतिपादक ग्रन्थ)

१०८ बृहद्देश्यां
इत्येताः प्रकटा भाषाः प्रजायन्ते ह्यनेकंशः ।
सोदाहरणमेतासां लक्षणं चाधुना शृणु ॥
मध्यमांशा तु षड्जाता पञ्चमेन विवर्जिता ।
धैवतस्य निषादस्य षड्जस्यैव तयोस्तथा ॥
परस्परं तु गमनं दृश्यतेऽत्र पुनः पुनः ।
स्वादियं पाडबा ज्ञेया मूलाख्या त्रवणा भवेत् ॥
उदाहरणम्—मासासासासासानिधानिधानीधागासासा ।
धानिसामागागागागामासासातथासासासासागामाधानीधाधा-
मारीगारीरीमरिगासासानिधासासा । नीधगासासानिधनिमा-
मानिधासासानिघासगभागासानीधनीसा । त्रिपणा ।
षड्जाता मध्यमांशा वै गान्धारबहुला सदा ।
पञ्चमेन विहीना तु मुहरी षड्जधैवतः ॥
सङ्कीर्णेयं सदा ज्ञेया पाडबा त्रवणोद्भवा ।
उदाहरणं — मानीनीनीसास । सारीरीरगिागाग-
माम । मामारी । गरिनिनिधा । धाधामामगारिगा । सामा
गारी । सानिनिगागानिनिधासरिगारीमा । गामामानीनीससा
त्रपणोद्भवा ।
(धे ? वे)रञ्जिका तु विज्ञेया गान्धारांशाल्पपञ्चमा ।
षड्जन्यासा तु कर्तव्या षड्जधैवतयोस्तथा ॥
गमनं संप्रयुज्या तु(?)गान्धार्व(भ)योस्तथा ।
एवं भाषा तु विज्ञेया पाडबा तु निगद्यते ॥

:
गार्गिग्नसासा or गार्निनिसासा?
Let's look at line 12 very carefully:
ध ा न ि स ा स ा स ध ा न ी ग ा र ी ग ा [भा/मा?] त्रा ग न ि स ा न ी [गार्गि / गार्नि?] न् गि [or न्नि?] स ा स ा । न ि -
Wait, look at "गार्गिग्निसासा":
Is that 'ग्न'? Look: ग with न below it: 'ग्न'!
Wait, could it be 'गार्गिग्निसासा'?
Let's look at the letters:
ग + ा + र् = गार्
then 'गि' or 'नि'? It has 'ि' matra.
then 'ग्न' with 'ि' matra? 'ग्नि'!
then 'स' + 'ा' + 'स' + 'ा' = सासा.
Yes: गार्गिग्निसासा or गार्निग्निसासा!

धावामागारीगासा । मानीधनीधासा । छेवाज
Wait, the last word of line 13:
छेवाज or छेवाजा?
It is छेवाज!
Wait, "छेवाज" is the name of the next Bhasha or Vibhasha!
Yes, "छेवाज" (Chhevāja) or "छे

११० बृहद्देश्यां
नि(पा)दांशा तु षड्जान्ता संपूर्णा नित्यमेव हि ।
सौराष्ट्रिका तु भाषेयं देश्याख्या गीयते जनैः ॥
उदाहरणं—निनिधानिदेसासानिरिगासासासागागा-
साधनिनिनिनिधामामानिनिनिनिधासासागासासागासास धा-
निधानिधामामामारिगासासागासनीसासासा । सौराष्ट्री ।
(प सैवमी मध्यमा ?)
सै(बमी ? न्धवी) मध्यमांशा तु षड्जान्ता धैवतोज्ज्वला ।
सुसम्पूर्णस्वरा ह्येषा षड्जधैवतयोस्तथा ॥
गामारभ्यमानां तु गमकं दृश्यते घनम् ।
देशभाषा तु देशाख्या सैन्धवी टक्करागजा ॥
उदाहरणं — सासासासा । सनीनीनीनी धाधासरि-
सानीधाधाधरिनिधाधा । धानिसा । गारीमामामा । गमागामा-
साधासारीमामामासारिगामापापाधानिपधापामागारीरी निरि-
निधाधाधनीसारीगामामागामामागामामामासासा । सैन्धवी ।
षड्जाद्यन्तसमायुक्ता पञ्चमेन विवर्जिता ।
धैवतनिषादयोश्च षड्जधैवतयोस्तथा ॥
परस्परं तु गमनं दृश्यते च क्षणे क्षणे ।
भाषेयं षाडवा ज्ञेया वेसरीका प्रयोक्तृभिः ॥
उदाहरणं—सासा । सधानि । धासासासामामागा-
मागामासाधामागारीसासासा । वेसरिका ।

भाषालक्षणम् । १११
पञ्चमांशा तु षड्जान्ता सम्पूर्णा लोकरञ्जिका ।
पञ्चमर्षभसंवादः षड्जमध्यमयोस्तथा ॥
भाषेयं पञ्चमाख्या तु सम्पूर्णा समुदाहृता ।
उदाहरणं — पापापारिपा । रिपापापात्रमापापामपमा
सासात्तरीरिरि । निधावपापा । पसामामागिरीगगरिसपास्पात्र
गारिसागारिसारिपापारिरिगिरि । गाधामागारिरि धवरिगसासा ।
पञ्चमाख्या । रद्धि. च(?)
मध्यमन्द्रा तु षड्जान्ता गान्धारांशाल्पसप्तमा ।

• र्पगान्धारयोस्तु + षड्जमध्यमयोस्तथा ॥
  परस्परं तु गमनं यत्र तत् सम्प्रयोजयेत् ।
  सा सङ्कीर्णद्वयो ज्ञेया भाषा वै रविचन्द्रिका ॥
  टक्करागजा ।
  उदाहरणं—मागागामा । सासा । माग/मामागामासा-
  सासा । गागाधानिसासागाध

११२ बृहद्देश्या
धामानीमाधासनिनी । नीसाधानीमाधाधामागासानिसानि-
धा । माधाधा । साधानीधानीसासा । मामाधासासा । मा-
मागारीमागासासा । मासामामागारीमागासासा । मसानी
निनिमानि धाधानिधामागा । सानीमाधा । सासनीधा धनि-
साधाधा । धनिधानीसा । अभ्राहेरी ।
षड्जाद्यन्तसमायुक्ता बाहुल्यान्मध्यधैवता ।
विश्रुतिभ्यां तु गमनं (भीत? हीन)त्वमृषभेण तु ॥
भाषा औडुविता ज्ञेया सङ्कीर्णा ललिता भवेत् ।
उदाहरणं—सागागाधागामामागा । धमधानीसासा ।
निधागागा । सासासामापाधानी धापामासा साधापाधानी-
धाघासानीधागारीगाधनी सरसा ललिता ।
षड्जाद्यन्तसमायुक्ता पञ्चमेन विवर्जिता ।
विनिहिता सप्तमेन तु षड्जे मध्यमसङ्गता ॥
भाषा औडुविता ++ सङ्कीर्णा टक्करागजा ।
कोलाहली तु विख्याता गीयते गानवेदिभिः ॥
उदाहरणं— सामासामा । मामागाधामागारीसासा ।
धासागागारिसासा । माधसासारीरीरिग(गामामागारीगाधामा-
रीसासा । धानीसासामा धनीमाधनीनीधापागरीगासासासा-
मागारीसासागारीमागारीसाधाधामागारीसा । कोलाहली ।
मध्यमांशा तु षड्जान्ता षड्जमध्यमसङ्गता ।
असम्पूर्णा स्मृता नित्यं मध्यमग्रामिका मता ॥
सङ्कीर्णेयं सदा भिन्नटक्करागे व्यवस्थिता ।

भाषालक्षणम् । ११३
उदाहरणं-माधानी । गाधानी, ।, सानीधा । मामा-
माधानीमाधानीसासामाधानी । मा । धानीनी । धापागारी-
गासासा । गासासा, ।, नीनीसानी । धाधा । निधामामामा-
धानीधामामा धनीमाधानीसासा। आलापाकं मध्यमदेहा(?),।
धैवतांशा तु षड्जान्ता गान्धारस्वरभूषिता ।
गान्धारपञ्चमी ज्ञेया षड्जमध्यमसंयुता ॥
पूर्णा च + + सङ्कीर्णा गीयते पालकिन्नरैः ।
उदाहरणं - पधापापाधामामा, ।, धापामामा धापामा-
गारी । गागा । धापमागासा । सामासानीधाधा । माधानी-
सासा । सागागसागागधरिधामामाधारीगागामाधापामागासा
नीधानी सासापासा । गान्धारपञ्चमीका ।
एताश्च याष्टिके प्रोक्ताः टक्करागस्य षोडश ।
अतः परं प्रवक्ष्यामि लक्षणं च समासतः ॥
पञ्चमांशा तु षड्जान्ता शुद्धा मध्यमभूषिता ।
विभाषा टक्करागोत्था भाषान्तेषु च गीयते ॥
उदाहरणं - पापानीसासानीसारीमा धारीधापापामा-
गागा ।
अथ मालवकौशिके -
षड्जाद्यन्तसमायुक्ता त्राहुली षड्जमध्यमौ ।

• संपूर्णस्वरा ज्ञेया पौरालीदेशसम्भवा ॥
  भाषेयं प्रथमा ज्ञेया मध्यमा मालकौशिके ।
  उदाहरणं-सागसागागाधरिगरिहरिमा । मममग।
  गरिसानीधाधा सागागा । गारीगारी, सासागामानीधाधापा-
  ९

११४ बृहद्देश्यां
मारीसासागानीधानी सासापासा । शुद्धाः । गमा । गागा-
गागापापा । मामागागा । सामामामा । मामा । मामारीरी ।
रिगागारीसासासारी । मगसासामागारीसानी । सासा । पौ-
राली ।
मध्यमांशा तु षड्जान्ता विभाषा पूर्णसुस्वरा ।
गीयतेर्ष + (?)संयुक्ता शुद्धमालवकैशिके ॥
उदाहरणं — मामाधासागारीसासा । निधासासा-
धानिमामाधानीसा । रिगामासा । साधाभागारिगासासा ।
शुद्धा ।
मध्यमांशा तु षड्जान्तसंपूर्णा चाथवेसरी ।
दुर्बला च निषादेन बहुलौ षड्जमध्यमौ ॥
सङ्कीर्णेयं यदा ज्ञेया भाषा गान्धर्ववेदिभिः ।
उदाहरणं— मामागामासासा । सामापापाधासाधा ।
पापामामा । गमगमाग । सासासासा । गामापापाद्यपापाध-
म्मपामा । गमगमगारीसा धासासागागधरि । मामागरि ।
साधासासा । सरिरिरिगागारी । सासासधाममगासससास ।
सासाधाधापापासपापञ्चमधाधापञ्चसापाधाधाधापा । पमा-
गासा । सासागारीगारी गाधासासा । अध्यवेसरी ।
षड्जाद्यन्तसमायुक्ता मध्यमर्षभसंगता ।
द्विश्रुतिभ्यां तु रूढा तु काकल्यन्तरसङ्करः ॥
साधारणकृता ह्येषा देशारख्या हर्षपूरि(म ?)ता ।

उदाहरणं — सानीधानीसासामापा । माँगांधामा ।
गासासागा । गधानी । सासाधासा । नीधापापागगामगाम-
सासानीधासासा । पामागाधामागासासा । पामापापासरि-
सासासामागा । गपापानिधा । सरिनीपामागागानिधासासा-
सरीसरी । सासारिधापापा । मागारीसासासारीसासासासमा ।
गमागभागमागपापामागारीसरीसासा । सापामागारिसांगग ।
सरिमागारीसानीससा । हर्षपूरी ।
माङ्गली मध्यमांशा तु षड्जाता मध्यमोञ्ज्वला ।
मध्यमर्षभसं पूर्णा + ++ लोकरञ्जिका ॥
एषा भाषा तु विज्ञेया माङ्गली गेयवेदिभिः ।
उदाहरणं — मागामा । गासामापमा । गमपापास-
निसासानीपापापाम । गममगगमामा । सगम । पापानीसानि-
सासासनीसासासनीपापा.......पाम । पापामगा । पमगाप-
मगा । मामामग । सासागमापापासनीरीरी । मागारी । सनि
ससा । माङ्गली ।
सैन्धवी चैव कर्तव्या षड्जायन्तविभूषिता ।
षड्जमध्यमबहुला निषादर्षभयोस्तथा ॥
सधन्धुविषयसम्भूता देशाख्यां सैन्धवीं विदुः ।
उदाहरणं — सारी । मामा । माधापापापागा ।
पामागारी । पामागारी । सनी । साधासारीमरीमा । मामाधा-
पापा । पाधमापाधापामागारीसनीसासा । सैन्धवी ।

११९ बृहद्देश्यां
षड्जाद्यन्तसमायुक्ता सम्पूर्णदेशसम्भवा ।

• • • षड्जासंवादो द्विश्रुतिचाल्परूपिणौ (?) ॥
      साधारणकृता ह्येषा आभीरी गीयते जनैः ।
      उदाहरणं — सासारीरी । सासारीरीं । सासारी-
      सारी । सासानीसारीरी । सारीसारीसासानीसरीरीगारीगारी ।
      सनिसासा । गारीरी । गामागरी । गपापगारी । सनि-
      सासा । सनीसासाधारीगगमासा । पमागारी । सनीसासा ।
      धनीधानी । साधनिसा । रिरिगामा । गामारिरि । गापा-
      मापा । मागारीरी । सासारिसारी । सासानीसारी । रीरी-
      सासासानिरीरिंर्गारि । रिगागिरि । सनि । सासागारीरि ।
      गामगारी । सानि । गारीरी । मागागारी । गापागारी ।
      सनीसासासनी । सासा । रिगगमासा । पमागारी । सनि-
      ससा । सधनिसासा । सनिधान

भाषालक्षणम् । १४७
निषादांशा तु षड्जान्ता गूर्जरीदेशसम्भवा ।
निषादर्षभसंयोगो मध्यमर्षभयोस्तथा ॥
संपूर्णा चैव विज्ञेया पाण्ड्या गेयवेदिभिः ॥
उदाहरणं — निधानीनी । रिगानिधा । निसासा-
धनि । धाग । रि । सागरी । सानीधानी । गधासारी । गारी-
मागारी । सनिधाधानिधासरिगारी । सनीसासा । निधासा-
नीगरी । मगरि । मगरि । पापागारीमामा । रिधानिधानि-
धासरि । गरिसानीसासानीधासरीरि । निधासासा । धनी-
सागा । गारीरि । मगरीमगरि । मापागरि । मगरिसिनी ।
धाधानिधासरिगरि । सनिसासा ।
एता याष्टिकेन प्रयुक्ताः ।
अथ ककुभे —
धैवताद्यन्तसंयुक्ता काम्बोजा पूर्णसुस्वरा ।
षड्जधैवतसंवादः पञ्चमर्षभयोस्तथा ॥
एषा भाषा तु देशाख्या प्रथमा ककुभोद्भवा ।
उदाहरणं — धासागागा । मागारीसासासानिसासा ।
धापापा । धामासारिगा । मागारीसासा । सनिधाधापापा-
मधानिरिसनिधाधा ।
मध्यमांशा धैवतान्ता पूर्वमध्यमग्रामिका ।
परस्परं तु दृश्येत सहितावृषभधैवतौ ॥
एषा भाषा च सङ्कीर्णा रम्या ककुभसंभवा ।
उदाहरणं — मामा । गरिधासागीसामा । निगरि-
सनिसानिधा । साधासाधनिरिसा । धनिरिरि । मापाप-

११८ बृहद्देशी
मागा । रिरिरिरि । गाम । गाम । धाघामापामागारीसा-
साधा धधध । मध्यमग्रामिका ।
ऋषभांशा धैवतान्ता विज्ञेया सातवाहिनी ।
परस्परं तु दृश्यन्ते मध्यमर्षभसङ्गतौ ॥
सप्तमं किञ्चिदिच्छन्ति केचित् तेनैव दुर्बलम् ।
उदाहरणं — गधरिरिमा । मामात्रिमाधाधधाधा-
पमपममरिममासरि । मामपपामपपापाप(पमरिमरिमामासरि ।
पापपससानि । धाधारि । सासासासारीमनिधाधाधापधा-
साधपाधापमपापामरिमामासारिमापापामासानिधाधा । सात-
वाहिनी ।
मध्यमांशा निषादान्ता ऋषभेण तु दुर्बला ॥
सङ्गतिर्दृश्यते यत्र द्विश्रुत्योः पञ्चमस्य च ।
भाषेयं पाडबा ज्ञेया ककुभे भोगवर्धनी ॥
उदाहरणं — निनी । गगमा । पामापमा । धाधा ।
सनिसनि । धपधाधपमापाम । गगगग । मपधाधानी ।
सससस । मागसानिधाधाधा । भोगवर्धनी ।
पञ्चमांशा तेन बहुला + + मधुकरी शुभा ।
परस्परं तु संवादो गान्धारे पञ्चमस्य तु ॥
धैवत + निषाद + संयोगो दृश्यते यतः ।
एषा पूर्णा च सङ्कीर्णा भाषा ककुभसंभवा ॥
उदाहरणं — निनिनिनिपधपाधनिसासतनिसनि ।
सपधानिधाधपाधरिसासागरिमगरिससम । गरिसानिनिनि-

जा" or "ककुभ्यंशजा"?
Wait! Look at the first letter of L6:
Is it 'म'? Yes.
Second letter: 'जु'? Look at the loop: it is 'जु' or 'ञ्ज' or 'धु'?
Wait, look at 'मधुकरी' in L2: 'धु' has a small top loop and a curve down.
In L6: the second letter has a loop... wait, look at 'जु':
Wait, is it 'कु'? No.
Could it be 'ककुभ्यंशजा'?
First letter is 'म'! Definitely 'म'.
Second letter: look at the top horizontal, then a vertical, then... wait, look at 'ज' in 'षड्ज': 'ज' has three prongs/curves.
Here, it has a horizontal to the left, curve down... wait, is it 'धु'?
Compare with 'धु' in 'मधुकरी' (L2):
In L2: 'म' then 'धु'.
In L6: 'म' then ... wait, it looks like 'कु'? No, 'कु' has a loop to the left.
Wait! Could it be 'ककुभ्यंशजा'? But the first letter is clearly 'म'!
Wait, look at: "म जु व त्यं श जा"?
Wait, look at the letter between 'म' and 'व':
Wait, is it TWO letters?
Letter 1: म
Letter

१२० बृहद्देशीयां
उदाहरणं — सासागासासनिपानि । माधामागास-
मासासासा । समगासपमरिगासानिनिमासागासासा । धानि-
पापापनिसागा ।
गान्धारस्य प्रयोगेण भाषेयं तस्य वैसरी ।
पञ्चमांशा ऋपभहीना षड्जान्ता पाण्डवा भवेत् ॥
षड्जपञ्चमसञ्चारो द्विश्रुतीनां तथैव च ।
भाषा भिन्दोलके ह्येषा कथिता प्रथममञ्जरी ॥
उदाहरणं — पापापापाधमपानीसापञ्चमपाधनि धा-
सासापापानिसासासागासापागामानिसनिषापानिसापानिसा-
गानिसानिसासा । प्रथममञ्जरी ।
षड्जांशन्याससंयुक्ता संपूर्णा धेन दुर्बला ।
संवादश्चैव कर्तव्यः षड्जमध्यमयोस्तथा ॥
षड्जगान्धारयोर्नित्यं छेवाटी संप्रकीर्त्तिता ।
उदाहरण—सापासा । मागासासागामनिमापामासा-
सामामानीमामानीगामानीमामापापागामासासासागासनी ।
सागासानीसनिधामधामापापापाधामामाघमपमगरिसासानी -
नीनीसागारीमामारीनीसासा । छेवादी
घड्जांशा मध्यमान्ता च निषादर्षभदुर्बला ।
षड्जमध्यमसंवादस्तथा गान्धारपञ्चमे ॥
⸴

भाषालक्षणम् । १२१
षाड्बौङ्घिता ज्ञेया प्रकृत्या षड्जमध्यमा ।
एषा भाषा तु कथिता किन्नरैरपि गीयते ॥
उदाहरणं — सापापाधामामापागामगापधाधापाग-
मागापापापाधापासासापाधापनगामामागामसासासागागामा-
गामामा । षड्ज + + + ।
मध्यमांशा तु षड्जान्ता दुर्बला पञ्चमेन तु ।
धैवतनिषाद्बाहुल्यं षड्जधैवतयोस्तथा ॥
भाषेयं षाडवा ज्ञेया प्रेक्षके मधुकरी भवेत् ।
उदाहरणं — मापापाधाधामाधानिनिपासानिधसासा-
मापाधनीसननिसासामापानिसासाररीगमगारीसासानिधापापा-
पाधनिधा सासाररीगमागरिसासा । मधु(क)री ॥
इति हिन्दोलके भाषा समाप्ता ।
अतःपरं प्रवक्ष्यामि पञ्चमषाडवे भाषाः ।
पञ्चमांशा तदन्ता च निषाद्बहुला सदा ॥
परस्परं तु दृश्येत षड्जधैवतसङ्गतिः ।
पूर्णपञ्चमजा ह्येषा आभीरीदेशसम्भवा ।
एषा भाषा तु विज्ञेया प्रथमा पञ्चमोद्भवा ॥
उदाहरणं — पाधामाधनिधापापापापधनिधामामा-
धानिसासासनिनिधानिसधानिसानिधासाधरिमामाधानिनिधापा-
पापममधनिसासासनिनिनिसासासनिगरिमसमागरिसमसाधनि-
पाधामाभासरिमाधारिमपापा । आभीरी ।
१६

१२२ बृहद्देश्यां
भाविनी पञ्चमन्यासा गान्धारांशाल्पधैवता ।
मध्यमपञ्चमयोरत्र गमनं दृश्यते घनम् ॥
भाषा तु भाविनी ज्ञेया पूर्णा गान्धर्ववेदिभिः ।
उदाहरणं — गामापागमपानिधा । गमपामागागारी-
रीगानीधापापापापा । मामागामापापाभापापामाधारीसगग-
मापामागारीरीपापा । भाविनी ।
माङ्गली पञ्चमान्ता च धैवतांशा प्रकीर्तिता ।
षड्जधैवतसंवादो मध्यमर्षभयोस्तथा ॥
सङ्कीर्णा च मता नित्यं ज्ञेया वैदेशसम्भवा ।
एषा भाषा च गीतज्ञैरुक्ता पञ्चमसम्भवा ॥
उदाहरणं — सासासासधासारिरिधासारिरिधासाधा-
साधासासारिमारिमामामघमधपापापाघामपापमसासानिधता-
रिरिभागरिसासासारिमारिमाममधमपपापापामापापमसासानिघ -
ससारिरिगारिमारीसाधासासाधमासासा(सासाम। पमामापापा।
माङ्गली ।
पञ्चमांशा तदन्ता च संपूर्णा पञ्चमोज्ज्वला ।
सैन्धवी षड्जसंभूतां विभाषां सैन्धवीं विदुः ॥
षड्जपञ्चमसंवादो दृश्यते च मुहुर्मुहुः ।
उदाहरणं — पापाधसारिगागागरिमरि। ससानिधा-
धासनिधाधामसरिगागागरिसाधाधपांपाधापाधसारिगारिपा -
रिगागारीरीसाधासाधापामापापाधापाधापामामामापाधाधांसा-
रीरिसाधापामापापा । सैन्धवी ।

भाषालक्षणम् । १२३
गूर्जरी पञ्चमान्ता च गान्धारांशालपमध्यमा ।
षड्जमध्यमसंवादः संपूर्णा नित्यमेव हि ॥
विभाषेयं समाख्याता संपूर्णा पञ्चमोद्भवा ।
उदाहरणं — गरीमामामधानिधापापाधाधानीधामा-
मामाधागारीरीसरिगरिमाधामापाधपधनिधाधाधधपरीरीसारि -
मागारीमामामाधानीधरिपधानीवापापानीधामामानधमधम-
गारिरीमामारीसासागारीभामापाधानीसनीमनीधामपापा । गू-
र्जरी ।
पञ्चमाद्यन्तसंयुक्ता दाक्षिणात्या मनोरमा ।
संपूर्णा + + ज्ञेया जाता गान्धारप(ञ्च)मे ॥
विभाषेयं सदा ज्ञेया देशाख्या पञ्चमोद्भवा ।
उदाहरणं -- पापानीरी । निरिगारिगरिमामरिरिनि-
निरि । धापापापपनिगिरिगिरिगरिमगरिशिरि । धनिधवनिधा-
धनिधापापानिरिरिग।रिगाधामागार

१२४ बृहद्देश्यां
पपाप । मामाधपपापममरिंरिमपाप। धपापापधपधसासारिगिरि-
धपापापा । अन्धाली ।
मध्यमांशाल्पऋषभा पञ्चमन्याससंयुता ।
मध्यमधैवतसंवादस्तुल्यं स्यात् पञ्चमस्य तु ॥
संपूर्णषाड(बा) चेयं भाषा तानोद्भवा भवेत् ।
उदाहरणं — मामामगसारिरिनिसागरि । सानिनि-
गागागसानिपापापासानिसासासानिसानिनिधधधिनिनिसागरि-
सासासानिनिसाधानिपापाधानिनिगगसासासासागासानीधा -
मापापा ।
त्रापणी पञ्चमन्यासा पञ्चमर्षभदुर्बला ।
द्विश्रुतीनां तु रूपेण गमनं तत्प्रयोक्तृभिः ॥
षड्जमध्यमबाहुल्यं पञ्चमर्षभयोस्तथा ।
साधारणकृता ह्येषा त्रापणीदेशसम्भवा ॥
उदाहरणं -- सासासापापापाधाधाधाधानीनीनीसा-
सानिधानिधाधारिसासानीधानीधासाममरिमारिमागागारिसा-
सनिपापापानिधानिसासनिसनिमधधसनिधामागामाधानीसा-
सधानीसामधामागाभाधानीसास । सससनिसासानिगासानि-
धामामागाधारीसासासधानीधापा । त्रापणी ।
कैशिकी पञ्चमन्यासा मध्यमांशा निदुर्बला ।
मध्यमधैवतमात्रं बाहुल्यं पञ्चमस्य तु ॥
एषा भाषा तु सङ्कीर्णा नित्यं पञ्चमसम्भवा ।

भाषालक्षणम् । १२५

उदाहरणं — पामाधानिधापापापाधानीधाधाधामा-
मामा धामाघाघानीसासारिरीपापामाधामाधममधममामाधा ।
निरपापा । कैशिकी ।
एषा वाष्टिकनिर्दिष्टा एकादश च पञ्चमे ।
अतःपरं प्रवक्ष्यामि भाषा वै भि(न ? ज्ञ)षड्जके ॥
धैवतांशा तदन्ता च पञ्चमर्षभवर्जिता ।
षड्जगान्धारसञ्चारा पञ्चमस्य प्रयोक्तृभिः ॥
एषा विशुद्धा विज्ञेया षड्जहीनौडुवा भवेत् ।
उदाहरणं — धाधामागामामागगसनसनिसनिधनि-
धाधानिमामामागामागसानिधिनिनिधाधानिसापामागासनि-
निनिधाधाधागामधमागासगसगामागमधमधसाग।सासामा-
धामा(म्म ? म)धमगागमसासासागासानिनिनितनिधाधाधा-
निधाममधमधमसागामधामामामास।निधानिधानीगासानिधा-
निधा । विशुद्धा दाक्षिणात्या ।
धैवतांशा धैवतान्ता षड्जधैवतसङ्गता ।
षड्जधैवतयोस्तु + ऋषभमध्यमयोगतः ॥
विभाषा षाडवा चेयं देशारूपा षड्जसम्भवा ॥
उदाहरणं ---- धाधासासागधरिगारिसागनिरीमासा-
धासानीनीनीनी । धाधाघानिधापापामाधामाधानिनिधाधा-
पागागाधारिद्यमामाधानिनिधाधा । दाक्षिणात्या ।
धैवतार्थन्तसंयुक्ता गान्धारस्वरभूषिता ।
गान्धारौ धैवतश्चात्र गमनं दृश्यते घनम् ॥

' with 'ा': 'षा'!
Wait, let me double check if it's 'पा':
In षाडव (hexatonic), it's definitely षा!
And in parentheses: "(वा)".
Then: "चेयं भाषा तानोद्भवा भवेत् ।"

Line 7:
उदाहरणं -- मामागमगासारिरिनिसागरि । सानिनि-
Wait, let's look at the dash after उदाहरणं:
It's a long dash: "उदाहरणं —" or "उदाहरणं --"
Then: "मामागमगासारिरिनिसागरि । सानिनि-"
Wait, is there a hyphen after सानिनि?
Yes, a hyphen at the end of the line: "-"

Line 8:
गागागसानिपापापासानिसासासानिसानिनिधधिनिनिसागरि-
Wait, let's look at that spot again:
"गागागसानिपापापासानिसासासा" (gā gā ga sā ni pā pā pā sā ni sā sā sā)
Then: "निसानिनि" (ni sā ni ni)
Then: look at the characters:
ध
ध
नि
नि
सा
ग
रि

Wait, is there an 'ि' on the second ध, or is it:
ध ध नि नि?
Wait, look at:
Is it ध ध नि नि?

भाषालक्षणम् । १२५
उदाहरणं — पामाधानिधापापाधानीधाधाधामा-
मामा धामाधाधानीसासारिरीपापामाधामाधमधमधमामाधा ।
निरिपापा । कैशिकी ।
एषा वार्त्तिकनिर्दिष्टा एकादश च पञ्चमे ।
अतःपरं प्रवक्ष्यामि भाषा वै भि(न ? ज्ञ)पड्जके ॥
धैवतांशा तदन्ता च पञ्चमर्षभवर्जिता ।
पड्जगान्धारसञ्चारा पञ्चमस्य प्रयोक्तृभिः ॥
एषा विशुद्धा विज्ञेया पड्जहीनौंडुवा भवेत् ।
उदाहरणं — धाधामागामामागगसनसनिसनिधनि-
धाधानिमामामागामागसानिधिनिनिधाधानिसापामागासनि -
निनिधाधाधागामधमागासगसगामागमधमधधसाग(सासामा -
धामा(न्म ? म)धमगागमसासासागासानिनिनिसनिधाधाधा-
निधाममधमधमस(गामधामामासासानिधानिधानीगासानिधा-
निधा । विशुद्धा दाक्षिणात्या ।
धैवतांशा धैवतान्ता पड्जधैवतसङ्गता ।
पड्जधैवतयोस्तु + ऋषभमध्यमयोस्तथा ॥
विभाषा षाडवा ज्ञेयं देश्याख्या पड्जसम्भवा ॥
उदाहरणं — धाधासासागधरिंगारिसागनिरीगासा-
धासानीनीनीनी । धाधाधानिधापापामाधासाधानिनिधाधा-
पागागाधारिगामामाधानिनिधाना । दाक्षिणात्या ।
धैवताद्यन्तसंयुक्ता गान्धारस्वरभूषिता ।
गान्धारो धैवतश्चात्र गमनं दृश्यते घनम् ॥