भुशुण्डि रामायण (काकभुशुण्डि एवं गरुड़ संवाद - पूर्वखण्ड सविस्तार व्याख्या)

• ३५३ -
  मूर्तिमद्भिर्महोदाररामानन्दैकहेतवे ।
  उपास्यमानं नितरां महासौभाग्यकाङ्क्षिभिः ॥ ३८ ॥
  खेलत्खञ्जननेत्रैन्सहजालिविलोचनम् ।
  किशोरीकोटिपादाब्जनूपुरध्वनिनादितम् ॥ ३९ ॥
  नित्यकाम¹दुधोत्फुल्लमहावृक्षकदम्बकम् ।
  लतानित्यनिकुञ्जाढ्यं संकेतस्थलमञ्जुलम् ॥ ४० ॥
  अनेकवल्लीविपिननृत्यत्केकिगणावृतम् ।
  मनोज्ञकुञ्जपुञ्जाढ्यं सकलर्तुसुखावहम् ॥ ४१ ॥
  अनेकपर्वतवरस्रवन्निर्झरनादितम् ।
  रत्नधातुमयानेकशिखरोत्तुङ्गमन्दिरम् ॥ ४२ ॥
  दरीमन्दिरविश्रान्तश्रीरामरमणीगणम् ।
  कूजत्पक्षिगणस्थानवृक्षशाखाविराजितम् ॥ ४३ ॥
  निर्मलाम्बुसरिद्वीचीक्षालितानेकसत्तरूम् ।
  विचित्ररत्नसो

"
It is without any doubt "तं मां"!
Wait, why does it look like that? If it's a print defect or odd character, transcribing it as "तं मां" or "तन् मां" or keeping it as close as possible:
Wait, let's look at the mark: could it be तन्?
If someone reads it as तन् मां or तं मां - both mean the exact same thing (तन् मां is just sandhi/orthographic variant of तत् मां or तं मां).
Wait, could it be तं? Let's look at whether there's a dot: no dot above.
Wait, what if it's तन् with a subscript न्?
Let's look at how other characters are printed.
Whatever it is, writing तं मां or तन् मां:
Wait, let's look at the prompt: "Transcribe text ... line by line into pure, clean Markdown in Unicode Devanagari."
If it looks like तं मां, or if it's तन् मां, let's see which is better: "तं मां" is standard Sanskrit, but if the print literally has a mark, let's write तं मां or तन् मां. Wait, looking at it, it really looks like तं with a smudge, or तन्. Let's write तं मां (or तन् मां). Wait, actually, look at the

• ३५५ -
  सेवकः परमोऽयं मे विश्वं विपरिणामयन् ।
  यथाहं फलसंसिद्धौ हेतुस्तद्वदयं सखे ॥ ६८ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे उत्तरखण्डे
  चतुस्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३४ ॥
  पञ्चत्रिंशोऽध्यायः
  ब्रह्मोवाच
  एवं समाहितो भ्राता रामेण प्रभुणा स्वयम् ।
  लीलातिरोधानभवं संक्लेशं विरहात्मकम् ॥
  मुमोच लक्ष्मणः सद्यो बहुधा सम्प्रबोधितः ॥ १ ॥
  सहजानन्दिनीं शक्तिं ज्ञात्वास्य परमात्मनः ।
  सर्वां लीलां नित्यतया मन्यमानः सुनिर्भयः ॥ २ ॥
  तदिच्छामात्रतश्चास्यास्तिरोभावं विदन्नभूत् ।
  सर्वत्र विगताशङ्कस्तदेकाश्रयतत्परः ॥ ३ ॥
  लक्ष्मण उवाच
  सत्यं तव परा लीला कालमायातिगा प्रभो ।
  सैवास्ति जीवनं नाथ भक्तानां प्रेमचेतसाम् ॥ ४ ॥
  गतं विरहकादर्यं त्वत्स्वरूपप्रबोधनात् ।
  नित्यमेव भवत्सङ्गे रमयामि च राघव ॥ ५ ॥
  एकान्तिनो वयं दासा भवत्सङ्गे रमामहे ।
  नित्यानन्दसुखे मग्ना निर्भयाः स्म प्रभो सदा ॥ ६ ॥
  लीलापरिकरैः साकं सदैव रमसेऽनिशम् ।
  विशिष्टमेव रूपं ते प्रमुद्धन्महीतले ॥ ७ ॥
  इत्युक्त्वा लक्ष्मणो रामं सरयूतीरमाश्रितः ।
  निजप्रासादवर्ये स रेमे परमनिर्वृतः ॥ ८ ॥
  आमन्त्र्य रामं भ्रातरं स्वपुरं समगात्ततः ।
  सुवर्णरत्नप्रासादप्रभाद्योतितदिक्तटम् ॥ ९ ॥

• ३५६ -

अनेकवापिकावारिफुल्लेन्दीवरपङ्कजम् ।
गुञ्जद्भ्रमरसंदोहसम्बद्धकुसुमाकरम् ॥ १० ॥
अनेकवाटिकावृन्दविकासिबहुभूरुहम् ।
अनेकलक्ष्मीप्रसरं गायत्किन्नरसुन्दरम् ॥ ११ ॥
गन्धर्वललनागीतगम्भीरध्वनिमञ्जुलम् ।
चलत्कुरङ्गनयनामञ्जीरध्वनिनादितम् ॥ १२ ॥
नर्तकीनृत्यवलितं विलासशतसंकुलम् ।
ऊर्मिलाभोगललितं कोकिलाकुलनादितम् ॥ १३ ॥
विचित्रचित्ररचनारमणीयकसंयुतम् ।
त्रैलोक्यलक्ष्मीशोभाढ्यं बहुसम्पद्विराजितम् ॥ १४ ॥
सारिकावदनोत्थेन रामनाम्ना निनादितम् ।
स्थले स्थले कणद्वीणासम्बद्धरामनामकम् ॥ १५ ॥
रत्नप्रासादकिरणप्रकाशितदिगन्तरम् ।
मणिकुट्टिमसंक्रान्तलक्ष्मणप्रतिमाकुलम् ॥ १६ ॥
नित्यंवसन्तसदनं नित्यवर्षासु

– ३५७ –
ज्ञात्वा पुरुषवर्यं तं साक्षाद् रामं परं विभुम् ।
अयोध्यास्था जनाः सर्वे ऊचिरेऽन्योन्यमादृताः ॥ २ ॥
जना ऊचुः
अहो अयं कोऽपि महान् वरेण्यो रामः कलाकोटिधरोऽवतारी ।
आजन्मतोऽद्यावधि सर्वमुत्तमं चक्रे चरित्रं परदुःखवारणम् ॥ ३ ॥
तथा ह्यनेन प्रसभं निपातिता दैतेयवंशाः कति नो धरण्याम् ।
येषां बलं शक्रमखैः सुरैरपि प्रभावयुक्तैरपि दुर्निवार्यम् ॥ ४ ॥
अनेन बालेन हता जिघांसुः सा राक्षसी द्वित्रिमासोद्भवेन ।
याभूद् बहुक्रोशमितोग्रविग्रहा शैलेन्द्रवक्षोजवतीव पूतना ॥ ५ ॥
हतः स खट्वामधिशय्य तिष्ठता खट्वासुरो नामपरः शिशुग्रहः ।
अदृश्यरूपः खलुरावणस्य यो हितप्रदः कुञ्जरकोटिविग्रहः ॥ ६ ॥
हतः स वात्या प्रचयात्मना चरन् महासुरो बालकेलीपरेण ।
येनान्तरिक्षेऽप्युपात्तवेगिना बलाधिकेन प्रसभं हारकेण ॥ ७ ॥
यः कावपि क्षितिरुहौ गगनस्पृशाङ्घ्रौ-
शाखाभुजैरपि गतौ घनमण्डलान्तम् ।
स्पृष्ट्वा पदाम्बुजयुगेन च शापजातौ-
कौचित्सुरौ समुदपाटयदात्तलीलः ॥ ८ ॥
येनातिवेगा दुदपाटि भूरुहौ माङ्गल्य कामात्तृनिबद्धदाम्ना ।
ततो विनिर्गम्य च केनचित्स्तुतः पुंसा सुवेशेन कृताञ्जलेन ॥ ९ ॥
साक्षान्महाविष्णुरिति प्रतीयते भाग्येन तेनामितवैभवाढ्यः ।
यः कुञ्जरैरप्यतिविक्रमोद्धुरैर्न भञ्जनीयोऽप्यतियत्नेन तावत् ॥ १० ॥
यः कालमेघामितवृष्टिवेपितं संलक्ष्य लोकं निजमातपत्रम् ।
विस्तारयामास दशैकयोजनच्छायाकर गोपतिगोधनोपरि ॥ ११ ॥
यस्मिंश्च सापश्यदशेषविश्वकं माङ्गल्यका श्रीजननी समंततः ।
सपर्वतं सान्धिजलं सकासनं विचित्ररूपं सर्वमेकत्र सस्थम् ॥ १२ ॥
वितर्कयामास प्रथमं ततस्तं लोक धात्रा सहितं सभूधरम् ।
कदाचित्कर्तुं श्रीभगवान् राघवेन्द्रः परीक्षण समवेक्ष्य विचित्रलीलः ॥ १३ ॥
योऽयं ततः समभवत्सकलस्वरूपः स्वांशके न हि रचिताखिलसत्प्रपञ्चः ।
दृष्ट्वा च यस्य बहुरूपताया व्रजान्तरत्यद्भुतां भवनशक्तिमनन्तशक्तेः ॥ १४ ॥
धाता पदाम्बुरुहयोर्न्यपतत्प्रभग्न लोकेशमानविभवोन्नतिरात्तदास्यः ।
गावश्च येन परतः खलु पाल्यमानाः साक्षान्महोपनिषदश्च तदेकदेशाः ॥ १५॥

cā) न्नि (nni) ना (nā) य (ya). It's पश्चान्निनाय! Exactly! न्नि has the ि matra, ना has ा matra. So it is पश्चान्निनाय.

• And स्वय vs स्वयं: look above य in स्वय: there is a tiny speck or is it clean? It looks like स्वय विहितात्मपूजो.... Let's write स्वय (or स्वयं? wait, in स्वय विहितात्मपूजो, it's स्वय).
• And verse number is ॥२०॥ (no spaces).
• L13: यश्चस्वसौन्दर्यविमोहिताभ्यो व्रजाङ्गनाभ्यो व्रतकशिताभ्यः ।
• L14: ददौ स्वरूपं जनकेन्द्रपुत्रो प्रसादकाले परमप्रसन्नः ॥ २१ ॥
  • Wait, is it जनकेन्द्रपुत्रो? Yes, जनकेन्द्रपुत्रो.
  • Is there a mark before ददौ? It is an inverted comma: ददौ has a small curve , before it at baseline/subscript: ,ददौ. Better to write ददौ or

• ३५९ -
  इत्याद्यनेकानि दधच्चरित्राण्युपागतो राघवेन्द्रस्य गेहे।
  कौसल्याया दृष्टिसुख वितन्वन्नेको रामः सम्प्रतीतश्चतुर्धा ॥ ३० ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे उत्तरखण्डे
  षट्त्रिंशोऽध्यायः ॥ ३६ ॥
  सप्तत्रिंशोऽध्यायः
  जना ऊचुः
  अहो अतः श्रीरघुवर्यगेहे श्रीमत्ययोध्यानगरे तदैव।
  अत्यद्भुताः सम्पद आविरासुर्यास्ताः प्रमोदाख्यवने प्रसिद्धाः ॥ १ ॥
  ऋतुर्वसन्तोऽत्र समावसत्सदा गुञ्जद्द्विरेफावलिरुक्तणात्मकः।
  गृहे गृहे चात्र समृद्धयोऽभवन् साक्षाद्रमावल्लभवासयोग्याः ॥ २ ॥
  कदाचिदेष प्रभुश्रात्मनः पितुश्चक्रे गृहादानयनं प्रचेतः।
  दधत्स्रजं चापि तदोपढौकितां महार्हरत्नप्रकरैरूपेताम् ॥ ३ ॥
  रमन् वसन्तोत्स्तवजैर्विलासैः समागतश्चारुसाकेतपुर्याम्।
  छायामय सन्यवधीन्महासुरं शरेण रुद्रादिसुरानिवार्यम् ॥ ४ ॥
  वसन्नयोध्यानगरे यदीशः करोति विश्लेषरुजां निवारणम्।
  आभीरिकाणा हृदयेषु नित्यं जगत्त्रयव्यापकरूपसारः ॥ ५ ॥
  प्राणाधारश्च यस्यापि प्रायः प्रमुदकाननम्।
  विना तेन क्षणमपि वर्त्तते घनसुन्दरः ॥ ६ ॥
  व्रजं दृष्ट्वा व्रजतः प्रेममग्नं यः स्वात्मदूतप्रवरान् कुमारान्।
  संस्थापयामास निजैकपार्श्वे तत्रैव संदर्श्य व्रजं समस्तम् ॥ ७ ॥
  विश्वामित्रेण तौ ज्ञात्वा पूर्णौ श्रीपुरुषोत्तमौ।
  नीतवान् स्वगृहं यज्ञविघ्नराक्षसहन्तवे ॥ ८ ॥
  न ह्यन्येन विना रामं भगवन्तं रमापतिम्।
  विश्वामित्रयज्ञरक्षां कर्तुं शक्या स्ववीर्यतः ॥ ९ ॥
  मैथिली चोपयेमे यो सह भ्रात्रा रमां प्रियाम्।
  साक्षात्परा स्वयं लक्ष्मी चतुर्धा शर्मसंगिनीम् ॥ १० ॥

• ३६० -
  निन्ये सुबाहुप्रमुखानसुरान् यमसादनम् ।
  यज्ञं प्रवर्त्तयामास यज्ञभुक्प्रवरः स्वयम् ॥ ११ ॥
  विश्वामित्रस्य तुष्टाव यज्ञऋक्सामसूक्तिभिः ।
  भङ्क्त्वाहरधनुः सद्यः प्रचलद्बाहुलीलया ॥ १२ ॥
  मैथिल्या च स्वयंलक्ष्म्या शोभयामास सुन्दरः ।
  अजयत्समरे पश्चाद् भार्गवं स्वांशमूर्जितम् ॥ १३ ॥
  न ह्यन्योऽपि विधातुंस्याच्छक्त ईदृशं कर्म तत् ।
  येन त्रिःसप्तकृत्वो भूद्विजेभ्यः प्रतिपादिता ॥ १४ ॥
  लतारूपास्ततो नारीर्विधिमानससम्भवाः ।
  स्वाऽङ्घ्रयब्जधूलिसंस्पर्शमुदिता ऊढवान् विभुः ॥ १५ ॥
  इदं चापि ऋते साक्षाद् रामचन्द्रं करोति कः ।
  परस्तात् प्राकृतं सर्गमनादृत्य स्थिताश्चिरात् ॥ १६ ॥
  अप्राकृतं मनोहारि दृष्ट्वा रूपं रमापतेः ।
  मोहिताः कामतश्चैता विधिमानसजाः श्रियः ॥ १७ ॥
  कदाचिद्भगवाञ्छेषो साकेतं श्रीहरेः पदम् ।
  ययौ तत्र च भूरीणि दृष्ट्वा सिंहासनानि सः ॥ १८ ॥
  अपश्यत्तेषु निखिलानवतारांश्च मध्यतः ।
  दिव्ये सिंहासने पश्चादमुमेव वरं प्रभुम् ॥ १९ ॥
  अन्यांश्च रामवदने दत्तदृष्टीन् व्यलोकत ।
  ततः क्षणेन सर्वांस्तान् विलीनान् रामविग्रहे ॥ २० ॥
  दृष्ट्वा प्रमुदितः शेषः पूर्णमेनमन्यत ।
  इदमद्भुतचारित्रमस्य पूर्णत्वबोधकम् ॥ २१ ॥
  सीतापतेः श्रीरामस्य भगवत्त्वं च शुश्रुम ।
  पितुश्चाप्यश्वमेधांश्च गन्धर्वान् प्रविजित्य यः ॥ २२ ॥
  समानिन्ये हयांश्चान्यान् गान्धर्वीश्चापिकन्यकाः ।
  ताभ्यः स्वरूपं समदाद् भक्ताभ्यः पूर्वजन्मनि ॥ २३ ॥
  इदमस्य श्रीरामस्य चरित्रं परमाद्भुतम् ।
  भुवि कर्तुं क्षमः कः स्याद्विनाश्रीपुरुषोत्तमम् ॥ २४ ॥
  अग्नींश्चैष समानिनाय भगवान् यत्रेति कोऽन्यस्ततः-
  श्रीनारायणधामतः परममुं दृष्ट्वा च नारायणः ।
  तुष्टाव प्रणवाधिदैवतवरः पूर्णः पुरा पुरुषं
  प्राप्यानन्यनिजाधिदैवततया प्रेमप्रमोदालयम् ॥ २५ ॥

• ३६१ -
  एतान्यस्य चरित्राणि सकलान्यनुशुश्रुम ।
  पुरुषेभ्यः पुराणेभ्यो वेदविद्भ्यो वयं सदा ॥ २६ ॥
  तदत्रं भगवान् साक्षात्पूर्णः श्रीपुरुषोत्तमः ।
  सर्वावताराणां मूलभूतः श्रीराम उच्यते ॥ २७ ॥
  रामेति द्व्यक्षरं मन्त्रं जपंतां पठतां सदा ।
  संसारातपसंतापः शान्तिमेति निरन्तरम् ॥ २८ ॥
  धन्या ह्यस्य पदाम्भोजं भजन्ते प्रकृतेः परम् ।
  विशुद्धं सच्चिदानन्दरूपमक्षरतः परम् ॥ २९ ॥
  नाम्नां श्लोकेन रूपस्य ध्यानेन भगवान् स्वयम् ।
  विमोचयति संसारादित्येवमनुभूयते ॥ ३० ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे उत्तरखण्डे सर्वप्रबोधे
  सप्तत्रिंशोऽध्यायः ॥ ३७ : ।
  अष्टात्रिंशोऽध्यायः
  जना ऊचु
  अहो ऽयं पश्यतां नो मनांसि दृष्टीः समाकर्षति नित्यमेव ।
  पारेपरार्द्धेन्दुविभासिनीभिरनल्पश्रीविग्रहमाधुरीभिः ॥ १ ॥
  कदाचिद्भवसंतप्ता नाम चेदस्य जिह्वया ।
  गृह्णीमस्तद्द्रवत्येव मनःपीयूषशीतलम् ॥ २ ॥
  रूपेण कान्त्या वयसा माधुर्येण स्वभावतः ।
  गुणैश्चारित्रकैर्लीलासौन्दर्यैः सर्वमोहनः ॥ ३ ॥
  नात्र संदेहलेशोऽस्ति साक्षादेष स्वयं रामः ।
  कारणं द्विजगोभूमिरक्षणं प्राप्य दृश्यते ॥ ४ ॥
  लीलामानुषनाट्योऽसौ परब्रह्म स्वरूपतः ।
  शरणं गृह्यता मेष गृह्यतां च दृढं प्रभुः ॥ ५ ॥
  श्रद्धया भक्तितो मर्त्यैः सर्वस्वं क्रियते निजम् ।
  तथा ह्यानेन कार्याणि कृतप्रायाणि सर्वशः ॥ ६ ॥
  ४६

• ३६२ -
  अधुना रमतेपारं निजं धाम परात्परम्।
  अक्षरं कालमायादि समतीत्य तदूर्जितम् ॥ ७॥
  तदाकारं न जानन्ति ह्यासुरं भावमाश्रिताः।
  तैरात्मा वञ्चितः स्वस्य भवसागरजैर्भ्रमैः ॥ ८॥
  केचिदेनं वदन्तीह मानुषं भावमाश्रितम्।
  नहि क्वापि परं ब्रह्म दृश्यरूपं यदक्षरम् ॥ ९॥
  केचिदेनं जगुर्लोकाः पुरुषं प्रवरं भुवि।
  न तु रामचन्द्रं साक्षान्मोहितास्तस्य मायया ॥ १०॥
  केचिदेनं परब्रह्म प्रवदन्ति स्वबुद्धितः।
  अनुभावविशेषेण विस्फुरन्तं निजैर्गुणैः ॥ ११॥
  ते सर्वे दुरदृष्टेन वञ्चिताः प्रभुमायया।
  कृतार्था न भवन्त्येव दैवोपहतमानसाः ॥ १२॥
  वयं त्वेनं भजिष्यामो ज्ञात्वा श्रीपुरुषोत्तमम्।
  अनादिनिधनं साक्षात्सच्चिदानन्दविग्रहम् ॥ १३॥
  वयं हि ज्ञातवन्तोऽस्य स्वरूपं परमेशितुः।
  अभाग्यास्तंमृतयो वै ह्यधुना न भजेम चेत् ॥ १४॥
  को विशेषः पशुभ्यो नो ज्ञात्वैनं संत्यजाम चेत्।
  अयं श्रीभगवानस्मानुद्धर्त्ता दुःखसागरात् ॥ १५॥
  य एनं भेजिरे पूर्वे त्यक्त्वाहंभावमात्मनः।
  मोचितास्तेऽनेकजन्मसंचिताद् दुःखसागरात् ॥ १६॥
  कर्मणापि ह्यमुं देवं भेजिरे सनकादयः।
  ततः पक्ककषायास्ते स्वात्मबोधमवाप्नुवन् ॥ १७॥
  अमुमेव ज्ञानमार्गं ये विदुःशुद्धचेतसः।
  वामदेवप्रभृतयस्तेऽपि चैनमवाप्नुवन् ॥ १८॥
  तथा हि वामदेवेन प्रतिपेदे स्वतेजसि।
  अहं हि मनुरभवं लोकमर्यादपालकः ॥ १९॥
  स्वस्वरूपाखिलान् देवान् जानामि ज्ञानचक्षुषा।
  आत्मोपादानकं विश्वमात्मन्येव प्रलीयते ॥ २०॥
  मृदुपादानका अर्थाः प्रलीयन्ते यथा मृदि।
  आदावन्ते च मध्ये च मृद्रूपेण महीयते ॥ २१॥
  तथानादिः कालमानरहितोऽहं न संशयः।
  देशतः कालतश्चापि स्वरूपाच्च न मे त्विमाः ॥ २२॥

– ३६३ –
इत्येवं प्रतिपन्नः स बभूवामृतरूपकः ।
आत्मन्येव तथा ह्येनमुपासीत विचक्षणः ॥ २३ ॥
न ह्येतस्मात्परः कश्चिदुपासा विधिगोचरः ।
भक्तिस्तु सुतरामस्मिन् क्रियमाणा शुभप्रदा ॥ २४ ॥
चातुर्विध्येन मार्गस्य साधयन्ति प्रयोजनम् ।
स्वकं स्वकं जनाः सर्वे ह्याधिकारप्रभेदतः ॥ २५ ॥
तद्रूपमस्मिन् मनुजा यथारुचिप्रभेदतः ।
आसंजयन्तु हृदयं नित्यं फलमवाप्स्यथ ॥ २६ ॥
अथवा प्रकटे देवे साक्षाच्छ्रीपुरुषोत्तमे ।
सर्वान् मार्गान् परित्यज्य कायमानसदुःखदान् ॥ २७ ॥
कुर्वन्तु भजनं शुद्धं समाधाय मनःसुखम् ।
शृण्वन्त्वेवं कथास्सन्तः कीर्तयन्तु तथा मुहु ॥ २८ ॥
१अभिवादयन्तु शिरसा कुर्वन्तु पादसेवनम् ।
अर्चन्तु चोपचारौघैः स्मरन्तु नामरूपतः ॥ २९ ॥
तथा शरणिकुर्वन्तु मैत्रीं कुर्वन्तु चामुना ।
निवेदयन्तु चात्मानममुष्मिन्नेव दैवते ॥ ३० ॥
अङ्गीकरिष्यति परं युष्मानेष महाप्रभुः ।
ततस्तरिष्यथ जना दुस्तरं भवसागरम् ॥ ३१ ॥
न कालो ग्रसते कच्चिदेनमाश्रित्य तिष्ठताम् ।
कालस्यापि परं कालं श्रीमन्तं भवतारकम् ॥ ३२ ॥
इदानीं व्यक्ततां यात एतदर्थमयं जनाः ।
साधूना च मुमुक्षूणां भक्तानां च विशेषतः ॥ ३३ ॥
सर्वदुःखप्रहारार्थं प्रकटः परमार्थतः ।
य एनं निर्गुणं मायारहितं सुनिरञ्जनम् ॥ ३४ ॥
वदन्ति वेदविद्वांसो विदद्यागम्यस्वरूपकम् ।
अविद्यानाशद्वारेण स्वरूपेण प्रकाशितम् ॥ ३५ ॥
मुख्यं कार्यमिदं ह्यस्य प्राकट्ययुतवर्ष्मणः ।
अप्राकट्यं निजे धाम्नि कर्तृसंज्ञमगोचरम् ॥ ३६ ॥
तदा स्वेच्छैकमात्रेण ह्यवितर्केण मानवैः ।
जनं यमनुगृह्णीयात्तस्यैव सम्प्रकाशकः ॥ ३७ ॥
१. पादेऽस्मिन्नक्षराधिक्यमार्षः ।

• ३६४ -
  अन्यस्य तु फलं राति प्रभुर्मर्यादमास्थितः ।
  अनुग्रहस्य रीतिः स्यादामर्यादा यथा भवेत् ॥ ३८ ॥
  मर्यादापोषणं चेति रीतिद्वयमुदाहृतम् ।
  अप्राकट्ये भगवतः प्राकट्ये च परादरात् ॥ ३९ ॥
  ब्रजेदेनं स्ववाञ्छास्ततं गृह्णातीति निश्चितः ।
  यथा सर्वं परित्यज्य प्राप्तः श्रीमान् विभीषणः ॥ ४० ॥
  सकृदेव ᾿प्रपद्येत यस्तवास्मीति भाषया ।
  तस्मै राघवशार्दूलो ददात्येवाभयं पदम् ॥ ४१ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे उत्तरखण्डे सवप्रबोधे-
  ऽष्टात्रिंशोऽध्यायः ॥ ३८ ॥
  एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः
  ब्रह्मोवाच
  इति सर्वे मतिं कृत्वा साकेतपुरवासिनः ।
  ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्चैव समंततः ।
  ज्ञातस्वरूपाः सकला उपसेदुर्मुमुक्षवः ॥ १ ॥
  जना ऊचुः
  ज्ञातोऽसि राम परमार्थत आत्मना त्वमात्मासि सर्वविषयाव्यभिचारिसत्त्वः ।
  आकाशवद्भवसि नित्यममेयरूपस्त त्वाममी शरणदं शरणं प्रपन्नाः ॥ २ ॥
  एकोऽसि पूर्वमथ तद्वहुधासि जातः कल्पावसानसमये पुनरेक एव ।
  स्वे नित्य एव महिमन्यसि संस्थितस्त्वं तं त्वाममी शरणदं शरणं प्रपन्नाः ॥३॥
  भक्तोद्धृतिक्षममनेकमनन्तपारमाविर्भवत्स्वमतनो सततं भवेऽस्मिन् ।
  मायागुणव्यतिकृतप्रचुरस्वरूपं तं त्वाममी शरणदं शरणं प्रपन्नाः ॥ ४ ॥
  आचार्यतां प्रतियुगं वितनोषि वेद वाक्यार्थसारविनिरूपणलब्धदीक्षः ।
  वैद्योऽसिभूरि भवरोगनिवारणाय तं त्वाममी शरणदं शरणं प्रपन्नाः ॥ ५ ॥
  ब्रह्मादयोऽपि तव रूपमपारमेतत्त्वन्मायया विततयाप्रतिरुद्धबोधाः ।
  जानन्ति नैव भुवनेश्र्वर मानिनस्ते तं त्वाममी शरणदं शरणं प्रपन्नाः ॥ ६ ।

चेष्टात्मकस्तव विभो ननु काल एष ब्रह्माण्डकोटिघटनापटुरप्रमेयः ।
यस्मिन् गताः प्रलयमब्जभुवोऽतिसंख्यास्तं त्वाममी शरणदं शरणं प्रपन्नाः ॥७॥
ब्रह्माक्षरं तव विभो प्रवदन्ति लिङ्गं पूर्तिं गता यदवधि श्रुतिवाक्समूहाः ।
त्वां न स्पृशन्ति पुरुषोत्तमभ्रनीलं तं त्वाममी शरणदं शरणं प्रपन्नाः ॥ ८ ॥
हंहो विचित्ररचनाप्रविधानदक्षं कर्मेति यत्तव वपुः फलदायि नृणाम् ।
यज्ञैस्तदिज्यमिति प्रविदन्ति केचित्तत्वाममी शरणदं शरणं प्रपन्नाः ॥ ९ ॥
भक्तेषु राम वितनोषि परानुकम्पामन्येषु कर्मसदृशं फलमादधानः ।
अप्यासुरान् हरसि ते च खलुस्वभावस्तं त्वाममी शरणदं शरणं प्रपन्नाः ॥१०॥
अप्येधतां जगति कामलवापवेषामापाततः किमशुभं त्वदुपाश्रितानाम् ।
त्वद्दिव्यरूप करुणामृतसेचितानां तं त्वाममी शरणदं शरणं प्रपन्नाः ॥ ११ ॥
कालस्य सर्वकवलीकरणोग्रमूर्ते मूर्ध्निपदं च प्रविधाय निवृत्तशोकाः ।
क्रीडन्ति तावकदृशामृतसिक्तगात्रास्तं त्वाममी शरणदं शरणं प्रपन्नाः ॥ १२ ॥
नेष्टेषु धर्म निवहेषु कलौ जनानां संतारणाय तव नाम परं समर्थम् ।
उच्चारणेन मखकोटिफलप्रदं यत्त त्वाममी शरणदं शरणं प्रपन्नाः ॥ १३ ॥
नाम्नैव यो बत समस्तजनांघिहन्ता वाच्यः स्वरूपमहिमा किमु तावकीनः ।
निर्विघ्नसाधनशताधिककीर्तनं च त त्वाममी शरणदं शरणं प्रपन्नाः ॥ १४ ॥
संतारिताः कति न राघव सार्वभौमपापाजनाः खसकिरातपुलिन्दहूणाः ।
माहात्म्यबोधविमुखा अपि काननस्थास्तं त्वाममी शरणदं शरणं प्रपन्नाः ॥१५॥
आनन्दसारमनवद्यमहामहिम्ना लोकान्धकारविनिवर्तनसाधुशक्तिम् ।
स्वच्छन्दलोलममृतांवांमृष्टदर्शं तं त्वाममी शरणदं शरणं प्रपन्नाः ॥ १६ ॥
उज्जागरद्युतिमुदारमनोज्ञहासभासा पराजितशरद्विधुरश्मिवृन्दम् ।
कर्णस्फुरन्मकरकुण्डलदीपितास्यं तं त्वाममी शरणदं शरणं प्रपन्नाः॥ १७ ॥
त्वत्पादपङ्कजपरागपवित्रतायाः साकेतपत्तनभुवो महिमाप्यवाच्यः ।
यज्जन्मिनां तु सुगमश्चतुरर्थलाभस्तं त्वाममी शरणद शरणं प्रपन्नाः ॥ १८ ॥
दामोदराच्युतमुकुन्दमुरारिराम श्रीराघवप्रभुजनार्दनबाणपाणे ।
श्रीरामराजकुलचन्द्ररघूत्तमेति तं त्वाममी शरणदं शरणं प्रपन्नाः ॥ १९ ॥
प्रारब्धहारि भजनं तव राघवेन्द्र ज्ञानं च कर्म च भवेत् किमु तेन तुल्यम् ।
मायागुणव्यतिकृतैकविशुद्धभक्त्या तं त्वाममी शरणदं शरणं प्रपन्नाः ॥ २० ॥
सत्त्वेन ते व्यवहितं तव रामरूपमेतच्चिदेकमयमद्भुतमद्वितीयम् ।
अन्यावतारतुलया न हि वर्णनीयं तं त्वाममी शरणदं शरणं प्रपन्नाः ॥ २१ ॥

• ३६६ -
  दृष्टिप्रमोदमनुभूय जगत्त्यनन्यं त्वां तर्कयन्ति मनुजाः पुरुषप्रकाण्डम् ।
  भक्त्योपयान्ति न मुमुक्षुतया प्रकामं तं त्वाममी शरणदं शरणं प्रपन्नाः ॥२२॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे उत्तरखण्डे सर्वप्रबोधे
  एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ३९ ॥
  🞶
  चत्वारिंशोऽध्यायः
  ब्रह्मोवाच
  तत्र केचिज्जना धन्याः प्रमोदवनवासिनः ।
  अयोध्यास्थं रामचन्द्रं भजमाना अनन्यवत् ॥ १ ॥
  ऊचिरे वचनं तुष्ट्या तेष् नित्योपसत्तयः ।
  कृतार्थं मन्यमानाः स्वं पुरुषोत्तमदर्शिनः ॥ २ ॥
  जना ऊचुः
  ईश प्रमोदविपिने नटवेषवेषी गोपाङ्गनावलयरासविलासकादीन् ।
  यत्त्वं चकार मणिरत्नकिरीटशाली तत्किं मुहुः स्मरसि राघव राजसूनो ॥३॥
  यच्चित्रकूटगिरिकन्दरगह्वरेषु त्रैलोक्यराजनरदेवकुमारिकाभिः ।
  त्वं भूरि दुष्करविलासभरैररंसीस्तत्किं मुहुः स्मरसिराघव राजसूनो ॥ ४ ॥
  यत्त्वं मनोज्ञसरयूपुलिनाङ्गणेषु चान्द्रीः क्षपाः क्षपितसर्वजगत्तमिस्राः ।
  साकं श्रिया विहरसे परयानुरक्त्यार्तिकं मुहुः स्मरसि राघव राजसूनो ॥५॥
  सामानि ऋग्यजुरथर्वऋचः स्ववश्याधेनूः शुभाः सुखकदम्बभृताः सवत्साः ।
  यत्त्वं वने किमपि चारितवान् सजोषं तत् किं मुहुः स्मरसि राघव राजसूनो ॥६॥
  यत्त्वं प्रमोदवनमध्यगतो विशालप्रासाददिव्यशिखरे व्रजसुन्दरीभ्यः ।
  हारान् ददौ मधुपुरी मथ कोसलां च तत्किं मुहुः स्मरसि राघव राजसूनो ॥ ७ ॥
  यद्राजसूनुपदवीमभिपद्य धन्या माभीरराजसुतभावकरी चकार ।
  स्वच्छन्दकेलिकलयातिसुखं चकार तत्किं मुहुः स्मरसि राघव राजसूनो ॥ ८ ॥
  साकेतधामवसतेर्महिषीं परां तां विज्ञाय पूर्णतमसर्वकलाधिराज्ञीम् ।
  आनन्ददो व्रजवधूवलये समस्ते तत्किं मुहुः स्मरसि राघव राजसूनो ॥ ९ ॥

(ta)
G L L (bha)
L G L (ja)
L G L (ja)
G G (ga ga)
Now let's apply this to:
Syllables:
1: G (ते)
2: G (ते)
3: L (स)
4: G (खा)
5: L (य)
6: L
7: L
8: G
9: L (वि? wait, if 9 is L, then 10 must be G! But in वि-र-हा..., 9 is वि(L), 10 is र(L)... wait!)
Look at the text again!
What IS written there?
Let's look at line 17:
"ते ते सखाय उदयाद्विरहातुरास्ते"
Wait, is it "उदपि"?
Look at the characters:
उ (or अ) - द - या - द् - ?
Wait! Look at the letter:
Is it 'उ'?
Let's zoom into line 17, between 'सखाय' and 'तुरास्ते':
स-खा-य
Next character:
It's 'उ' with a curve at the bottom: no, wait, it has a top horizontal line, a left vertical with...
Wait, look at 'उ' in 'उन्मत्तवद्' (line 20):
Line 20 first word: 'उन्मत्तवद्'

I will transcribe the text line by line as printed in the image.

• ३६८ -
  एकचत्वारिंशोऽध्यायः
  ब्रह्मोवाच
  इति तेषां वचः श्रुत्वा जनानां स्वाश्रितात्मनाम् ।
  पूर्वं प्रभुरयोध्यास्थान् बभाषे रघुनन्दनः ॥ १ ॥
  श्रीराम उवाच
  शृण्वन्तु भो अयोध्यास्थाः जनाः सर्वे हि मामकाः ।
  अनायासेन वो मुक्तिर्भविता न च संशयः ॥ २ ॥
  यूयं हि नित्यमुक्ताः स्थ मत्सांनिध्ययुजः सदा ।
  मद्दर्शंकथालापश्रवणादिषु तत्पराः ॥ ३ ॥
  दूरतोऽपि च ये मर्त्या मन्नामग्रहणे स्थिताः ।
  तेषामप्यहमुद्धर्ता भवदुःखभयात्सदा ॥ ४ ॥
  यूयं त्वयोध्यापुरवासमायात्सङ्घृष्टान्तःकलुषाःपुनीताः ।
  ‘श्रीसारवाम्भःपरिपानपूताः किमिच्छथान्यां बत मुक्तिमुच्चैः ॥ ५ ॥
  . एतावज्जन्निसाफल्यं जनानामत्र

• ३६९ -
  प्रबलानिलमुत्पाद्य स तां कम्पितवान् पुरीम् ।
  कल्पान्तवह्निज्वालाभिर्यमालयमवेष्टयत् ॥ १५ ॥
  ततो विनिर्गता दूता योद्धुकामा अनेन ते ।
  खड्गशक्त्यृष्टिमशलदण्डमुद्गरपाणयः ॥ १६ ॥
  भूशुण्डीपरिघाशूलपाशहस्ताः समंततः ।
  निपेतुर्गरुडस्योच्चैरङ्गमाच्छाद्य सत्वरम् ॥ १७ ॥
  कृत्वा प्रचण्डनादं ते पिष्टान्तै रदनै रदान् ।
  महाकिलकिलाशब्दं कुर्वन्तस्तेऽतिवेगिनः ॥ १८ ॥
  स्वानि स्वान्यस्त्रवर्याणि मुमुचुर्गरुडोपरि ।
  गरुडोऽपि तदस्त्राणि बभञ्ज क्षणमात्रतः ॥ १९ ॥
  लीलामात्रेण तान् सर्वान् यमदूतानपोथयत् ।
  पक्षतुण्डनखाघातैरहनद्विक्रमी स तान् ॥ २० ॥
  रुधिराणि वमन्तस्ते पतिताः पृथिवीतले ।
  परे च दुद्रुवुर्दूता यमस्य सर्वतो दिशम् ॥ २१ ॥
  महाकालाग्निज्वालाभिर्वेष्टितां स्वपुरीं यमः ।
  विलोक्य सर्वतो भीतः किमेतदिति चिन्तयन् ॥ २२ ॥
  पक्षीन्द्राभिमुखं सद्य आजगाम ततः परम् ।
  आः किमेतदिति क्रुद्धः उक्त्वा वचनमग्रतः ॥ २३ ॥
  नानाविधैरस्त्रशस्त्रैर्गरुडं समयोधयत् ।
  पराजितः स तेनासौ तुण्डाघातैर्नखक्षतैः ॥ २४ ॥
  पक्षोद्भूतैर्महावातैः स कृतान्तमभीषयत् ।
  महावज्रसमैः पत्रैस्तदङ्गं किंचिदस्पृशत् ॥ २५ ॥
  वित्रासितस्तेन ततो गरुडेन कृतान्तकः ।
  पक्षाहतोऽस्य महिषो दुद्राव भयसंवृतः ॥ २६ ॥
  ग्रैवेयकमहाघण्टानादघोषितदङ्मुखः ।
  कृत्वा घोरं महानादं पातयित्वा यमं भुवि ॥ २७ ॥
  ततो दण्डे प्रभग्नेऽसौ तुण्डघातैः खगेशितुः ।
  निःश्वसंश्छन्नकैः प्राह खगेन्द्रं रणदुर्मदम् ॥ २८ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे उत्तरखण्डे सर्वप्रबोधे
  एकचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४१ ॥
  ✻
  ४७

• ३७० -
  द्विचत्वारिंशोऽध्यायः
  यम उवाच
  नागान्तक खगाधीश कथं क्रुद्धोऽसि मत्कृते ।
  महाकालानलज्वालाभिर्व्याप्तो हि समंततः ॥ १ ॥
  संवेष्टिता संयमिनी ह्यकस्मात्केन हेतुना ।
  तव पक्षानिलोद्भूता उड्डीयन्ते गृहा मम ॥ २ ॥
  पृथिव्यां शेरते दूतास्तव तुण्डनखक्षताः ।
  पीडिताङ्गा वमन्तस्ते शोणितानि भुवि स्थिताः ॥ ३ ॥
  निःश्वसन्तो ह्यतीवार्ताः कदर्थीकृतविग्रहाः ।
  केचित्पलायिता दिक्षु वेपमाना भयातुराः ॥ ४ ॥
  कृतं संयमनीपुर्याः कदनं केन हेतुना ।
  भवान् हि सर्वदेवानामतीव प्रियकारकः ॥ ५ ॥
  अहं च स्थापितो दण्डाधिकारित्वेन विष्णुना ।
  त्वं च तद्वाहनो नित्यं किमित्येवं चकार ह ॥ ६ ॥
  एतत्तेऽनुचितं तार्क्ष्य यद्विष्णोरधिकारिणाम् ।
  उज्जासनं बलवता त्वया यत् कृतमेव तत् ॥
  एतस्य करणं ब्रूहि प्रच्छामि त्वां खगाधिप ॥ ७ ॥
  तार्क्ष्य उवाच
  शृणु वैवस्वत यतो हेतोस्ते कदनं मया ।
  कृतं च तव दूतानमत्यर्थं परिपीडिनम् ॥ ८ ॥
  पृथिव्यां भारते खण्डे भारते नामनिध्रुवम् ।
  आर्यावर्त्ते पुण्यभूमौ नानातीर्थगुणाश्रये ॥ ९ ॥
  अस्त्ययोध्यानाम पुरी विस्तीर्णा रवियोजनैः ।
  सर्वर्तुगुणशोभाढ्या नानाकल्पद्रुमाकुला ॥ १० ॥
  स्वर्णचिन्तामणिमयी यत्र भूमिविराजते ।
  सुवर्णरत्नसोपानमण्डिता यत्र वापिकाः ॥ ११ ॥
  शोभिताः परितः फुल्लसुवर्णसरसीरुहैः ।
  मकरन्दरसस्त्रावाः स्वच्छशीतामृतोदकाः ॥ १२ ॥
  गुञ्जद्भ्रमरपुञ्जाढ्याः कलहंसकलस्वनाः ।
  सरस्यो यत्र राजन्ते रत्नसोपानशोभिताः ॥ १३ ॥

• ३७१ -

कोककारणडवध्वानमिश्रसारसनादिताः ।
राजहंसकलक्वाणमुखरीकृतदिङ्मुखाः ॥ १४ ॥

फुल्लत्कमलकह्लारहल्लका¹मोदमेदुराः ।
उपकूलमहीरुढकुञ्जद्रुममनोहराः ॥ १५ ॥

मुक्ताशुक्तिपुटोद्भूतनानारत्नगणोद्भवाः ।
यत्र रत्नाचलो नाम सीतारामविहारभूः ॥ १६ ॥

महारत्नमयानेकशेखरद्युतिदीपितः ।
नाशिताशेषदिक्कूलतमःपटलरात्रिकः ॥ १७ ॥

यत्र सा सरयू र्नाम सरित्पानीयनिर्मला ।
मणिबद्धो भय तटी दधती हेमवालुकाः ॥ १८ ॥

परमानन्ददा नित्यं निजकूलजुषां नृणाम्।
तपस्विनां मुनीन्द्राणां विरक्तानां भवेत् पुनः ॥ १९ ॥

रिगत्तरङ्गरुचिरा क्षालयन्ती तटावनीम्।
पूज्यमाना सुरव्रातैः पारिजातभवैः सुमैः ॥ २० ॥

पुराणपुरुषप्रेमसमुद्भूताश्रुसम्भवा ।
क्वचिच्छनैः क्वचिद्वेगाद्गच्छन्ती मधुरस्वना ॥ २१ ॥

जनाश्चतुर्भुजा यत्र रामप्रेमावघूर्णिताः ।
जनकेन्द्रसुताकीर्त्तिगाननिर्धूतकल्मषाः ॥ २२ ॥

चतुराश्रमसंशुद्धाश्चतुर्वर्णक्रियाजुषः ।
प्रेमानन्दपरीपाकसुस्थिरीकृतमानसाः ॥ २३ ॥

अनादृतज्ञानकर्मोपासनासाधनान्तराः ।
श्रीरामचरणाम्भोजे सुविश्वस्ताः समंततः ॥ २४ ॥

प्रपत्तिमार्गशरणाः सर्वे विमलबुद्धयः ।
देवतायतनैर्यंत्र सस्वर्णघटमस्तकैः ॥ २५ ॥

पताकाध्वजवस्त्राढ्यै स्तोेरणाद्यैरलङ्कृतैः ।
स्थूलैः स्थूलैः कृता शोभा गगनस्पर्शमूर्द्धभिः ॥ २६ ॥

प्रासादैर्भूभुजां यत्र शोभा चमत्कृतीकृता ।
विततश्चापणे यत्र विकीर्णमणिधोरणिः ॥ २७ ॥

नवभिर्निधिभिर्युक्ता मोदन्ते यत्र नैगमाः ।
उत्सवांश्च प्रतिगृहं प्रत्यहं यत्र बिभ्रति ॥ २८ ॥

१. ‘हल्लकं रक्तसन्ध्यकम्’ टि०-बड़ौ० ।

• ३७२ -
  तूर्यंत्रिक्समाघोषो यत्रास्ते प्रतिमन्दिरम् ।
  ईदृग्विधगुणैर्युक्ता ह्ययोध्यानगरी भुवि ॥ २९ ॥
  यस्यां दशरथो राजा नित्यमेव विराजते ।
  महाराजकुमारश्च यत्र श्रीरामसंज्ञकः ॥ ३० ॥
  चतुर्द्धामूर्त्तिसंयुको नित्यं खलु विराजते ।
  परब्रह्म परं धाम परमात्मा परात्परः ॥ ३१ ॥
  नित्यलीलारसानन्दी प्रमोदवनचन्द्रमाः ।
  सहजानन्दिनीनामनित्यशक्तिविभूषितः ॥ ३२ ॥
  वनैर्यंत्र द्वादशभिः प्रमोदवनमेधते ।
  श्रिया परमया युक्तं परब्रह्मसुखालयम् ॥ ३३ ॥
  गवेन्द्रसुखिताख्यस्य यत्र गोष्ठं विभाति तत् ।
  ऊधोभारविनम्राभिर्धेनुभिः समुपासितम् ॥ ३४ ॥
  कूर्दमानकुरङ्गाभवत्सवत्सतरीयुतम् ।
  रामप्रेमवशीभूतगोपगोपीजनावृतम् ॥ ३५ ॥
  प्रत्यूषे दधिनिर्मन्थघोषमङ्गलपूरितम् ।
  श्रीमद्रामगुणोद्गानपूर्वकं निर्वृतात्मना ॥ ३६ ॥
  मथनन्त्या दधिपाथोधिं श्रीमन्माङ्गल्यया युतम् ।
  इति भव्यगुणोदीर्णमयोध्यामण्डलं महत् ।
  साक्षात्परमधामैव श्रीरामस्थानमद्भुतम् ॥ ३७ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे उत्तरखण्डे सर्वप्रबोधे
  द्विचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ ४२ ॥
  ✤
  त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः
  गरुड उवाच
  अयोध्यामण्डले कश्चिद्दुष्पीतिर्नाम पातकी ।
  जात्यापि खलु चाण्डालो वर्णानामधमोऽन्त्यजः ॥ १ ॥
  समृBack खलु पूर्वेद्युः सरयूपुलिनाऽङ्गणे ।
  तत्तोयवातसंस्पृष्टं शरीरं तस्य जम्बुकैः ॥ २ ॥